XXIX
Một buổi sáng, Pech đến chỗ ẩn núp của những người du kích, hết sức xúc động. Anh muốn gặp Krylenko. Anh đến để nói với ông về người con trai của ông. Người ta đồn rằng người con trai của Krylenko là một vị tướng của Hồng quân, nhưng không bao giờ nên nói đến tên vị tướng ấy trước ông già Ukraine. Nếu hoặc ngẫu nhiên hoặc láu cá mà người nào đó đề cập đến đề tài khó nói này thì Krylenko trở nên lầm lì và rít lên Svolotch[1] giữa hai hàm răng.
Người đối thoại với ông sẽ ngạc nhiên và nói: Nhưng Savieli Lvovitch, chắc chắn con trai bác là một người tài giỏi nên nhân dân mới nhận xét ông ấy xứng đáng với một chức tước cao như vậy.
Svolotch! Ông già nhắc lại, hơi lên giọng hình như để cảnh cáo và nhìn thẳng chằm chằm vào người đối thoại hình như để mời ông ta cũng chia sẽ những vinh quang của sự nguyền rủa.
– Nhưng sao lại thế được, Savieli Lvovitch?
– Thế còn từ nào xứng đáng hơn đối với một người đã giao bố nó cho quân thù?
– Chắc chắn là thế nhưng ông ấy có bao giờ giao bác cho quân thù đâu, Savieli Lvovitch?
– Nó đã giao tôi cho quân thù. Tôi nói: Đồ đê tiện!
– Thôi bác đừng cáu nữa, Savieli Lvovitch.
– Tôi không cáu đâu, đồ chết dịch!
– Thôi được, Savieli Lvovitch, một khi bác đã cho rằng...
– Thì có từ nào xứng đáng hơn với một người đã bỏ làng của bố nó cho quân thù?
– Có thể ông ta không thể nào hành động khác hơn?
Đến đây ông già nổi giận, đỏ mặt tía tai, dứ dứ nắm đấm vào mũi người đối thoại và rung rung một cách chậm chạp những nguy hiểm bộ ria mép vểnh ngược:
– Cái gì đây?
– Một nắm đấm, thưa bác Savieli Lvovitch!
– Thế anh, trước khi bị giết, anh có nhường làng của bố anh cho quân thù không?
– Không.
– Chắc không?
– Chắc.
– Anh có thề trước mồ của bố anh như thế không?
– Nhưng, Savieli Lvovitch, ông già tôi còn mạnh khỏe, xin cảm ơn bác nhiều.
– Cứ thề đi.
– Tôi xin thề!
– Được. Nhưng anh phải nhớ điều đó, trường hợp trở thành một vị tướng.
– Chắc chắn là tôi sẽ nhớ, Savieli Lvovitch. Tôi có thể đi được rồi chứ?
– Bởi vì ai biết được đâu đấy. Bất cứ tên cha căng chú kiết nào cũng có thể trở thành một vị tướng. Người ta thật đã khéo phong cho Mitka lên chức tướng.
– M... Mitka nào?
– Thì chính là thằng con lão. Đồ chết dịch! – Krylenko hét lên, bộ ria mép lập tức vểnh lên! – Lão đã nói với anh điều đó hai chục lần rồi. Lần sau mà anh còn quên...
