XVI

Với những bông tuyết đầu mùa, những cơn rét dữ đã đến. Janek và Zosia hầu như không ra khỏi chỗ núp. Cuộc sống của họ từ nay chỉ rút gọn vào mấy việc: củi, lửa, nước nóng, mấy củ khoai và ngủ. Janek đã tuyên bố với Czerw.

– Zosia không đi Wilno nữa.

Czerw đang khâu lại một chiếc bốt. Anh ta trả lời không ngẩng đầu lên.

– Tớ biết.

– Cô ấy sẽ ở với tôi.

– Được.

Thế là hết. Czerw không ngạc nhiên mà cũng không phật ý. Dobranski đã cho Janek mượn mấy cuốn sách: Gogol, Selma Lagerlöf. Thường thường Janek đọc to cho Zosia nghe vài đoạn. Sau đó cậu ta hỏi:

– Em thích đoạn ấy như thế nào?

– Em thích giọng anh đọc.

Họ đi ngủ sớm. Thỉnh thoảng khi củi kiếm đủ cho nhiều ngày thì họ chỉ dậy để cho thêm củi và bếp. Ngày đối với họ cũng như đêm và thời gia không còn tồn tại nữa. Đôi khi thức giấc, thò đầu ra ngoài, họ mới biết là đang đêm tối.

– Bây giờ độ mấy giờ nhỉ?

– Anh không biết. Thôi vào ngủ đi.

Họ còn bốn bao to đầy khoai: có cái ăn để qua mùa đông. Điều lo lắng duy nhất của họ là lửa. Tay quấn tã, họ đi nhặt củi khô, đem vào trong hầm và rồi đi lấy nữa. Trên thảm tuyết trắng tinh hai con kiến đen cứ đi đi lại lại, kéo theo những cọng cây trông đến ngộ nghĩnh.. Họ lại trở về hầm, nhóm lửa lên và sưởi. Họ ít nói. Ngồi sát vào nhau dưới đống chăn, thân thể họ nói nhiều hơn những lời mà họ cần nói với nhau. Có khi Zosia hỏi:

– Anh có tin rằng những chuyện này một ngày kia sẽ chấm dứt không?

– Anh không biết. Ba anh nói điều đó còn tùy thuộc vào trận đánh.

– Trận đánh nào?

– Trận đánh ở Stalingrad.

– Mọi người đều nói đến trận đánh đó, ngay cả bọn Đức ở Wilno.

– Tất cả mọi người.

– Trận đánh ấy vẫn tiếp tục chứ?

– Ngày và đêm.

– Thế họ sẽ làm gì, những người bạn của chúng ta, khi họ đã thắng?

– Họ sẽ xây dựng một thế giới mới.

– Chúng ta không thể giúp họ được. Chúng ta nhỏ bé quá.

– Đáng tiếc.

– Không phải vóc người là cái đáng kể, mà chính sự can đảm.

– Thế giới mới ấy nó ra thế nào?

– Trong đó sẽ không có căm thù...

– Vậy sẽ phải giết nhiều người, thế thì... Phải giết rất nhiều người.

– Và căm thù sẽ vẫn còn đấy... Có lẽ lại còn nhiều hơn trước...

– Thế thì người ta không giết họ nữa. Người ta sẽ chữa cho họ lành lặn, cho họ ăn uống, làm nhà cho họ ở, cho họ âm nhạc và sách vở. Người ta sẽ dạy cho họ biết thế nào là lòng tốt. Người ta đã dạy cho họ lòng từ thiện.

– Lòng căm thù không ai dạy cả. Nó cũng giống như tình yêu.

– Anh đã biết căm thù. Bọn Đức đã dạy anh. Anh đã học được căm thù khi mất cả cha mẹ, khi bị đói, rét và phải sống dưới đất; khi biết rằng nếu một tên Đức gặp anh trên đường, thì nó không cho anh ăn đâu, không cho anh sưởi đâu, mà tất cả cái gì nó dành cho anh, đó là một viên đạn vào đầu. Bởi vì bọn Đức chỉ có một viên đạn cho tất cả mọi việc. Một viên đạn cho cái ngực và một viên đạn cho hy vọng, một viên đạn cho cái đẹp và một viên đạn cho tình yêu... Anh căm thù chúng!

– Không nên thế. Khi chúng ta có con, chúng ta sẽ dạy cho nó biết yêu thương chứ không phải căm thù.

– Chúng ta sẽ dạy cho nó cũng biết căm thù. Chúng ta sẽ dạy cho nó căm thù cái xấu, tham vọng, bạo lực, và căm thù chủ nghĩa phát-xít.

– Chủ nghĩa phát-xít là cái gì?

– Anh cũng không biết thật chính xác. Có lẽ đó là một cách để căm thù.

– Con cái chúng ta sẽ không bao giờ chịu đói, sẽ không bao giờ chịu rét.

– Không đói không rét.

– Anh hứa với em đi.

– Anh hứa với em điều đó. Anh sẽ cố gắng hơn nữa.

Ban đêm, họ thường thức giấc vì những tiếng hú không dứt: những con sói đói, lang thang trong rừng và sáng ra, Janek thấy vết chân chúng quanh chỗ ẩn núp. Cánh rừng trở nên trần trụi, trần trụi và trắng toát. Những con quạ lang thang trên tuyết và kêu quạ quạ dai dẳng. Tuyết đã làm chủ cánh rừng và trên cái nền trắng của nó, những con người càng ngày càng giống những con kiến đen tha về tổ của chúng những cành cây ngoằn ngoèo, những con kiến bướng bỉnh và lảo đảo bị cái rét làm cho nó đần độn và cuộc sống của họ từ nay chỉ nhằm vào một mục đích duy nhất: duy trì cho được ngọn lửa. Trong thành phố, bọn chiếm đóng đợi mùa hè đến để tiến hành những cuộc hành quân mới, còn trong rừng, hy vọng của con người, yếu hơn mặt trời mùa đông, nhưng vẫn chống chọi lại cái chết. Những con người đó không còn quan tâm đến những lời đồn đại từ thành phố đến, họ không nói chuyện với nhau nữa và khuôn mặt của họ nhăn lại dưới cái rét cắt ruột, nhăn hơn cả lớp vỏ của những cây già cỗi. Thỉnh thoảng chỉ có anh em Zborowski xuống làng về, hơ lên lửa những ngón tay cứng như sỏi và nói gọn lỏn:

– Họ vẫn giữ vững.