Độc giả đa nghi hẳn sẽ nhận thấy sự thiếu vắng tính xác thực trong những trang sách sau đây. Bản thân tôi không phải là một người đa nghi, thế nhưng tôi vẫn phải thú nhận với đôi chút băn khoăn về việc thiếu vắng các chứng cứ tài liệu để làm điểm ựa cho biến cố kỳ lạ mà tôi sắp kể lại. Những ghi chép rời rạc, biên bản của các hội đồng thành phố và các ban quản lý tỉnh thời kỳ đầu, cùng với các tl liệu khác của một cộng đồng nguyên thủy và đầy mê tín, chính là những nguồn sử liệu hãy còn thiếu sót của tôi.
Tuy vậy, cũng công bằng khi phải nói rằng, dẫu câu chuyện cụ thể này thiếu đi sự minh chứng, nhưng trong quá trình lục lọi các kho lưu trữ Tây Ban Nha ở vùng Thượng California, tôi đã bắt gặp không ít câu chuyện kỳ diệu và khó tin hơn nhiều, lại được chứng thực và hậu thuẫn đến mức có thể đặt truyền thuyết này vượt ra ngoài mọi mối hoài nghi hay tranh cãi. Hơn nữa, bản thân tôi chưa bao giờ đánh mất niềm tin vào truyền thuyết ấy, và nhờ vậy tôi đã học hỏi được rất nhiều từ những tấm gương của đủ mọi kẻ đi đòi quyền thụ hưởng đất đai—những kẻ thường chen chúc cạnh tôi trong các cuộc nghiên cứu thực tế hơn, và những người vốn nhận được sự đồng cảm chân thành của tôi trước sự hoài nghi của một thế giới hiện đại thực dụng và cứng nhắc.
Suốt nhiều năm sau khi Cha Junipero Serra lần đầu gióng lên hồi chuông giữa chốn hoang vu của Thượng California, tinh thần thôi thúc vị linh mục ưa mạo hiểm ấy vẫn không hề suy giảm. Công cuộc cải đạo cho những kẻ ngoại đạo vẫn tiến hành nhanh chóng qua việc thiết lập các sứ đoàn trên khắp dải đất này. Các vị cha cố tận tụy đến mức quanh những nhà nguyện biệt lập của họ chẳng mấy chốc đã mọc lên những túp lều gạch bùn, mà những cư dân hoang dã trát bùn ấy thường xuyên lui tới để nhận phẩm vật, và đôi khi là cả Bí tích Thánh Thể, từ những người chủ từ thiện của họ. Thậm chí, tiến độ của họ lớn đến mức người ta đồn rằng có một vị linh mục nhiệt thành nọ từng ban Thánh Thể vào một buổi sáng Chủ nhật cho “hơn ba trăm kẻ ngoại đạo man rợ.” Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi Kẻ Thù của các Linh hồn, vì vô cùng tức giận trước điều đó đồng thời lo sợ mức độ phổ biến của mình đang suy giảm, đã tìm cách cám dỗ và gây rối ren trầm trọng cho các vị cha cố thánh thiện này, như chúng ta sẽ thấy ngay sau đây.
Dẫu vậy, đó vẫn là những ngày tháng hạnh phúc và bình yên đối với California. Những con tàu lang thang của nền thương mại tò mò hãy còn chưa làm xao động sự uy nghi đường bệ của các vịnh biển nơi đây. Chưa có khe núi lở lở lói lói nào làm lộ ra cái nghi vấn về kho báu vàng son. Những khóm yến mạch dại rủ xuống lười biếng trong cái nóng buổi sớm hoặc vật lộn cùng những cơn gió chiều. Hươu và linh dương rải rác khắp các đồng bằng. Những dòng suối róc rách chảy qua lòng máng quen thuộc của mình, chưa từng mộng tưởng đến chuyện đổi dời dòng chảy thường lệ. Những kỳ quan ở Yosemite và Calaveras lúc bấy giờ vẫn chưa được ghi chép lại. Các vị cha cố chẳng lưu tâm mấy đến phong cảnh xung quanh ngoại trừ sự hào phóng hoang dã mà lớp đất màu mỡ đền đáp cho công sức gieo trồng. Một cuộc cải đạo mới, sự xuất hiện của ngày lễ thánh, hay lễ rửa tội cho một đứa trẻ da đỏ, chính là những biên niên sử và điều kỳ diệu làm nên ngày sống của họ.
Vào kỷ nguyên hạnh phúc ấy, tại Sứ đoàn San Pablo có cha Jose Antonio Haro sinh sống, một tu sĩ đáng kính thuộc Dòng Tên. Ngài có vóc dáng cao gầy và xanh xao. Một quá khứ có phần lãng mạn từng phủ lên nét mặt u sầu của ngài một vẻ đẹp thơ mộng. Khi còn trẻ, lúc đang theo đuổi việc học tại thành Salamanca nổi tiếng, ngài đã phải lòng nhan sắc của tiểu thư Dona Carmen de Torrencevara trong lúc vị tiểu thư này qua lại để làm lễ buổi sớm. Những hoàn cảnh trớ trêu, có lẽ còn bị thúc đẩy bởi một người tình giàu có hơn, đã đẩy mối tình này đến một kết cục thảm hại, và cha Jose bước chân vào tu viện, mang trên mình lời thề độc thân. Chính tại nơi đây, niềm nhiệt huyết tự nhiên cùng niềm say mê thi ca của ngài đã tìm thấy sự biểu hiện qua hình ảnh một nhà truyền giáo. Khát vọng cải đạo cho những kẻ ngoại đạo chưa văn minh đã nối tiếp đam mê trần tục phù phiếm trước kia của ngài, và mong muốn khám phá cùng khai phá những vùng đất hiểm trở vô danh cứ nung nấu mãi trong ngài. Ở ánh mắt rực lửa cùng vẻ ngoài u ám của ngài, người ta nhận ra sự hòa quyện kỳ lạ giữa một Las Casas thận trọng và một Balboa bộc trực.
