Bây giờ buôn bán kinh doanh được xem như một nghề sang trọng, chứ cái thời bao cấp, làm cái công việc buôn bán lắm khi ê chề lắm. Buôn bán đồng nghĩa với buôn gian bán lận, gian thương bất chính. Nên người ta mới phải buôn chui, bán lủi.

Rượu lúc bấy giờ là mặt hàng thuộc loại cấm không được kinh doanh, vận chuyển trái phép. Trên đường đi, công an, quản lý thị trường bắt được là tịch thu, phạt nặng. Có anh bỏ của chạy lấy người.

Ngày ấy tôi, một anh giáo viên còm đang đi học thêm ngoài Hà Nội. Sống ở một thị xã tỉnh lẻ, mỗi lượt đi về già sáu chục cây số chứ có ít đâu. Thế mà tuần nào cũng đạp xe, ngược xuôi ít nhất một lần. Mà có công to việc lớn gì cho cam. Cũng chẳng phải hiếu thảo đến mức về thăm cha mẹ chăm chỉ thế. Chả là tôi đã liều mình gia nhập vào nghề đi buôn.

Mà buôn gì to tát cho cam, tôi đi buôn… rượu, rượu làng Vân.

Tôi có thằng bạn thân trong làng Cổ Mễ. Thỉnh thoảng về nhà thằng bạn chơi. Chắc trông bộ dạng tôi hiện rõ mồn một cái nghèo cái khổ. Một hôm, bà mẹ bạn tôi hỏi: “Thế cháu học hành ngoài ấy thì sinh sống thế nào?”. “Dạ, cháu ăn cơm tập thể. Cũng tạm tạm thôi ạ”. “Thằng Giang nhà bác đi dạy dỗ suốt ngày mà chẳng khi nào thấy trong túi có tiền. Thỉnh thoảng về lại nịnh mẹ cuỗm đi vài chục”. “Bác còn có cho nó chứ nhà cháu nghèo lắm. Bố mẹ cháu chả có gì mà cho đâu ạ!”. Bà thở dài ái ngại. Lát sau bà bảo: “Hay là cháu chịu khó chở rượu Vân ra ngoài đấy mà đổ, cũng kiếm được đôi đồng tiêu. Bác thấy làng này khối người cất rượu ở Vân, chở ra Hà Nội, kiếm tiền ra phết”. Tôi nghe toát mồ hôi. Cả đời tôi có biết buôn bán là gì. Thằng bạn tôi hùn vào. Nó bày cách: “Bây giờ về trường, thử hỏi quanh quanh mấy cái quán gần trường, nhất là quán cháo lòng cháo liếc, xem người ta có tiêu thụ rượu không, chịu khó chở ra, mỗi tuần một chuyến, mỗi chuyến ba chục lít, cũng rủng rỉnh tiền tiêu”. Rồi thằng bạn tôi làm phép tính: “Cứ 3 lít thì pha vào thêm 1 lít nước lã. Vậy 30 lít đã có tổng cộng 40 lít rồi. Không cần lãi cao. Chỉ cần cái số nước lã ấy là ra tiền. Tính sơ sơ, mỗi chuyến cũng bằng 1/4 lương. Một tháng bốn chuyến là bằng suất lương cả tháng rồi. Tôi nghe sướng rơn người. Ôi, mỗi tháng có hai suất lương thì phong lưu quá. Phen này ông quyết đi buôn rượu / Vừa nếm vừa tu vẫn lãi tràn…

