Cụ Mạnh năm nay 87 tuổi dương. Cùng xấp với cụ là những tên tuổi như Cao Xuân Hạo, Nguyễn Khải, Hoàng Ngọc Hiến. Ba bậc thầy này đã về với tiên tổ hết cả. Cụ Mạnh thở dài: “Cánh cùng tuổi với tớ đi hết rồi, còn mỗi mình mình…”.

Họa sĩ Lưu Công Nhân cũng vậy. Ông cũng sinh năm 1930, là bạn học phổ thông của cụ Mạnh ở trường Chu Văn An (trường Bưởi) thời Pháp tại Hà Nội.

Cụ Mạnh kể: “Ngày đi học có cái trò làm báo tường, mình cũng biết vẽ lăng nhăng chút, mỗi lần làm báo lại cùng vẽ với Lưu Công Nhân. Lúc ấy đã thấy nó có năng khiếu. Sau lên chiến khu Việt Bắc, lại gặp nhau ở đấy. Nhất là sau này mỗi lần mình vào Sài Gòn, đều đến nhà chơi. Tay ấy có phòng tranh lớn lắm”.

Cụ Mạnh cười cười bảo: “Tay này nó kiêu căng lắm. Thời còn Liên Xô, tổ chức có sắp xếp cử nó đi sang bên ấy học vẽ, nó bảo: Các ông bảo cánh Liên Xô sang đây tôi dạy chúng nó vẽ, chứ tôi làm gì phải đi học chúng nó”. Khiếp thật. Những cái năm ấy, ăn nói táo tợn như thế dễ bị quy là phản động chứ chả chơi!

Lưu Công Nhân là hoạ sĩ lớp đầu tiên của Mỹ thuật kháng chiến, do hoạ sư Tô Ngọc Vân làm hiệu trưởng và dạy dỗ trực tiếp. Nhờ vậy, đúng như hoạ sĩ Lê Thiết Cương nhận xét với cái ý Lưu Công Nhân là người đại diện cuối cùng và xứng đáng nhất thể hiện được cái tinh hoa hội hoạ Pháp trong nền mỹ thuật Việt Nam.

Mình nghĩ thêm, cái sự kiêu căng của Lưu Công Nhân cũng có cái lý của ông. Bảo là mỹ thuật Nga thế kỷ XIX trở về trước thì mới rực rỡ chứ, mới có những tên tuổi như Repin, Levitan, Kramxkoi… chứ, còn sau này bị định hướng tuyên truyền, bị ý hệ hoá, chắc nền tranh cũng không ra gì. Thế thì, cụ Lưu Công Nhân với một tinh thần hội hoạ Pháp tinh hoa như vậy, đáng bậc thầy của đám hoạ sĩ Xô viết là cái chắc!

Hôm rồi, Lê Thiết Cương (giám tuyển, đồng thời là người thuyết trình về chủ đề “Nude trong mỹ thuật Việt Nam” nhân cuộc triển lãm tranh của hoạ sĩ Lưu Công Nhân mang tên “Nét”) bảo: Hôm khai mạc triển lãm, sau khi mình phát biểu xong, có một cụ già già đến vỗ vai mình bảo “Anh muốn hiểu rõ thêm về hoạ sĩ này không?”. Đúng vậy, trong hồi ký của mình, cụ Mạnh đã nhớ lại nhiều kỷ niệm về người hoạ sĩ tài ba này.

Cụ Mạnh vừa ở Sài Gòn ra. Cả ông và bà lâu nay vẫn đi đi về về giữa nhà anh con giai ở Sài Gòn và nhà cô con gái ngoài Hà Nội. Hỏi cụ ở ngoài này hay trong ấy thích hơn, cụ bảo ở trong ấy nhớ Hà Nội lắm.

Hôm nay mình rủ được Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Đức Mậu đến thăm cụ. Nhân cuộc trò chuyện, mình có khoe cụ rằng học trò vừa xem triển lãm của hoạ sĩ Lưu Công Nhân, bạn thầy. Mậu nhanh trí bảo vậy bây giờ ta mời cụ đi xem luôn. Mình lo lo, chưa dám quyết. Hỏi ý cô nhà, thế là cô đồng ý. Cô dặn đừng cho thầy uống bia nhé, nguy đấy, bác sĩ dặn như thế như thế…

Phòng tranh ở tầng hầm của khu đại siêu thị Royal City. Con đường dẫn vào phòng triển lãm khá xa. Lo cụ mỏi chân, được một quãng lại đưa cụ vào quầy hàng bên cạnh, mượn chiếc ghế cho cụ ngồi. Gặp con bé đứng quầy, bảo cháu cho ông ngồi nghỉ nhờ tẹo nhé. Nó đon đả mời ông ngồi. Nó lại bảo ông có uống nước không con lấy. Quý hoá quá, cảm ơn cô bé!

Cụ chậm rãi xem tranh. Suốt buổi, lặng lẽ không nói gì. Trong số tranh trưng bày có khá nhiều tranh nude trên các các chất liệu: màu nước, sơn dầu, mực nho giấy dó, có bức tuyệt đẹp. Thế mà cụ chả bình luận gì nhỉ. Ai mà biết cụ đang nghĩ những gì?

Sau khi xem tranh xong, mấy thằng rủ thầy đi uống bia. Nghe lời cô dặn, chỉ dám mời thầy một vại. Lúc sau, khi bọn học trò chưa hết hai vại, thầy đã hết một vại. Gọi loạt ba, thầy chỉ vào cốc ra điều uống nữa. Thế là Mậu sẻ vào cốc của cụ một nửa. Mình lừ mắt, bảo thôi nhé. Cụ lại lôi trong túi ra gói thuốc lá châm lửa hút, bảo có cậu nào hút không, mình vẫn còn dùng cái món này. Tiện, mình cũng làm điếu cho cụ đỡ lẻ bạn.

Ừ, đã đến tuổi này thì còn phải kiêng gì nữa. Thấy cụ vẫn đi chơi được, vẫn sáng láng, vẫn bia đôi vại, vẫn thuốc vài ba điếu nhả khói xanh mơ… đó là dấu chỉ của sức khoẻ đấy nhé. Đang như vậy, khi nhìn thấy bia thấy thuốc mà rùng mình lắc đầu quầy quậy thì là gay rồi chứ lị!

Trên đường rước cụ về trả lại cho cụ bà, Mậu nói một câu mà mình thấy rưng rưng: “Bây giờ đến thăm được cụ, đi chơi được với cụ, phải luôn hình dung đây có thể là lần cuối cùng”.

Vâng, nghĩ là nghĩ vậy, nhưng các trò vẫn cứ mong cụ mãi nhanh chân nhẹ bước như thế, sáng láng như thế, hóm hỉnh như thế. Cụ sắp cán đích 90 rồi!

Ngày chủ nhật, 17/9/2017