Được nung nấu bởi lòng nhiệt thành đạo đức ấy, cha Jose đã tiên phong bước lên hàng đầu trong số những người khai hoang Cơ đốc giáo. Khi đến Mexico, ngài xin được phép thiết lập Sứ đoàn San Pablo. Giống như vị cha chung tốt lành Junipero, chỉ đi cùng một tu sinh và một người dẫn la, ngài tháo yên la ở một khe núi mờ sương, và gióng lên hồi chuông giữa chốn hoang vu. Những người bản địa—một giống dân ôn hòa, vô hại và kém phát triển—chẳng mấy chốc đã tụ tập quanh ngài. Tiồn đồn quân sự gần nhất vốn ở rất xa, điều này góp phần lớn vào sự an toàn cho những người hành hương đạo đức ấy, khi họ nhận ra sự tin cậy cởi mở và lòng thân thiện của mình phù hợp hơn trong việc trấn áp thù hận so với sự hiện diện của một lực lượng binh lính vũ trang, đầy nghi kỵ và hay gây gổ. Thế là cha Jose nhân hậu đọc kinh cầu giờ kinh sáng và kinh nhất, dâng thánh lễ và kinh chiều giữa chốn tội lỗi và dị giáo, chẳng màng đến bản thân mà chỉ hướng về phúc lợi của Giáo hội Thánh thiện. Các cuộc cải đạo nhanh chóng nối tiếp nhau, và vào ngày 7 tháng 7 năm 1760, đứa trẻ da đỏ đầu tiên đã được rửa tội,—một sự kiện mà, như cha Jose thành kính ghi chép lại, “vượt qua cả sự giàu có của vàng bạc châu báu hay việc tình cờ bắt gặp mỏ Ophir của vua Solomon.” Tôi trích dẫn sự kiện này bởi nó thể hiện rõ nhất sự hòa quyện đầy tài tình giữa chất thơ và lòng đạo đức vốn làm nên nét đặc trưng trong ghi chép của cha Jose.
Sứ đoàn San Pablo cứ thế tiến triển và thịnh vượng, cho đến khi vị sáng lập đạo đức của nó, giống như vị vua Alexander ngoại giáo, có lẽ đã phải khóc vì chẳng còn thế giới ngoại đạo nào để chinh phục nữa. Nhưng tinh thần sôi nổi và đầy nhiệt huyết của ngài không thể chịu đựng lâu sự nhàn rỗi vốn có vẻ sinh ra từ tội lỗi; và vào một buổi sáng tháng Tám dễ chịu trong năm hồng ân 1770, cha Jose đã bước ra từ vòng ngoài của tòa nhà sứ đoàn, mang đầy đủ trang bị để khám phá vùng đất cho những công tác truyền giáo mới.
Không gì có thể vượt qua sự tĩnh lặng trang nghiêm và khiêm tốn của đoàn lữ hành nhỏ bé ấy. Dắt đầu tiên là một người dẫn la vạm vỡ, dắt theo một con la thồ chở lương thực của đoàn, cùng một vài chiếc thánh giá rẻ tiền và chuông lục lạc của diều hâu. Theo sau ông là vị cha cố sùng đạo Jose, mang theo sách nguyện và cây thánh giá, với một chiếc áo choàng len đen quàng quanh vai; trong khi hai bên là hai tân tòng da ngăm đen đang chạy lót tót, tỏ rõ mong muốn thể hiện sự nhận thức đúng đắn về công cuộc tái sinh của mình bằng cách đóng vai trò hướng dẫn vào chốn hoang dã của những đồng bào ngoại giáo xưa kia. Tình trạng mới của họ được thể hiện một cách thú vị qua việc không còn lớp bùn trát quen thuộc—thứ mà ở trạng thái chưa cải đạo, họ vẫn bôi để tránh côn trùng và giá lạnh. Buổi sáng thật tươi sáng và thuận lợi. Trước khi họ lên đường, thánh lễ đã được cử hành trong nhà nguyện, và sự che chở của Thánh Ignatius được cầu xin để chống lại mọi tai họa bất ngờ, đặc biệt là chống lại loài gấu—những sinh vật giống như loài rồng lửa thuở xưa, dường như nuôi mối thù hằn không thể khuất phục đối với Giáo hội Thánh thiện.