Sau chừng hai tuần, tôi đạp xe trở về nhà bạn. Bà mẹ bạn tôi đi khỏi nhà khoảng chừng hơn tiếng đồng hồ, khi trở về, có một anh thanh niên theo sau. Anh ta vứt uỵch cái săm cao su y như cái dạ dày trâu, rồi bảo: “Thanh niên có chở được về Hà Nội chỗ này không? Ba mươi lít nhé”. “Dạ, em chỉ chở được hai chục thôi”. “Thích hai chục thì có săm hai chục”. Anh ta đi nhoáng một cái, trở lại với một săm hai chục. Bà mẹ bạn tôi bảo: “Cháu cho vào cái ba lô này mà chở cho nó kín đáo. Trông gọn ghẽ thế này chắc không bị hỏi đâu. Họ tưởng đám học trò chở gạo đi trọ học”. Tôi vô cùng háo hức muốn lên xe đạp ngay tắp lự về Hà Nội. Nơi đó có ít nhất ba quán đã nhận tiêu thụ thử, nếu tiêu thụ tốt, sẽ nhận đều. Bà bảo: “Cháu cứ chở về, đổ cho người ta, lấy tiền, tuần sau mang tiền lên, rồi lấy rượu về. Cứ tuần tự thế mà làm”. Thấy tôi ái ngại, bà lại bảo: “Bác tạm ứng cho. Không có phải băn khoăn gì cả. Rượu đây là của thằng cháu trong nhà chứ có phải ai đâu mà ngại. Ta thấy cháu vất vả thì bảo cách cho mà kiếm đồng ra đồng vào đỡ khổ. Thôi đi đi kẻo muộn”. Tôi lí nhí cảm ơn rồi lên xe. Suốt chặng đường dài, tôi chỉ có nhẩm tính: “3 lít thì thêm vào 1 lít. Vậy 20lít, thêm vào vị chi là… 6 lít, không, phải 6 lít rưỡi. Thế vậy, số lãi vị chi là…”. Ôi, tính ra được mấy cân thịt chứ chẳng chơi. Tiền lãi thì mua 1 cân thịt rán mỡ ăn dần, còn lại phải mua ngay một cái áo rét, nếu còn thì mua vài quyển sách, mua một quyển truyện tặng nàng. Nhưng mà chuyện này phải giấu biệt nàng. Nàng làm sao có thể đi yêu một anh chàng buôn rượu lậu được. Mà cũng phải thay ngay cái lốp xe. Phải đầu tư thôi. Buôn bán, muốn làm ăn lâu dài cũng phải đầu tư, nâng cấp cái xe lên một tẹo. Cái pê-đan đã long hết vòng bi ra rồi, mỗi lần đạp cứ kêu ken két… Cũng chẳng mấy chốc đã về tới đầu cầu Long Biên. Ở đó có một cái trạm kiểm soát thị trường. Chẳng may mà bị tóm ở đây thì mất công toi. Hít một hơi thật mạnh, hất mái tóc lên, nhìn điềm nhiên phía trước thẳng tiến. Trống ngực như đánh nhạc rốc. Ôi, kỳ diệu thay. Chẳng một ai thèm hỏi một câu nào. Đúng là ở hiền gặp lành.

Về tới ký túc xá, tôi gọi thằng bạn thân cùng phòng bí mật đi “tác nghiệp”. Rất suôn sẻ. Pha phách vào thêm 6 lít nước lã, nếm thử, rượu vẫn còn ngon. Lấy ra 1 lít giấu kín, để dành uống dần, còn lại đem đi đổ cho các quán. Các chủ quán giao kèo khi nào hết rượu sẽ trả tiền và lấy thêm. Chờ khoảng hơn tuần, chủ quán mới bảo cấp tiếp. Nhận đủ tiền, có chút lãi, tôi lại trèo lên cái xe cà tàng mà tôi gọi đùa là “con nghẽo” cong đít đạp về Cổ Mễ. Bà mẹ bạn tôi đón tôi như đón đứa con đi xa trở về. Bà chẳng cả thèm hỏi xem tôi lời lãi thế nào. Cơm nước xong, tôi mới rón rén xin phép đưa tiền nhờ bà trả cho anh thanh niên nọ. Bấy giờ bà mới hỏi có chở rượu đi nữa hay thôi. Tôi lại xin cấp cho tôi như lần trước.

Lần này mấy ông bạn cùng phòng phát hiện ra là tôi đi buôn rượu. Lúc đầu chúng hỏi han tôi, rồi chúng xin đi tháp tùng, rồi chúng kê kích, cuối cùng thì chúng xin rượu để nếm cho biết cái mùi rượu Vân nó thế nào. Mỗi người thuyết phục một câu. Cuối cùng thì tôi phải xót ruột mà sẻ rượu cho chúng uống. Rượu vào lời ra. Lời ra rượu lại càng vào. Toàn những bọn “ngưu ẩm”. Nhưng chẳng lẽ lại ngăn không cho chúng uống. Mà thả ra thì cái săm bong bóng trâu chả mấy mà lép xẹp. Ruột xót như bào. Uống xong, cả đám lăn ra ngủ. Sớm sau tỉnh dậy. Ôi thôi, cái săm rượu nhẹ bẫng. Chết cha, phen này có mà ăn cám. Khi đem ra quán, ông chủ cho biết đã vơi đi khoảng chừng già năm lít. Đúng là cánh “ngưu ẩm”, thế này còn lời lãi gì. Lần sau đừng hòng cho cái cánh “ngưu ẩm” ấy uống nữa, dù chỉ là một giọt.

Sau vài tuần, thu xếp đủ tiền, tôi lại về nhà bạn. Bà cụ lại đon đả chăm nom, lại gọi anh thanh niên mang rượu đến. Bà rất mừng rằng tôi đã bắt đầu biết kiếm sống, đã có đồng ra đồng vào. Tôi lại có 20 lít cộng với sáu lít rưỡi nước lã pha. Vị chi là… Cứ thế. Dần về sau thì tim tôi không đập mạnh như trước nữa mỗi khi đi qua đồn kiểm soát đầu cầu Long Biên. Trông cái bộ dạng tôi, người ta cũng không thèm sinh nghi thì phải, nên lần nào cũng trót lọt.