Nhưng, với cuộc đàm thoại vào loại đó thì nói chung không bao giờ có “lần sau” nữa. Lúc đầu, những người du kích chỉ tin tưởng rất hạn chế vào câu chuyện của Krylenko. Sau lưng ông, người ta cho đây chỉ là “câu chuyện để ngủ đứng”. Nhưng một ngày kia, với vẻ ghê tởm sâu xa, ông lão đó rút từ túi ra một tấm ảnh đã nhăn nhúm, cắt trong tờ “Sự thật” những người biết tiếng Nga, những cựu chiến binh của hai cuộc chiến tranh đọc đầu đề: “Vị tướng trẻ nhất của hồng quân, Thiếu tướng Dimitri Krylenko”. Con người Ukraine này vốn làm nghề đóng giày trong một cái làng nhỏ tí xíu Riabinnikovo. Con trai ông đã trốn khỏi nhà lúc mười hai tuổi, sau một cuộc cãi lộn ầm ĩ anh ta cho bố biết là anh muốn “học hành trở thành một con người nào đó”. Trong vòng mười bảy năm ông già không nghe nói đến người con trai, nhưng vào đầu cuộc chiến tranh, người làng Riabinnikovo báo tin cho ông biết là Mitka đã được phong thiếu tưởng của Hồng quân và có ảnh trên trang nhất của tờ Sự Thật. Ông già hết sức hài hước nói: “Học hành và trở nên một con người nào đó – Thiếu tưởng!” Ông lẩm bẩm với vẻ ghê tởm làm cho nụ cười của ông bạn cô-dắc Bogoroditza được ông thưởng cho một đôi bốt, sớm tắt ngấm trên khuôn mặt khổ sở của ông ta. Tuy vậy ông lão cũng chưa vừa lòng và nhắc lại cấp bậc hạ sĩ của mình từ ngày cách mạng, ông đã xin nhập ngũ. Làng Riabinnikovo nhận được của ông vài bức thư trong đó nói “ông vẫn khỏe mạnh” và đồng thời cũng cho biết thiếu tướng Krylenko đã được thưởng huân chương Lenin vì công lao phòng thủ Smolensk. Cuộc gặp mặt đầu tiên giữa ông bố với người con, sau mười bảy năm xa cách, đáng tiếc là một bi kịch. Ngày hôm đó, người con trai ông thợ giày ngồi trước một tấm ván gỗ thông dùng thay bàn làm việc và nghiên cứu một tấm bản đồ.
“Đây... là sư đoàn hai mươi. Rinbinnikovo!” Cho đến lúc đó đối với anh, Riabinnikovo cũng chỉ là một điểm nào đó trên đất nước Nga, cũng giống như hàng trăm điểm khác mà anh có nhiệm vụ phải tổ chức phòng thủ. Nhưng giờ đây... “Ông già!” Anh nhún vai. “Riabinnikovo đất cứng, rừng thông ở phía nam... Xe tăng sẽ đi qua đây dễ dàng. Sư đoàn hai mươi lại không đủ súng chống tăng. Điều đó có nghĩa phải bỏ Riabinnikovo và rút lui về phía đông.” Anh cầm lấy bút chì và cẩn thận vạch ba mũi tên về phía sông và một nửa vòng tròn, cách hai chục cây số về phía Đông Riabinnikovo.
Anh cầm lấy một tờ giấy, viết lệnh rút lui bất chợt nghĩ đến, với nỗi lo sợ thực sự. “Ông già lại sắp quát tháo đây!”. Anh thở dài, bước sang bàn người trợ lý và cũng là bạn thân, trung tá Loukine, đưa lệnh rút lui và quay về ngồi sau tấm ván gỗ thông. Người cần vụ bước vào phòng, dập gót chân, chào. Anh vừa mở miệng thì cũng chính vào lúc đó, người ta nghe tiếng oang oang, kèm theo những lời văng tục, và ông già Krylenko đi lùi vào trong phòng. Anh lính gác đuổi theo, lưỡi lê cắm đầu súng.
– Bố! – Thiếu tướng lên tiếng.
Nhưng ông già không chú ý gì đến con trai mà chỉ tập trung hoàn toàn vào người lính gác.
– Anh không thấy phù hiệu sao? – Ông gắt.
– Sao? Ngửi được chứ? Anh thì đừng hòng bao giờ mà có được!
Ông xỉ mũi và quay về phía người con trai. Anh Krylenko trai trẻ bây giờ mới định thần. Anh ra hiệu cho anh lính gác và anh cần vụ lui ra. Ông già đặt hai tay lên háng, hơi nghiêng về phía trước và quan sát tác phẩm của mình từ trên xuống dưới, với vẻ nghi ngờ.