Khi họ len lỏi qua khe núi, những chú chim đáng yêu đùa giỡn trên các cành cây ngọn lá, và những chú chim cút điềm tĩnh cất tiếng hót líu lo từ những lùm cây trăn; những dòng suối rợp bóng liễu cất lên những âm thanh du dương, và lớp cỏ dài thì thầm trên sườn đồi. Khi bước vào những khe vực sâu hơn, sừng sững bên trên họ là những mảng thông xanh sẫm, và thỉnh thoảng cây dâu tây rừng lại rung rinh những chùm quả đỏ rực. Khi họ nhọc nhằn leo lên biết bao con dốc đứng, cha Jose đôi khi nhặt lên những mảnh xỉ núi lửa, gợi trong trí tưởng tượng của ngài về những ngọn núi lửa dữ dội và những trận động đất chực chờ. Đối với tâm trí ít mang tính khoa học hơn của người dẫn la Ignacio, chúng còn mang ý nghĩa kinh hoàng hơn nhiều; và có lần hoặc hai lần hắn đã hít hà bầu không khí đầy nghi ngờ, rồi tuyên bố rằng nơi đây có mùi lưu huỳnh. Cứ thế, ngày hành trình đầu tiên trôi qua, và đến đêm, họ cắm trại mà chưa hề chạm trán một bóng dáng ngoại đạo nào. Chính trong đêm này, Kẻ Thù của các Linh hồn đã hiện ra trước mắt Ignacio dưới một hình hài kỳ dị. Hắn đã lui tới một góc khuất của khu cắm trại và quỳ xuống cầu nguyện trong sự chiêm nghiệm, khi ngài ngước lên và nhận ra Ác Quỷ trong hình dạng của một con gấu khổng lồ. Tên Ác Quỷ đang ngồi bằng hai chân sau ngay trước mặt hắn, với hai chân trước chắp lại ngay dưới cái mõm đen sì. Cho rằng một tư thế kỳ lạ như vậy là để chế nhạo và nhạo báng lời nguyện cầu của mình một cách khôn ngoan, người dẫn la đáng kính giận tím người. Chộp lấy một khẩu súng hỏa mai, hắn lập tức nhắm nghiền mắt lại và bóp cò. Khi hắn định thần lại sau tiếng nổ đinh tai nhức óc, bóng ma ấy đã biến mất. Cha Jose, bị đánh thức bởi tiếng súng, chạy đến nơi chỉ kịp quở trách người dẫn la vì tội phí phạm thuốc súng và đạn dược trong cuộc chiến với một kẻ mà chỉ cần một lời kinh kính mừng cũng đủ đánh tan tác. Người ta không rõ ngài còn đặt bao nhiêu niềm tin vào câu chuyện của Ignacio; nhưng để tưởng nhớ một phong tục đáng kính của người California, nơi đó được gọi là “La Canada de la Tentacion del Pio Muletero,” hay “Khe núi Của Sự Cám Dỗ Dành Cho Người Dẫn La Đạo Đức,” một cái tên vẫn được lưu giữ cho đến tận ngày nay.
Sáng hôm sau, đoàn người bước ra khỏi một hẻm núi hẹp, tiến vào một thung lũng dài, khô cằn và cháy xém bởi cái nóng không bóng râm. Phần hạ nguồn của nó chìm khuất vào một dải đồi thấp mờ dần, rồi lớn dần và dâng cao về phía thượng nguồn của thung lũng, dựng lên một thành lũy sừng sững chống lại những cơn gió bắc lồng lộng. Đỉnh của mỏm đá đáng sợ này vừa vạm chạm vào một đám mây mỏng manh trôi bồng bềnh qua lại như một lá cờ nhỏ. Cha Jose đăm đăm nhìn nó với sự kinh hoàng và ngưỡng mộ đan xen. Bằng một sự trùng hợp kỳ lạ, người dẫn la Ignacio thốt lên một tiếng cảm thán đơn giản: “Diablo!”
Khi tiến sâu vào thung lũng, họ sớm bắt đầu cảm thấy thiếu vắng đời sống vui tươi và những tiếng vang thân thiện của khe núi mà họ vừa rời bỏ. Những khe nứt khổng lồ trên lớp đất nứt nẻ trông như há hốc miệng vì khát. Một vài con sóc lao vụt ra từ lòng đất rồi biến mất một cách đầy bí ẩn trước những tiếng lục lạc của bầy la. Một con sói xám thong thả rảo bước ngay phía trước. Nhưng dù cha Jose có quay đầu về hướng nào, ngọn núi vẫn sừng sững áp đảo và thu hút ánh mắt lang thang của ngài. Vươn lên từ thung lũng khô cằn và oi bức, nó mang một sức sống mát mẻ và sảng khoái. Những bóng râm hang động sâu thẳm ẩn hiện dọc theo chân núi; những thành lũy đá xuất hiện giữa sườn dốc; và ở hai bên, những ngọn đồi đen sì khổng lồ tỏa ra như những rễ cây cuồn cuộn từ một thân cây trung tâm. Trí tưởng tượng phong phú của ngài hình dung những ngọn đồi này có đông đúc một chủng tộc người bản địa oai nghiêm và thông thái; và nhìn về tương lai, ngài đã thấy một cây thánh giá khổng lồ vươn lên đỉnh núi hình mái vòm. Trái ngược hoàn toàn là cảm giác của người dẫn la, kẻ chỉ nhìn thấy những chốn hoang vu đáng sợ trong đó toàn rồng lửa, gấu khổng lồ và những con đường mòn chết người. Các tân tòng Concepcion và Incarnacion, rón rén đi bên cạnh vị linh mục, có lẽ đã nhận ra một vài biểu hiện trong hệ thần thoại kỳ bí thuở xưa của họ.
Khi màn đêm buông xuống, họ đã đến chân núi. Tại đây, cha Jose tháo dỡ hành lý trên lưng la, đọc kinh chiều, và trang trọng gióng chuông, kêu gọi những người Dân Ngoại trong tầm nghe hãy đến và đón nhận đức tin thánh thiện. Tiếng vang từ những ngọn đồi đen sì cau có xung quanh bắt lấy lời mời gọi đầy đạo đức ấy và lặp lại nó từng hồi; nhưng chẳng có người Dân Ngoại nào xuất hiện đêm hôm ấy. Những lời cầu nguyện của người dẫn la cũng không bị quấy rầy thêm lần nào nữa, mặc dù sau đó hắn khẳng định rằng khi lời khuyên răn của vị linh mục kết hợp lại, một tiếng cười nhạo báng đã cất lên từ ngọn núi. Không hề nao núng trước những dấu hiệu cho thấy sự thù địch cận kề của Kẻ Xấu, cha Jose tuyên bố ý định sẽ leo lên núi vào lúc rạng sáng, và trước khi mặt trời mọc vào sáng hôm sau, ngài đã đi đầu dẫn đường.
