Phượng là cô sinh viên của tôi ở trường đại học. Ra trường rồi Phượng cũng loanh quanh công việc tại Hà Nội. Quê cô bé chính làng Viêm Xá, tên nôm là làng Diềm, nơi vẫn được coi là phát tích của dân ca quan họ, vẫn có đền thờ Bà Tổ nghề hát của cả vùng. Mấy năm trước, khi làng vào hội, lần nào cô bé ấy cũng mời về chơi hội, nhưng tôi chưa thu xếp được. Lòng vẫn canh cánh lời mời thân thương ấy. Rồi thì cuối cùng cũng về được một lần. Năm ấy là năm cô trò nhỏ của tôi chuẩn bị lấy chồng…
Đi trên các con đường vùng Kinh Bắc trong lây rây mưa xuân lúc nào cũng âm âm tiếng trống bốn bề. Có tiếng trống ở gần. Có tiếng trống vọng lại từ rất xa. Đó là tiếng trống hội của các làng. Kinh Bắc là không gian của lễ hội. Bất cứ ai đi trên đó vào dịp Giêng Hai đều được vây bọc trong thứ tiếng trống âm âm mê hoặc ấy. Chỉ một thôi đường từ Hà Nội ngược Bắc đã lại đến Bắc Ninh, vào Diềm chừng dăm cây số nữa. Một làng quê thanh bình nằm ven đê sông Cầu, tựa lưng vào ngọn núi nhỏ Kim Sơn, tên thường gọi là núi Cao. Núi cao chi bấy núi ơi/ Che hết mặt trời chẳng thấy người thương… Nhà cô bé nằm tại chân núi. Ông bà nội ở giữa xóm Đình, đông con nhiều cháu nên mới tách cho người con thứ ra ở ngoài xóm Núi, tức là nhà Phượng bây giờ.
Khi về tới làng, đám rước đang sắp kết thúc. Khu vực đình là cả một quần thể thiết chế tâm linh của làng. Ngoài đình còn có chùa. Đầu làng có đền Cùng nổi tiếng linh thiêng, nơi thờ Mẫu Thượng ngàn. Cách đấy không xa là đền thờ Vua Bà - tương truyền là thuỷ tổ của dân ca quan họ. Xóm Đình là trung tâm của làng. Dọc con đường chính của làng chạy qua trước cửa đình hai bên có nhiều hàng tạp hoá, mang dáng dấp phố. Nhìn ra cánh đồng thấy toàn bờ xôi ruộng mật. Đây là một ngôi làng trù phú. Phải, chỉ nơi nào có đời sống tương đối phong lưu sung túc thì người ta mới có điều kiện để vui chơi. Và trong vui chơi mới nảy nở lời ca tiếng hát. Ai đó đã nói rằng: Văn hoá là hoa trái của sự nhàn hạ. Nếu lam lũ vất vả quá thì bao nhiêu tâm và trí của con người chỉ dồn cho miếng cơm manh áo cũng đã đủ mệt nhoài, lấy đâu ra nghệ thuật. Sở dĩ Kinh Bắc có những làn điệu quan họ tuyệt đỉnh như vậy là do nơi đây đất đai tươi tốt, con người hoà thuận, biết bảo nhau cách làm ăn nên mới có của ăn của để. Quanh năm làm lụng, buôn bán ngược xuôi, các làng nghề phát đạt, đến Tết tất cả người dân nơi đây đều cho mình cái quyền được nhàn nhã, vui chơi. Lễ hội sinh ra quan họ. Quan họ lại làm đẹp cho lễ hội của xứ sở này.