– Sao, có thật không. Mitka? Người ta đã phong tướng cho mày à?
Mitka nhìn xuống và giữ im lặng, vẻ biết lỗi.
– Sao? – Bất chợt ông già hét toáng lên. – Mày đón tiếp bố mày thế hả, đồ chó đẻ? Đất thì đặt trên ghế còn cái miệng thì như lỗ tròn gà mái? Tao đánh mày chưa đủ phải không? Và mày cũng đừng tưởng là đã quá chậm?
Nắm đấm to tướng, đầy lông lá, đặt dưới mũ thiếu tướng Krylenko.
– Hả?
Cửa phòng thông sang phòng bên cạnh mở và trung tá Loukine thò cái đầu sợ hãi vào.
– Bố tôi! – Anh Krylenko trai trẻ vội nói nhanh, như giải thích.
Cửa được đóng lại ngay. Anh Krylenko quay về phía bố và nói với vẻ xoa dịu:
– Thôi bố đừng hét tướng lên như thế nữa. Bố sẽ làm cho mọi người tưởng có báo động. Tất nhiên, con rất sung sướng được trông thấy bố...
Hạ sĩ thợ giày Krylenko ngồi đàng hoàng vào ghế bành đặt sau bàn làm việc của thiếu tướng.
– Hừ! Hừ! – Ông cằn nhằn.
Ông nhìn xoi mới vào ngực con trai,
– Cái gì thế? – Ông nghiêm khắc hỏi, tay chỉ vào huân chương Lenin.
Anh Krylenko trai trẻ đỏ mặt, bối rối. Anh cảm thấy khổ sở và thất vọng. Anh nhìn ra chỗ khác, với vẻ biết lỗi. “Hình như ông già cho là mình ăn cắp không bằng”.
– Không có gì cả, bố ạ. Đây là phần thường ở Smolensk mùa hè năm ngoài... Một cái gì giống như vậy!
– Một cái đi giống như vậy! – Ông già Krylenko nhại lại, vẻ giận dữ. – Thế tại sao người không đeo mề đay Lenin cho mày, khi mày còn ở đấy? Tại sao? Đồ không ra gì!
– Nhưng...
– Câm mồm!
Nắm đấm đầy lông lá lại tiến lên, phía trên tấm ván gỗ thông.
– Cất ngay cái đó đi.
Chàng trai Krylenko nhanh chóng gỡ huân chương và cho vào túi.
– Bố đừng bực bội... vào tuổi bố...
– Vào tuổi tao thì sao? Tao vẫn còn là một chiến binh ở mặt trận, còn này mới hăm chín tuổi, mày chỉ là một tên cạo giấy ở địa phương. Phải thế không?
Ông khạc nhổ, làm bộ nôn mửa, và giơ chân ra.
– Kéo đôi bốt ra cho tao!
Chàng trai Krylenko đến gần bố, quay lưng về phía ông, nắm lấy một chiếc bốt và kéo ra, trong khi ông bố dựa vào lưng con trai.
– Tao muốn uống trà, – ông già quyết định. – Bảo đem đến một ấm trà đây!
Thiếu tướng gọi cần vụ. Người cần vụ vào, dập gót chân, chào và liếc nhìn, miệng há hốc, ông hạ sĩ đã cởi bốt, đang ngồi chễm chệ sau bàn thiếu tướng.
– Cho trà đây!
Anh cần vụ dập gót chân và lảo đảo bước ra. Ông già Krylenko xoa hai tay và nhìn vào bản đồ.
– Riabinnikovo! – Bất chợt ông phát hiện, với sự vui sướng của trẻ con, ông đặt ngón tay to tướng và bẩn thỉu của mình lên bản đồ. – Thế còn cái vành mỏng ngựa này là cái gì?
– Đây là những vị trí bố phòng mới của quân ta. Con đã ra lệnh bỏ Riabinnikovo và bố trí lùi...