Việc leo núi ở nhiều nơi vô cùng khó khăn và nguy hiểm. Những mảnh đá khổng lồ thường nằm chắn ngang lối mòn, và sau vài giờ leo trèo, họ buộc phải để lại bầy la trong một khe nhỏ để tiếp tục leo bằng chân. Chưa quen với sự gắng sức như vậy, cha Jose thường phải dừng lại để lau mồ hôi trên đôi má gầy guộc của mình. Khi ngày trôi qua, một sự im lặng kỳ lạ bao trùm lấy họ. Ngoại trừ tiếng sóc chạy lách tách thỉnh thoảng vang lên, hay tiếng sột soạt trong những lùm cây chimisal, chẳng có dấu hiệu nào của sự sống. Dấu chân bán người của một con gấu đôi khi xuất hiện trước mặt họ, khiến Ignacio luôn thành kính làm dấu thánh. Tầm mắt thỉnh thoảng bị đánh lừa bởi dòng nước rỉ ra từ các vách đá, nhưng khi quan sát kỹ hơn thì hóa ra đó là một chất lỏng dạng nhựa dầu có mùi lưu huỳnh nồng nặc khó chịu. Khi họ chỉ còn cách đỉnh núi một đoạn ngắn, tên Ignacio khôn ngoan bèn chọn một góc khuất để làm trại, rồi tạt ra và bận rộn chuẩn bị cho buổi tối, để lại một mình vị linh mục tiếp tục hành trình lên đỉnh. Chưa từng có một hành động cẩn trọng nào thiếu suy nghĩ đến thế, chưa từng có một sự phòng bị nào lại thiếu khôn ngoan đến vậy. Không để ý đến sự bỏ nhiệm, chìm đắm trong những suy ngẫm thành kính, cha Jose cứ thế bước đi một cách máy móc, và khi lên đến đỉnh, ngài ngả mình xuống và phóng tầm mắt ngắm nhìn khung cảnh xung quanh.
Bên dưới ngài là một chuỗi các thung lũng nối tiếp nhau như những hồ nước êm đềm, cho đến khi chìm khuất về hướng nam. Về phía tây, dãy núi đằng xa che khuất khe núi rợp bóng cây từng chở che cho Sứ đoàn San Pablo. Xa hơn nữa là Đại Dương Thái Bình Dương trải dài, mang theo một làn sương mù trên ngực, bò qua lối vào vịnh, và cuộn dày đặc giữa ngài với phía đông bắc; làn sương mù ấy cũng che khuất chân núi và khung cảnh bên kia. Thế nhưng từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác, bức màn mỏng manh lại rẽ ra, rụt rè hé lộ những khung cảnh quyến rũ của những con sông hùng vĩ, những hẻm núi hiểm trở, và những đồng bằng nhấp nhô, khô cằn với lớp yến mạch chín vàng và tắm mình trong ánh hoàng hôn rực rỡ. Khi cha Jose đăm đăm nhìn ngắm, ngài chìm đắm trong một niềm khát khao thành kính. Trí tưởng tượng của ngài, vốn đong đầy những ý niệm nhiệt thành, đã sớm nhìn thấy toàn bộ không gian bao la ấy được thu hẹp lại dưới sự thống trị ôn hòa của đức tin thánh thiện và có đông đảo những tân tòng nhiệt thành sinh sống. Mỗi gò đất nhỏ trong tưởng tượng đều được đội lên vương miện là một nhà nguyện; từ mỗi khe núi u tối lại lấp lánh những bức tường trắng của một tòa nhà sứ đoàn. Trở nên bạo dạn hơn trong lòng nhiệt thành và nhìn xa hơn vào tương lai, ngài nhìn thấy một Tây Ban Nha mới đang trỗi dậy trên những bờ biển hoang dã này. Ngài đã thấy những ngọn tháp của những thánh đường uy nghi, những mái vòm của các cung điện, những vườn nho, khu vườn và lùm cây. Những tu viện ẩn hiện nửa kín nửa hở giữa những ngọn đồi, thấp thoáng sau những đồn điền chanh nở hoa rợp bóng, và những đoàn nữ tu dài cất lời ca tụng đang len lỏi qua các hẻm núi. Hình dung của vị linh mục tốt bụng về tương lai đã hòa quyện hoàn toàn với quá khứ, đến mức ngay cả trong những khúc ca hợp xướng của họ, ngài cũng văng vẳng nghe thấy giọng điệu quen thuộc của Carmen. Ngài đang đắm chìm trong những tưởng tượng bay bổng ấy, thì đột nhiên trên không gian bao la ấy, tiếng chuông ngân vang xa xôi chợt vang lên buồn bã rồi lịm tắt. Đó là Kinh Truyền Tin. Cha Jose lắng nghe với sự phấn khích đầy mê tín. Sứ đoàn San Pablo vốn ở rất xa, và âm thanh ấy ắt hẳn phải là một điềm báo thần kỳ nào đó. Nhưng chưa bao giờ, trong cảm nhận nhiệt thành của ngài, sự nghiêm nghị ngọt ngào của biểu tượng thiên thần ấy lại mang một ý nghĩa kỳ lạ đến thế. Cùng với tiếng chuông ngân cuối cùng, trí tưởng tượng rực rỡ của ngài dường như dịu lại; sương mù khép lại bên dưới ngài, và vị linh mục tốt lành chợt nhớ ra rằng ngài vẫn chưa ăn tối. Ngài đứng dậy và quàng tấm áo choàng len quanh người, thì lần đầu tiên ngài nhận ra rằng mình không hề ở một mình.
