LỜI BẠT

Trung úy Twardowski, trong đội quân Ba Lan, ra hiệu cho người lái xe.

– Cậu cho dừng lại chỗ kia. Tôi sẽ đi nốt đoạn đường bằng cách đi bộ vậy.

Chiếc xe dừng lại. Thường thường Janek suy nghĩ một cách kính cẩn đến tất cả những núi cao mà con vật bé nhỏ, nhanh nhẹn, cao cao này đã dùng chân để vượt qua, đến tất cả những đại dương từ eo biển Ackhangghen, từ Ackhangghen đến Wilno mà nó đã đi qua, để đến giúp đỡ một sĩ quan trẻ của quân đội Ba Lan mới xây dựng lại. “Sự có mặt của anh ta ở đây là một dấu hiệu tốt, Janek suy nghĩ, một dấu hiệu anh em, như một bàn tay đưa ra!”

– Có phải đợi đồng chí ở đây không, thưa trung úy của tôi!

– Không. Tôi còn phải ở lại lâu đấy. Cậu đi ăn đi và quay lại đây sau hai tiếng.

Cũng thích thú khi được nghe một người lính Ban Lan gọi anh bằng trung úy của tôi, cũng thích thú được đi trên một con đường ở đầy dấu chân quân thù đã mất đi từ lâu, nhất là anh cũng rất thích thú khi cảm thấy trong túi mình có cuốn sách nho nhỏ, quý giá, được bàn tay mình sưởi nóng... Anh rảo bước. Đây là nơi mà khi nghe tiếng đầu tiên của đại bác giải phóng từ xa, họ đã tấn công một tiền đồn Đức. Janek quay mặt, nhưng có những bóng ma mà ánh sáng ban ngày cũng không xua tan đi được... Tên trung sĩ Đức bị thương khi hai bên bắn nhau, đang nằm giữa đường và Stanczyck, người điên, đang múa may và loay hoay quanh nó như một con ruồi điên. Trong tay anh ta có một con dao, và ba anh em Zborowski phải dùng hết sức mới ngăn cản được người điên thực hiện nhiệm vụ ghê tởm của mình.

– Cả hai đứa! Cả hai đứa! – Có tiếng hát tuyệt vọng trong rừng vọng ra.

Tên Đức đặt hai hay lên vết thương, nhưng vẻ mặt của nó chỉ biểu lộ có sự sợ hãi. Hắn cầu khẩn, với giọng ồ ồ:

– Có người đấy! Có người đấy! Xin ngăn họ lại!

Cả hai đứa! – Stanczyck hét lên! – Để cho tôi!

Cảm thấy thương hại, Janek rút khẩu súng lục.

– Vâng, – tên Đức lắp bắp, – tốt, tốt...

Suốt đời anh ta còn nhớ lại cái cười nhẹ nhõm còn đọng lại trên môi người chết. Đây là cánh rừng. Janek biết rõ mỗi bụi, mỗi cây giống như khuôn mặt của một người bạn cũ. Có lẽ hàng thông bất chợt sẽ giãn ra và Czerw sẽ xuất hiện trước mặt anh và nheo mắt với anh, hoặc anh sẽ nghe chăng tiếng nói nhạo báng của ông già Krylenko:

– Cậu có thể đến với chúng tớ, cậu bé mặt trắng! Cậu sẽ được đón tiếp tử tế trong cộng đồng của chúng tôi.

“Bộ lạc” chứ, trung úy Jan Twardowski bất giác thì thầm.

– Cái gì?

– Người da Đỏ gọi “bộ lạc”. Còn người Eskimo mới gọi là “cộng đồng”.

Nhưng Czerw đã chết và ông già Ukraine đã quay về Riabinnikovo, ở đây dân làng, ông bạn già cô-dắc Bogoroditza đã chào đón ông nhiệt liệt. “Xin chào mừng ông bố của người chiến thắng ở Stalingrad” được kẻ thành khẩu hiệu trên băng vải do trẻ con trong làng mang đi đón ông. Và nếu có lúc nào anh đến cửa hàng người thợ đóng giày Savieli Lvovitch Krylenko thì ông ta sẽ vui lòng giải thích cho anh nghe, nhờ những lời khuyên của bố và kinh nghiệm già đời của ông, mà con trai ông là Dimitri đã làm thế nào mà giải phóng được thành phố anh hùng...

Janek dừng lại. Đây là hầm ẩn núp. Anh thấy vẻ mặt rầu rĩ của cha anh và anh nghe tiếng ông:

– Hãy kiên nhẫn, ông già Shatterhand. Trên sông Volga, ở Stalingrad, có những người đang chiến đấu cho chúng ta.

– Cho chúng ta?

– Ừ, cho con, cho ba và cho hàng triệu người khác nữa.

Có cái gì động đậy trong bụi cây. Chỉ là một con sóc nhưng cũng phải làm cái gì đấy mới làm cho nó chạy đi.

– Xin chúc may mắn, ông già Shatterhand, – có tiếng nơi xa xa thì thầm.

Janek nhìn chỗ ẩn núp. Rừng cây đã chăm góc cho nó chu đáo. Rêu và cỏ dại đã che lấp chỗ mà ở đấy con trai anh đã ra đời. Anh ta nghĩ đến một đêm tháng tám ấm trời và anh nghe tiếng rên của Zosia. Anh thấy khuôn mặt đầy mồ hôi của cô, đôi mắt của một con thú nhỏ bị vây. Chị Machorka đang ở đây: xắn tay áo lên, bắc nước nóng và sửa soạn tã lót: đây là những tã lót hoàn toàn mới mà Machorka vừa ăn cắp sáng nay trong một trang trại, suýt nữa nguy đến tính mạng.