Lần ấy là lần thứ tư. Ông chủ quán gọi vào buồng trong, trợn trạo: “Chú đổ nước lã vào lần này hơi quá tay đấy. Khách uống nó kêu nhạt hoét. Muốn làm ăn lâu dài hay thôi?”. Tôi chống chế: “Chắc tại mẻ này nó thế chứ em…”. “Mày không phải thanh minh thanh nga. Trăm thằng chở rượu thằng nào chả đổ nước lã. Nhưng đừng có ăn dày quá. Thế thôi nhé!”. Mặt tôi vã mồ hôi hột. Cứ như là ăn trộm bị bắt quả tang. Ê chề không để đâu cho hết. Quả là lần ấy tôi pha nước lã hơi quá tay, để bù vào cái chỗ bị đám “ngưu ẩm” uống hôm trước. Bụng bảo dạ phải chỉnh đốn ngay, nếu không thì mất nghiệp.

Xác định lại lập trường như vậy, tôi lại đạp xe về Cổ Mễ. Trên đường lầm rầm tính sổ lại xem bốn chuyến lời lãi thế nào. Cũng chẳng biết lời lãi thế nào. Chỉ biết tiền gốc trả anh thanh niên nọ như thế là đủ. Còn cũng chưa có đồng nào dôi. Bảo nâng cấp cái xe đạp cũng chưa. Bảo mua mấy quyển sách cũng chưa. Bảo mua cho nàng quyển truyện cũng chưa. Mà cái đám bạn văn chương nửa mùa kia chúng nó uống khoẻ lắm. Thỉnh thoảng nó lại kéo một đám vào chơi. Nó thăm gì mình. Nó vào tán các em sinh viên là chính. Mà mình lại cứ phải hầu rượu chúng nó. Thậm vô lý. Ấy thế mà vẫn cứ không thể thoái thác được, vẫn cứ phải mời chúng uống. Bạn viết với nhau, lấy chén rượu làm vui, chứ tiền trăm bạc vạn gì mà tính toán. Về tới nhà bạn. Bà mẹ lại đon đả ân cần. Anh thanh niên lại vứt uỵch cái săm rượu 20lít. Tôi lại trả tiền. Xong. Anh hỏi cho xin lại cái săm trâu. Tìm mãi không thấy cái ba lô đâu. Thôi chết, cái dây chun đã bị đứt. Và cái ba lô bên trong đựng cái săm trâu cũng mất luôn. Mặt tôi cứ đực ra, không biết nói thế nào. Anh thanh niên phân tích: cái vết dây chun này không phải do đứt mà là do bị cắt, thôi, chú mày bị cắt ngang đường rồi; nó tưởng mày chở vàng, cái thằng trộm hôm nay gặp chú mày cũng mạt. Nói xong, anh ấy bảo thôi không tính cái săm, coi như là chia sẻ mất mát với nhau, rồi anh lại giúp tôi buộc cái săm 20 lít lên xe.

Chiều muộn. Nắng hanh hao vàng. Từng đàn muỗi bay vo ve trước mặt, chui cả vào cổ áo. Một kẻ đi buôn bị mất cắp cả đồ nghề thì… xoàng quá. Tính toán lại, lời lãi chả thấy đâu. Vị chi chuyến này là chuyến thứ 5. Có lẽ đến phải giải nghệ thôi. Mà lâu lâu chưa gặp nàng. Có hôm nàng hỏi thứ bảy chủ nhật anh đi đâu, tôi bèn chống chế rằng về thăm nhà. Hay là nàng biết mình đi buôn rượu rồi cũng nên…

Sau lần ấy, tôi lên gặp bà mẹ thằng bạn, nhờ gửi lại tiền cho anh thanh niên, gửi lời cảm ơn, và xin phép thôi không buôn rượu nữa, lấy cớ bận làm luận văn tốt nghiệp.

Mới đây thôi, về thăm lại nhà bạn. Bà cụ móm mém bảo: “Cái đận ấy thấy cậu học hành nghèo khổ, tiền chẳng có mà cho, bèn bày cho cậu cái cách đi đổ rượu. Về sau bác cũng nghĩ cháu không phải là đứa tháo vát, nghĩ lại ân hận, giá cháu không làm thì vẫn hơn”. Nghe bà cụ nói, mắt tôi hình như rân rấn ướt…

Hà Nội, những ngày áp Tết Kỷ Sửu