Chàng trai Krylenko, dừng lại. sợ sệt. Đôi ria mép của ông già lập tức vênh lên và rung rung giống như một cánh rừng dưới cơn gió. Đôi mắt của ông nhìn lại dữ tợn và những tiếng rít ngắt quãng, giận dữ từ lỗ mũi thoát ra. Ông đứng dậy chầm chậm, nghiêng về phía trước.
– Thế nào?
– Không nên nhận định vấn đề đó theo quan điểm quá cá nhân, bố ạ!
– Mày không bảo vệ Riabinnikovo à? Riabinnikovo của chúng ta?
– Bố... bố nghĩ xem, quân địch ở đây có cả một sư đoàn thiết giáp mới toanh, còn con thì không có súng chống tăng.
– Không súng chống tăng? Không súng chống tăng? Thế mày làm gì với những khẩu súng khác mà nhân dân đã giao cho mày? Mày đã bán độ để uống rượu phải không? Hay là mày đã thua bạc hết rồi?
– Kìa, bố...
– Đồ đê tiện? – Ông già hét lên giọng lạc hẳn đi. – Các đồng chí ơi! Cứu tôi với! Hãy bắt nó đứng vào chân tường! Bắn nó đi! À mà khoan đã, các đồng chí đợi cho một chút.
Với vẻ nhanh nhẹn lạ lùng, ông nhảy lên, xách tai đứa con trai và xoắn lại...
– A! – Thiếu tướng Krylenko đau quá, kêu lên. – Bố thả con ra!
– Nó nỡ bỏ Riabinnikovo, ông già chì chiết. Năm mươi năm tôi đã sống ở đấy, đã lao động, đã đổ mồ hôi... Không một cái chân nào mà tôi không đóng giày cho! Cái làng của chúng ta mà nó bỏ cho quân địch, không một tiếng súng! Rồi Stiopka Borogoditza sẽ nói gì? Và Vatrouchkine. Và Anna Ivanovna? Mitka Krylenko đã bỏ cho quân thù làng nước quê hương của họ! Ôi con với cái!
Nghe tiếng la, anh lính gác vội lao vào phòng giương cao lưỡi lê, nghĩ rằng có lẽ người ta đang ám sát thiếu tướng của mình. Anh trông thấy ông hạ sĩ già rách rưới, chân trần, vừa khóc vừa xách tai thiếu tướng – và thật lạ lùng! Ông thiếu tướng không hề tìm cách chống lại. Điều đó thật quá đáng đối với anh lính gác. Anh dụi mắt và bước ra khỏi phòng, hình như địa ngục trống rỗng và tất cả quỷ sứ đều theo chân anh ta... Chàng trai Krylenko cuối cùng cũng giải thoát được lỗ tai và chạy núp phía sau bàn.
– Con đã ra lệnh! – Anh cố giải thích. – Người ta không thể tiến hành chiến tranh theo ý muốn chủ quan... Và con đã nói với bố là con không có súng chống tăng.
– Súng chống tăng? Súng chống tăng! Thế còn lưỡi lê để đâu? Chẳng lẽ để cho chó dùng?
– Bố!
– Quỷ tha ma bắt mày đi! – Ông già Krylenko sáp lại. – Riabinnikovo bị bỏ rơi, không một tiếng súng, không một người lính nào chết trên đường làng.
Đột ngột ông không nói nữa và đứng lên.
– Thôi được! Tao sẽ cho mày thấy, tao, Savieli Krylenko, một người công dân chiến đấu như thế nào! Tao sẽ đi Riabinnikovo! Tao sẽ bảo vệ Riabinnikovo một mình. Với ngực của tao! Với đôi tay của tao! Tao không cần đến mày nữa... Đồ súc vật!
Ông xắn tay áo và hùng dũng bước ra cửa.
– Bố! Thế còn trà? – Mitka lúng túng.
Ông già Krylenko quay lại và lặng lẽ nhổ xuống chân con trai.
– Tao đếch thèm đến nước trà của mày? Và cả những cái khác nữa. Tao không muốn phải bị đầu độc! Một người dám bỏ quê hương làng nước của mình thì cũng dám đầu độc cha của nó lắm!