Ngay đối diện, và ở nơi đáng lẽ phải là chỗ của tên Ignacio bất trung, một bóng người trang nghiêm và lịch thiệp đang ngồi. Diện mạo của hắn giống như một nhà quý tộc lớn tuổi đang để tang, với bộ ria mép hoa râm được uốn sáp cẩn thận và xoắn quanh đôi má hóp. Chiếc mũ khổng lồ và chiếc lông vũ diêm dúa, chiếc cổ rúp khổng lồ và chiếc quần ống phồng phóng đại, tương phản với một cơ thể teo tóp và nhăn nheo, tất cả đều thuộc về một thế kỷ trước. Thế nhưng cha Jose không hề ngạc nhiên. Cuộc đời mạo hiểm và trí tưởng tượng thơ mộng của ngài, luôn luôn tìm kiếm những điều kỳ diệu, đã ban cho ngài một lợi thế nhất định trước những kẻ mang tư duy thực tế và vật chất. Ngài lập tức phát hiện ra bản chất quỷ quyệt của vị khách và đã chuẩn bị sẵn sàng. Với sự bình tĩnh và lịch sự tương ứng, ngài đáp lại cái cúi chào của tên quý tộc.
"Tôi xin lỗi ngài, Thưa Linh mục," kẻ lạ mặt nói, "vì đã làm phiền đến những suy ngẫm của ngài. Chắc hẳn chúng phải rất dễ chịu, và đầy tính tưởng tượng, tôi mạn phép nghĩ vậy, khi được khơi gợi bởi một khung cảnh tuyệt vời đến thế."
"Có lẽ là mang tính trần tục, Hỡi Tên Quỷ sứ—vì ta cho rằng ngươi chính là hắn," vị linh mục thánh thiện nói, khi kẻ lạ mặt cúi những chiếc lông vũ đen sát đất; "có lẽ là trần tục; bởi vì Thiên Chúa đã vui lòng giữ lại ngay cả trong trạng thái được tái sinh của chúng ta rất nhiều thứ thuộc về thể xác, thế nhưng dẫu vậy, ta tin rằng, vẫn không thiếu đi một vài sự suy ngẫm vì phúc lợi của Giáo hội Thánh thiện. Khi đắm chìm trong không gian tuyệt vời kia, đôi mắt ta đã được mở ra một cách đầy hồng ân với cảm hứng tiên tri, và lời hứa về việc ban tặng những kẻ ngoại đạo như một phần gia sản đã kỳ diệu trở lại trong tâm trí ta. Bởi vì sẽ chẳng có ai thiếu sự chuyên cần trong đức tin chân chính mà lại không thể nhận ra rằng ngay cả việc cải đạo cho những kẻ man rợ đáng thương này cũng mang một ý nghĩa. Như Thánh Ignatius đáng kính đã quan sát một cách khôn ngoan," cha Jose tiếp tục, hắng giọng và nâng cao giọng lên một chút, "'kẻ ngoại đạo được ban cho các chiến binh của Chúa Kitô, giống như những viên ngọc trai quý hiếm làm nức lòng những người đi biển.' Hơn nữa, ta có thể nói rằng—"
Nhưng lúc này, kẻ lạ mặt—kẻ nãy giờ vẫn đang nhíu mày và xoắn ria mép với sự kiên nhẫn đầy lịch thiệp—đã chớp lấy khoảng lặng của bài diễn văn.
"Tôi rất lấy làm tiếc, Thưa Linh mục, vì đã ngắt lời dòng hùng biện của ngài một cách bất lịch sự giống như cách tôi vừa phá vỡ những suy ngẫm của ngài; nhưng trời đã ngả về chiều rồi. Tôi có một vấn đề vô cùng quan trọng muốn bàn với ngài, nếu ngài có thể rộng lượng dành cho tôi vài phút suy xét cẩn trọng."
Cha Jose do dự. Sự cám dỗ quả là lớn, và triển vọng thu thập được một số kiến thức về kế hoạch của Kẻ Thù Lớn không phải là một mục đích nhỏ nhoi gì. Và, nếu phải nói thật, có một sự trang nghiêm nhất định ở kẻ lạ mặt khiến vị linh mục cảm thấy tò mò. Dù thừa biết những hình hài biến hóa khôn lường mà Ác Quỷ có thể mang lấy, và dù không mắc phải những yếu đuối của xác thịt, cha Jose vẫn không đứng ngoài những cám dỗ của tinh thần. Giả như con Quỷ xuất hiện, như trong trường hợp của Thánh Anthony đạo đức, trong hình dáng của một thiếu nữ duyên dáng, thì với kinh nghiệm từng trải của mình về phái yếu đầy lừa dối, vị linh mục tốt bụng đã xua đuổi ả ta đi chỉ trong một câu kinh lạy cha. Thế nhưng, ngoài sự an toàn của tuổi tác, lại phảng phất một nỗi buồn trang nghiêm ở kẻ lạ mặt—một sự ý thức đầy suy ngẫm, giống như việc đang ở vào một thế bất lợi lớn về mặt đạo đức, điều đó ngay lập tức khiến ngài quyết định đi theo một con đường cao cả.
Kẻ lạ mặt sau đó tiếp tục thông báo với ngài rằng hắn đã chăm chú quan sát những chiến tích của vị linh mục trong thung lũng. Rằng, thay vì cảm thấy bực bội vì điều đó, hắn chỉ lấy làm tiếc khi thấy một đối thủ đầy nhiệt huyết và thượng võ lại đang lãng phí lòng nhiệt thành của mình vào một công việc vô vọng. Bởi vì, hắn nhận xét, kết cục của trận chiến vĩ đại giữa Thiện và Ác đã được định đoạt theo một hướng khác, như hắn sẽ cho ngài thấy ngay bây giờ. "Chỉ còn vài khoảnh khắc nữa là trời tối," hắn tiếp tục, "và trong khoảng thời gian chập tối này, như ngài biết đấy, tôi được ban cho toàn quyền kiểm soát. Hãy nhìn về phía tây."