Bữa trưa hôm ấy được mời ngả mâm tại nhà Phượng. Hoá ra bố mẹ Phượng chỉ trạc tuổi tôi. Trong khi đang uống rượu với một số món nhắm thông thường, Phượng từ dưới bếp bưng lên một đĩa bánh to tú hụ đang bốc khói, thơm ngào ngạt. Tôi không khỏi tò mò, rồi nói như reo lên: “Bánh khúc!”. Hoá ra là bánh khúc thật. Bánh khúc nhà làm? Vâng, mấy mẹ con cháu nó làm đấy ạ. Rước thầy xơi. Ôi chao, thứ bánh khúc này đây, tôi đã được ăn từ tấm bé. Đã mấy chục năm ở phố, không thể nào tìm lại được thứ bánh khúc này. Vẫn thấy người ta rao bánh khúc, có lần mua thử, chỉ toàn lá xu hào hoặc rau muống thái nhỏ làm mầu. Nó nồng, khó ngửi và nhất là không phải vị. Quê tôi bên dòng sông Thương trên mạn Bắc Giang, nơi xưa kia gọi là Kinh Bắc thượng. U tôi ở nhà làm bánh khúc tuyệt ngon. Ngày còn bé, mấy chị em tôi ra triền sông hái rau khúc. Rau ở đây mọc nhiều vô kể và tươi tốt. Cái lá của giống cây này thật lạ, mặt lá bao giờ cũng nổi lên một màu phấn bạc. Lấy tay vò chiếc lá ra, dậy lên một mùi hương man mát ngái, nhẹ nhõm, có thể hà hít được. Cái giống này dễ mọc trên luống rau khoai lang, trên ruộng trồng su hào cải bắp. Khi mưa xuân xuống, đất ẩm mịn, rau khúc mọc tràn lan. Mỗi lần ra bờ sông, chị em tôi mang về đầy rổ.
Làm thứ bánh này cũng không công phu gì lắm. Rau rửa sạch, thái nhỏ, đem luộc vừa chín tới. Cả nước lẫn cái đem ngào với bột gạo tẻ. Dùng bột xay nước thì mịn hơn bột xay khô. Nhân bánh chỉ cần đỗ xanh, thịt mỡ; hoặc nếu không chỉ cần hành lá, ít thịt băm nhỏ lẫn chút mộc nhĩ. Sau đó đem lên chõ để đồ như cung cách đồ xôi. Khi chín, gắp ra, chiếc bánh khúc trông màu phớt xanh, cái màu của lá chuối già. Ăn nóng là ngon nhất. Bánh khúc để bán, có khi người ta đồ cùng với xôi, ăn sáng cũng ngon, đưa miệng vài ba cái vẫn thòm thèm.
Ngồi ăn bánh khúc. Lúc rượu vào ngà ngà say, tôi xin phép “ông chủ” mời hai mẹ con Phượng hát quan họ, ngồi hát tại mâm thôi, chẳng phải nghi thức gì. Mọi người đồng thanh tán thưởng. Hai mẹ con dọn giọng rồi cất tiếng. Một giọng chính, một giọng luồn. Tất cả ngừng ăn. Hết Khách đến chơi nhà sang Ngồi tựa mạn thuyền lại tiếp Nguyệt gác mái đình, Con nhện giăng mùng… Cả đám khách chúng tôi ngồi nghe không biết chán. Hai mẹ con giờ đã thành hai liền chị, vừa hát vừa đưa mắt nhìn nhau để so giọng. Một mẹ một con, một trẻ một trung, mà tình tứ thế. Ngoài sân, mấy đứa trẻ nhà bên lân la sán lại gần nghe hát…
Tôi bật điện thoại di động ghi lại được khoảng chừng hơn hai bài thì đầy file. Tiếc quá.
Giờ thì Phượng đã có chồng, có con, sống tại Hà Nội. Mỗi lần ngồi đâu đó một mình, thỉnh thoảng chợt nhớ đến Phượng, tôi lại bật di động nghe lại bài hát của hai “liền chị” hôm ấy. Thế là dáng hình ấy, lời ca ấy, mùi thơm của bánh khúc bữa hôm ấy nhất loạt ùa về. Ngày mai trong đám xuân xanh ấy/Có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi…
Chả biết Phượng còn hát quan họ nữa không nhỉ. Nhưng những người như mẹ của Phượng sẽ còn hát mãi. Bởi mẹ Phượng sống ở làng, mà lại là làng Diềm nổi tiếng…
Áp Tết 2008