Ông bước ra và người ta còn nghe tiếng ông chửi rủa xa dần. Krylenko trai trẻ còn lại một mình trong phòng. Anh rút khăn và lau trán: “Có phải tôi đang mơ hay không?”. Anh liếc nhìn quanh với cặp mắt không chắc chắn và nhảy lên. Ở giữa phòng rõ ràng là có một đôi bốt gần như mới tinh, được đánh bóng kỹ... “Ông ấy đi chân không!” Anh xách đôi bốt và vọt ra khỏi nhà. Anh chạy như phi độ trăm thước, trong tuyết, tay xách đôi bốt và gọi một người lính.
– Cậu có thấy một ông hạ sĩ dang giận dữ, với đôi ria mép và đi chân không qua đây không? – Anh hỏi một mạch, giọng nghiêm khắc.
Anh lính khốn khổ nhìn thiếu tướng Krylenko, vị thiếu tướng Krylenko nổi tiếng như cồn, đứng thở hổn hển trước mặt anh, tay xách đôi bốt, miệng mở to và có tiếng kêu yếu ớt thoát ra từ cổ họng. Nhưng Mitka không còn đấy nữa. Đôi bốt cầm tay, anh chạy nhanh về phía bóng người lảo đảo đi xa dần trong tuyết, phía đằng kia, dọc theo con sông đóng băng...
Ông già đi đến làng Riabinnikovo đúng lúc để gặp ở chỗ hợp chợ, bọn lính Đức cũng cũng tiến vào làng từ phía ngược lại. Krylenko trở nên nhợt nhạt, nhìn một lúc tên thiếu tá Đức đang đứng thẳng trên chiếc xe tăng của hắn, và rồi ông đến gần:
– Vì Tổ quốc liên bang cộng hòa xã hội chú nghĩa Xô viết...
– Cái gì? Cái gì? – Tên thiếu tá lo sợ.
– Hắn chào mừng ngài, – tên đại úy giải thích.
– A! Chào mừng. Tốt! Tốt! – Tên thiếu tá tỏ ra vui vẻ.
Ông thợ già đóng giày nín thở và nhổ mạnh xuống chân tên Đức.
– Vì Tổ quốc liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô viết. – Ông nhắc lại.
– Đưa nó đi! – Tên thiếu tá sủa lên, người trắng bệch vì giận dữ.
Ông già được đưa đến một trại tập trung ở Ba Lan với tất cả những nghi thức dành cho cấp bậc của ông ta, nghĩa là trong một toa xe chở súc vật. Đến Molodeczno, ông trốn được, đi bộ liền bốn mươi tám tiếng đồng hồ, rồi ngất xỉu nhưng may gặp được người trẻ nhất trong nhóm Zborowski tìm thấy và săn sóc.
Khi Pech đi vào hầm ẩn núp thì Krylenko cũng đang bắt rận.
– Chúc đi săn may mắn! – Pech nói.
– Cảm ơn!
– Savieli Lvovitch, – Pech bắt đầu nói, rụt rè, Và anh ngừng lại.
– Cái gì.
– Không có gì cả.
– Thế thì im đi!
Ông tiếp tục lục tìm gì trong áo da cừu rồi ngồi lên một đống củi.
– Savieli Lvovitch! – Pech lại bắt đầu.
– Cái gì?
– Bác đừng cáu...
Krylenko trịnh trọng đặt chiếc áo da cừu sang một bên và nhìn Pech.
– Mày nghe đây, nếu mày có điều gì cần nói thì nói ngay đi. Và nhớ nói xong thì đi chỗ khác.
Pech làm cho cục hầu ở cổ động đậy và bắt đầu:
– Con trai bác, Savieli Lvovitch...