Khi vị linh mục quay đầu lại, kẻ lạ mặt cất chiếc mũ khổng lồ trên đầu ra và vẫy nó ba lần trước mặt. Sau mỗi cái phất của chiếc lông vũ khổng lồ, sương mù lại mỏng đi, cho đến khi nó tan biến hoàn toàn, và khung cảnh cũ quay trở lại, vẫn ấm áp dưới ánh mặt trời rực rỡ. Khi cha Jose ngước nhìn, một khúc nhạc quân hành vang lên từ thung lũng, và bước ra từ một khe núi sâu, vị linh mục nhìn thấy một đoàn lữ hành dài gồm những hiệp sĩ hào hiệp, ăn mặc giống như người đồng hành của ngài. Khi họ càn quét qua đồng bằng, họ được gia nhập bởi những đoàn rước tương tự, từ từ diễu hành ra từ mọi khe núi và hẻm núi của ngọn núi bí ẩn. Thỉnh thoảng, tiếng kèn trống lại dội lên từng hồi trong gió; cây thánh giá Santiago lấp lánh, và những lá cờ hoàng gia của Castile và Aragon phấp phới bay trên đoàn quân đang chuyển động. Cứ thế, họ trang nghiêm tiến về phía xa hướng về biển, nơi ở đằng xa, cha Jose nhìn thấy những chiếc thuyền buôn uy nghi, mang theo cùng một lá cờ quen thuộc, đang chờ đợi họ. Vị linh mục tốt lành đăm đăm nhìn với những cảm xúc đan xen, và giọng nói trầm nghiêm của kẻ lạ mặt phá vỡ sự im lặng.
"Ngài đã nhìn thấy, Thưa Linh mục, những dấu chân phai mờ của xứ Castile phiêu lưu. Ngài đã thấy ánh hào quang đang lụi tàn của Tây Ban Nha cổ đại—đang lụi tàn như ánh mặt trời rực rỡ kia. Chiếc vương trượng mà bà ta cướp được từ tay những kẻ ngoại đạo đang tuột khỏi đôi bàn tay già nua và khô khốc của bà ta. Những đứa trẻ mà bà ta dưỡng dục sẽ không còn nhận ra bà ta nữa. Vùng đất mà bà ta chiếm được sẽ mất đi đối với bà ta một cách vĩnh viễn đúng như cách chính bà ta từng trục xuất người Moor khỏi Granada của mình."
Kẻ lạ mặt dừng lại, và giọng nói của hắn dường như nghẹn ngào vì xúc động; đồng thời, cha Jose, với trái tim đầy cảm thông hướng về những lá cờ đang rời đi, đã cất giọng nghẹn ngào kêu lên,—
"Vĩnh biệt, hỡi những hiệp sĩ hào hiệp và những người lính Cơ đốc giáo! Vĩnh biệt, hỡi Vasco Nunez de Balboa! hỡi Alonzo de Ojeda! và hỡi Las Casas đáng kính nhất! vĩnh biệt, và mong Thiên Chúa tiếp tục phù hộ cho hạt giống mà các ngươi để lại phía sau!"
Rồi quay sang kẻ lạ mặt, cha Jose nhìn thấy hắn đang trang trọng rút chiếc khăn tay ra khỏi phần chuôi giỏ của thanh kiếm rapier và nhẹ nhàng chấm lên đôi mắt. "Xin ngài tha thứ cho sự yếu đuối này, Thưa Linh mục," vị hiệp sĩ nói với giọng phân trần; "nhưng những vị quý ông đáng kính này là những người bạn lâu năm của tôi, và đã làm cho tôi biết bao dịch vụ tinh tế—hơn thế rất nhiều, có lẽ, so với những bộ tang phục nghèo nàn này có thể biểu lộ," hắn nói thêm, với một cử chỉ ảm đạm hướng về bộ tang phục mình đang mặc.
Cha Jose quá mải mê suy ngẫm nên không nhận ra bản chất mập mờ của lời ca ngợi này, và sau vài phút im lặng, ngài nói, như thể đang tiếp nối suy nghĩ của mình,—
"Nhưng hạt giống mà họ đã gieo trồng sẽ đâm chồi nảy lộc và thịnh vượng trên mảnh đất màu mỡ này."
Như thể đang trả lời câu hỏi đó, kẻ lạ mặt quay sang hướng ngược lại, và một lần nữa vẫy mũ, nói bằng một giọng nghiêm túc tương tự, "Hãy nhìn về phía đông!"
Vị linh mục quay lại, và khi sương mù tan đi trước chiếc lông vũ đang phất phới, ngài nhìn thấy mặt trời đang mọc. Xuất hiện cùng những tia nắng rực rỡ qua các đèo núi phủ đầy tuyết ở đằng xa là một đám đông kỳ lạ và tạp nhạp. Thay vì gương mặt tối tăm và lãng mạn của đoàn tàu ma cuối cùng, vị linh mục nhìn thấy với sự quan tâm kỳ lạ đôi mắt xanh và mái tóc vàng hoe của một chủng tộc Saxon. Thay vì những giai điệu quân sự và âm thanh du dương, vang lên bên tai ngài là một thứ âm thanh hỗn độn lạ lùng gồm những tiếng khò khè gay gắt và tiếng xì xào kỳ quái. Thay vì bước đi trang nghiêm và phong thái oai nghiêm của các hiệp sĩ trong tầm nhìn trước, họ xuất hiện bằng cách xô đẩy, chen lấn, thở hổn hển và nghênh ngang. Và khi họ đi qua, vị linh mục tốt lành nhận ra rằng những cây cổ thụ bị quật ngã như thể bởi sức gió của một cơn lốc xoáy, và lòng đất bị xé toạc và cào cấu như trong một trận cuồng phong. Và cha Jose tìm kiếm trong vô vọng hình bóng cây thánh giá hay biểu tượng Cơ đốc giáo nào; chỉ có duy nhất một thứ trông giống như một lá cờ, và ngài kinh hoàng làm dấu thánh khi nhận ra trên đó in hình bóng của một con gấu.