– Đồ đê tiện! Ông già Ukraine lập tức cắt ngang. Nhưng dù sao thì Pech cũng phán đoán được một tí quan tâm trong ánh mắt của ông. Anh vội vàng nói tiếp:
Hôm qua Bolek Zborowski đã nghe tin tức Moscow, con trai bác, Dimitri Krylenko, đã được tặng thưởng danh hiệu “Anh hùng Liên xô” vì công lao đóng góp vào việc giải phóng Stalingrad.
Bộ mặt của ông già trở nên xám ngắt hơn bộ ria của ông.
– Bác đừng cáu! – Pech vội vàng nói.
– Mày có chắc không? – Krylenko hỏi.
– Chắc, bác Savieli Lvovitch, Bolek Zborowski cũng nghe nói thế, ở Wilno.
– Thế nó đâu rồi?
– Anh ta ở ngoài kia. Anh không dám nói thẳng với bác, nhưng nếu bác muốn...
– Đi tìm nó vào đây.
Pech vọt ra như một con thỏ và lập tức quay lại với người trẻ nhất trong nhóm Zborowski. Anh này có vẻ đã yên tâm.
– Nói đi! – Krylenko hét lên. – Mày còn nhớ gì nữa?
− ... Anh hùng Liên Xô! – Bolek vội nói. – Vì đã tham gia giải phóng Stalingrad.
– Mày có chắc không?
– Chắc, bác Savieli Lvovitch. Họ nói rõ tên: Thiếu tướng Dimitri Krylenko.
– Tao không hỏi mày điều đó, đồ con lừa! Có phải họ nói đúng đã giải phóng Stalingrad? Họ nói đúng: Giải phóng không?
– Giải phóng, Savieli Lvovitch! Và họ nói thêm: thiếu tướng Dimi...
– Đồ đề tiện! – Ông già Krylenko lạnh lùng cắt ngang. – Điều đó không dính dáng gì đến tao.
– Sao vậy, bác không quan tâm đến điều đó ư? – Pech nổi tức. – Hãy cho phép tôi lấy làm ngạc nhiên, đồng chí! Cho phép tôi ngạc nhiên lạ lùng!
– Thế thì ông bạn hãy cứ ngạc nhiên nhiều nữa đi. – Krylenko nói, vẻ khuyến khích.
Ông bước lùi một bước và nghiêng đầu hình như để quan sát rõ hơn Pech đang lấy làm ngạc nhiên lạ lùng.
– Nhưng dù sao thì con trai bác cuối cùng cũng đã giải phóng Stalingrad! – Pech lớn tiếng.
– Kh... không. Không phải con trai tao. Chính nhân dân đã giải phóng Stalingrad. Nhân dân, mày có hiểu không? Chính nhân dân là người mà chúng ta phải cảm ơn. Còn con trai tao chỉ có rút lui tháng này qua tháng khác. Nó vẽ lên bản đồ những mũi tên và những vòng tròn: đó là tất cả những gì mà nó làm được. Và một ngày kia, nó tự nhủ: “Vòng tròn này sẽ là vòng cuối cùng. Hiểu không?” Nó hỏi nhân dân và nhân dân trả lời: “Rõ”. Thế thì chúng ta phải cảm ơn ai đây? Cảm ơn kẻ đã ghi một dấu hiệu nhỏ lên bản đồ hay cảm ơn người đã đổ máu cho tổ quốc? Hả!
Một phút yên lặng. Rồi Pech thở dài ồn ào.
– Nhưng tôi đến đây không phải để tranh luận mà là để chúc mừng bác. Và đồng chí Dobranski mời bác tối nay tham dự với chúng cháu để chúc mừng Stalingrad được giải phóng. Sẽ có khoai!
– Thế thì tao sẽ đến để ăn khoai, – ông già hứa khô khan.
Vừa bước ra ngoài, người trẻ nhất trong nhóm Zborowski buồn rầu tuyên bố với Pech:
– Thật xấu hổ... Thật không bõ công phải có cha mẹ: đấy, họ cám ơn mình như thế đấy.
Và anh nhổ xuống đất với vẻ ghê tởm.
❀ ❀ ❀
[1] Đồ đê tiện!