"Bọn Ishmael nghênh ngang này là ai?" ngài hỏi, với một chút cay nghiệt trong giọng điệu.
Kẻ lạ mặt vẫn giữ vẻ im lặng trang nghiêm.
"Chúng làm gì ở đây, khi không có lấy một cây thánh giá hay biểu tượng thánh thiện nào?" ngài lại gặng hỏi.
"Ngài có đủ can đảm để nhìn xem không, Thưa Linh mục?" kẻ lạ mặt đáp lại một cách bình thản.
Cha Jose sờ vào cây thánh giá của mình, giống như một du khách cô độc chạm vào thanh kiếm rapier, rồi gật đầu đồng ý.
"Hãy bướcp vào dưới bóng chiếc lông vũ của tôi," kẻ lạ mặt nói.
Cha Jose bước đến bên cạnh hắn và họ lập tức chìm xuống lòng đất.
Khi ngài mở mắt ra, vốn nãy giờ vẫn nhắm nghiền trong sự chiêm nghiệm cầu nguyện suốt chuyến đi xuống chóng mặt, ngài thấy mình đang ở trong một hầm mộ rộng lớn, phía trên lấp lánh những đốm sáng giống như bầu trời đầy sao. Nơi này cũng được thắp sáng bởi một thứ ánh sáng màu vàng dường như phát ra từ một vùng biển hoặc hồ lớn chiếm vị trí trung tâm của căn phòng. Xung quanh vùng biển ngầm này là những bóng người da ngăm đang lướt đi, mang theo những chiếc vá múc đầy chất lỏng màu vàng mà họ vừa múc lên từ sâu thẳm. Từ hồ nước này, những dòng chảy phân nhánh của cùng một dòng lũ bí ẩn đâm sâu như những con sông hùng vĩ vào chốn hang động xa xôi. Khi họ bước đi bên bờ dòng sông Styx lấp lánh ấy, cha Jose nhận ra dòng chất lỏng tại một số nơi đã đặc lại. Mặt đất rải rác những mảnh vảy lấp lánh. Vị linh mục nhặt một mảnh lên và tò mò quan sát. Đó chính là vàng ròng.
Một vẻ bối rối bao trùm khuôn mặt vị linh mục tốt lành trước phát hiện này; nhưng trong thái độ của kẻ lạ mặt lại hoàn toàn không có chút ác ý hay thỏa mãn nào, vẻ mặt hắn vẫn giữ nét trầm tư nghiêm nghị và đầy định mệnh. Khi cha Jose lấy lại được sự bình tĩnh, ngài cay đắng lên tiếng,—p>
"Hóa ra đây, hỡi Tên Quỷ sứ, chính là công việc của ngươi! Đây là cái bẫy lừa dối của ngươi dành cho những tâm hồn yếu đuối của các quốc gia tội lỗi! Cứ thế này thì ngươi muốn thay thế ân sủng Cơ đốc giáo của Tây Ban Nha Thánh thiện bằng thứ này sao!"
"Đây là điều phải xảy ra," kẻ lạ mặt ảm đạm đáp lại. "Nhưng hãy lắng nghe, Thưa Linh mục. Ngài hoàn toàn có quyền ngăn chặn kết cục này trong một thời gian. Hãy để tôi lại đây trong yên bình. Trở về Castile, mang theo chuông, tượng và các sứ đoàn của ngài. Tiếp tục ở lại đây, và ngài chỉ đang làm trầm trọng thêm các kết quả mà thôi. Dừng lại đi! hứa với tôi ngài sẽ làm điều này, và ngài sẽ không thiếu thứ có thể biến tuổi già của mình thành một niềm vinh quang và phước lành;" và kẻ lạ mặt ra hiệu một cách đầy ẩn ý về phía hồ nước.
Chính tại nơi này, truyền thuyết thuật lại một cách kín đáo, con Quỷ đã phô bày—như nó luôn phô bày sớm hay muộn—cái móng guốc chẻ đôi của mình. Vị linh mục đáng kính, vô cùng bối rối trước tầm nhìn ba bề bốn bên này, và nếu phải nói thật, thì cũng hơi bực bội trước việc vinh quang của công cuộc khám phá Tây Ban Nha thánh thiện bị tước đoạt, đã thể hiện sự do dự nhất định. Nhưng món hối lộ xui xẻo của Kẻ Thù của các Linh hồn đã chạm đến tinh thần Castile của ngài. Giật mình lùi lại với vẻ chê bai sâu sắc, ngài vung cây thánh giá trước mặt tên Ác Quỷ đã lộ nguyên hình và bằng một giọng nói làm rung chuyển cả căn hầm tối tăm, ngài thét lên,—
"Cút đi, hỡi Sathanas! Diaholus, ta thách thức ngươi! Cái gì! ngươi định hối lộ ta—ta, một tu sĩ của Hội Thánh Chúa Giêsu, Cử nhân xứ Cordova và Inquisitor xứ Guadalaxara ư? Ngươi nghĩ có thể mua chuộc ta bằng kho báu dơ bẩn của ngươi sao? Cút ngay!"
Chúng ta sẽ không bao giờ biết được kết cục của cuộc xung đột này sẽ ra sao, và chiến thắng của vị linh mục tốt lành trước tên Ác Quỷ—kẻ đang hoảng sợ lùi lại trước những tước hiệu thánh thiện và biểu tượng nuôi dưỡng ấy—trọn vẹn đến mức nào, bởi vì ngay khoảnh khắc đó, cây thánh giá đã tuột khỏi những ngón tay ngài.
Vừa chạm xuống đất, cả Quỷ dữ và vị linh mục đồng thời lao về phía nó. Trong cuộc giằng co, họ vật lộn với nhau, và vị linh mục sùng đạo Jose, kẻ có sức mạnh thể xác lẫn tinh thần vượt trội hơn hẳn đối thủ, chuẩn bị tung cho Kẻ Thù Lớn một cú lộn nhào ngược thì ngài đột nhiên cảm thấy những chiếc móng dài của kẻ lạ mặt đang cắm sâu vào da thịt mình. Một nỗi sợ hãi mới bao trùm lấy trái tim ngài, một cảm giác tê cóng lan tỏa khắp cơ thể, và ngài vùng vẫy để thoát thân, nhưng vô ích. Một tiếng gầm rú kỳ lạ vang lên bên tai; hồ nước và hang động nhảy múa trước mắt ngài rồi biến mất, và với một tiếng thét lớn, ngài ngã quỵ xuống đất bất tỉnh.
Khi tỉnh lại, ngài nhận thức được chuyển động lắc lư nhẹ nhàng của cơ thể mình. Ngài mở mắt ra, và thấy rằng trời đã đứng bóng, và ngài đang được khiêng trên một chiếc cáng xuyên qua thung lũng. Ngài cảm thấy cứng đờ, và khi nhìn xuống, ngài nhận ra cánh tay mình đã được băng bó chặt vào mạn sườn.
Ngài nhắm mắt lại, và sau vài lời cầu nguyện tạ ơn, ngài thầm nghĩ mình đã được bảo vệ một cách kỳ diệu thế nào, đồng thời đưa ra lời thề dâng những cây nến cho Thánh Jose nhân hậu. Sau đó, ngài cất tiếng gọi yếu ớt, và chẳng mấy chốc tân tòng hối hận Ignacio đã đứng cạnh bên ngài.
Niềm vui sướng của anh chàng tội nghiệp khi thấy vị chủ nhân tỉnh lại đã làm nghẹn ngào giọng nói của hắn trong một lúc. Hắn chỉ có thể thốt lên, "Một phép màu! Thánh Jose nhân hậu, ngài ấy còn sống!" và hôn lên bàn tay băng bó của vị linh mục. Cha Jose, vì quá bận tâm đến trải nghiệm đêm qua, chờ cho cảm xúc của hắn lắng xuống, rồi hỏi ngài đã được tìm thấy ở đâu.
"Trên núi đó, thưa Cha, chỉ cách nơi hắn tấn công ngài có vài mét."
"Sao?—vậy là ngươi nhìn thấy hắn sao?" vị linh mục hỏi với vẻ ngạc nhiên không chút giả tạo.
"Thấy chứ, thưa Cha! Mẹ Chúa ơi! Con chắc chắn là thấy chứ! Và thưa Cha, ngài cũng sẽ thấy hắn nữa, nếu hắn dám bén mảng lại trong tầm ngắm của khẩu súng hỏa mai của Ignacio."
"Ý ngươi là gì, Ignacio?" vị linh mục nói, ngồi thẳng băng trên chiếc cáng của mình.
"Thì là con gấu đó, thưa Cha—con gấu, hỡi Cha thánh thiện, kẻ đã tấn công thân thể tôn kính của ngài trong lúc ngài đang trầm ngâm trên đỉnh ngọn núi kia."
"À!" vị linh mục nói, rồi nằm xuống lại. "Thôi đi, con! Ta muốn được yên tĩnh."
Khi về đến sứ đoàn, ngài được chăm sóc ân cần, và chỉ trong vài tuần, ngài đã có thể tiếp tục các nhiệm vụ mà, như mọi người sẽ thấy, ngay cả những mưu đồ của Kẻ Xấu cũng không thể làm ngài chệch hướng. Tin tức về tai nạn thể xác của ngài lan truyền khắp vùng, và một bức thư gửi cho Giám mục xứ Guadalaxara chứa đựng một tài khoản chi tiết và bảo mật về cuộc cám dỗ tinh thần của vị linh mục tốt lành. Nhưng bằng cách nào đó, câu chuyện đã bị rò rỉ; và lâu sau khi Jose đã về với tổ tiên, cuộc chạm trán bí ẩn của ngài vẫn trở thành chủ đề của những câu chuyện hồi hộp được thì thầm qua lại. Ngọn núi thường bị mọi người tránh né. Sự thật là sau đó Don Joaquin Pedrillo đã chọn một khu đất gần chân núi; nhưng vì Doña Pedrillo nổi tiếng là một người đàn bà lai chanh chua, nên Don không được cho là quá khó tính.
Đó chính là truyền thuyết về Monte del Diablo. Như tôi đã nói trước đó, nó có vẻ thiếu vắng sự minh chứng thiết yếu. Sự mâu thuẫn giữa câu chuyện của vị linh mục và cao trào thực tế đã dấy lên một số hoài nghi từ phía những kẻ ngụy biện đầy tài tình. Đối với tất cả những kẻ đó, tôi chỉ muốn giới thiệu phần báo cáo của Don Julio Serro, Phó Quận trưởng San Pablo, người mà trước mặt ông các lời khai trên đã được lập nên. Về vấn đề này, vị Quận trưởng đáng kính nhận xét rằng, “Mặc dù thi thể của cha Jose cho thấy bằng chứng của một cuộc xung đột khốc liệt về mặt thể xác, nhưng đó không phải là bằng chứng cho thấy Kẻ Thù của các Linh hồn—kẻ có thể mang hình dáng của một nhà quý tộc lớn tuổi lịch thiệp—lại không thể đồng thời biến hóa thành một con gấu cho những mục đích đê tiện của riêng hắn.”