– Đã nghe tiếng đại bác rồi, – ông nói. – Đó là một dấu hiệu tốt... Nó sẽ ra đời tự do!

Janek cảm thấy bàn tay của Zosia quằn quại trong tay mình.

– Đi ra đi! – Machorka ra lệnh. – Tôi sẽ đi kiếm chú khi nào xong xuôi.

Janek chui ra khỏi hầm ẩn núp và nghe tiếng đại bác bạn bè gầm ở phía xa. Và bỗng nhiên, tiếng kêu run rẩy từ dưới đất vọng lên, tiếng rên rỉ yếu ớt, tiếng cầu nguyện đầu tiên... “Đến rồi”, anh suy nghĩ với một niềm âu yếm vô hạn... Nhưng tất cả những điều đó đều đã lùi về quá khứ, cái cửa rỉ không còn kêu cót két nữa với những bản lề cũ, con trai anh ta hiện đang ở Wilno với mẹ nó, và bây giờ đã là một chú bé ba tuổi mạnh khỏe. Và cái hầm đã lấp, giống như cần phải thế đối với một nấm mồ.

– Thôi! Ông già Shatterhand, đừng khóc nữa.

– Tôi có khóc đâu, – trung úy Twardowski nói, – nhưng đó chính là người bạn tốt nhất của tôi xưa kia.

Những giọt nước mắt không xua đuổi được những bóng ma, trái lại còn gọi chúng đến. Janek thấy Dobranski nằm dài trên cỏ, bên bờ Wilejka và anh nghe tiếng đại bác, từ bờ sông bên kia.

– Đừng nói nữa. Ráng giữ sức. Họ cách đây mười cây số. Họ có thầy thuốc, có xe cứu thương. Họ sẽ cứu cậu.

– Janek.

– Cậu đừng nói nữa, tôi van cậu.

– Chúng nó ngắm trúng đấy chứ, bọn đê tiện.

– Ừ, chúng ngắm rất trúng. Có đau không?

– Có.

– Hãy nghe tiếng đại bác. Họ sẽ đến đây bây giờ. Họ sẽ săn sóc cậu. Cậu sẽ không đau nữa.

– Nhưng tớ sẽ không còn nữa.

– Đừng nói nữa. Cậu sẽ còn. Số phận, cậu là có mặt ở đây để đón tiếp họ.

– Không. Thật đáng tiếc. Cũng giống như tớ đã trông thấy một bàn tay bè bạn và không thể siết chặt bàn tay đó được.

– Đáng lẽ cậu không nên ra khỏi hầm. Không ai ra cả. Cả anh em Dobranski, cả Yankel. Chỉ còn chờ đợi vài giờ nữa thôi. Và chúng tôi đã chờ đợi ba năm nay rồi.

– Tớ muốn siết chặt lấy bàn tay đang đưa ra...

– Đừng nói nữa, tớ van cậu. Ráng giữ sức.

– Có... rất nhiều... đại bác... đang gầm lên. Chỉ cần như vậy...

– Rồi sẽ có những chuyện khác nữa. Sẽ có âm nhạc và sách báo, sẽ có bánh mì cho mọi người và có ngọn lửa anh em. Tớ thấy rét.

– Đừng nhắm mắt. Cứ mở mắt như vậy!

– Không nên... sợ... hãi.

– Tớ biết.

– Thế thì!

– Biết cũng chưa đủ.

– Không có gì quan trọng cả... không chết đâu... Chỉ có những con người và những con bướm.

Trên mặt đất, những hàng kiến dài đang leo qua những viên đá sỏi. Hàng triệu con kiến bé tí và bận rộn và mỗi con đều tin tưởng ở sự vinh quang của nhiệm vụ của mình, ở sự quan trọng vô cùng của ngọn cỏ mà nó đang lôi đi một cách mệt nhọc...

– Janek.

– Tớ đây. Tớ không rời cậu.

– Tớ không còn thời gian để hoàn thành cuốn sách.

– Cậu sẽ hoàn thành.

– Không. Tớ yêu cầu cậu hoàn thành giúp mình. Cậu sẽ tự mình hoàn thành cuốn sách.

– Cậu hứa với mình đi.

– Mình xin hứa với cậu.

– Hãy nói cho họ biết đói, rét, hy vọng và tình yêu...

– Tớ sẽ nói.

– Tớ muốn họ sẽ tự hào về chúng mình và họ sẽ xấu hổ...

– Họ sẽ tự hào về họ và sẽ xấu hổ vì chúng ta.

– Cậu cố thử... Tớ muốn họ không bao giờ tái diễn điều đó nữa.

– Họ sẽ tái diễn.

– Mở toang cho họ thấy... lồng ngực của cậu, lồng ngực của một con người.

– Họ sẽ không muốn nhìn. Họ sẽ đi qua bên cạnh, đôi môi mím chặt và đôi mắt lạnh lùng.

– Thì cố thử xem...

Trung úy Twardowski lấy cuốn sách nhỏ từ trong túi ra và đặt nó xuống đất, trên đường đi của những con kiến. Nhưng không cách nào khác để bắt buộc những con kiến phải tránh xa con dường quen thuộc xưa nay. Chúng nó leo qua vật chướng ngại, không chú ý và vội vàng, bò qua những từ lạ lùng, vẽ trên giấy bằng những chữ đen to tướng “NỀN GIÁO DỤC CHÂU ÂU”. Chúng ngoan cố lôi đi những cọng rơm ngộ nghĩnh. Phải có cái gì khác hơn là một cuốn sách mới làm cho chúng nó tránh xa Con Đường, Con Đường mà hàng triệu con kiến khác đã đi theo trước chúng mà hàng triệu con kiến khác đã vạch ra. Thử hỏi từ bao nhiêu thiên niên kỷ nay rồi chúng nó đã phải vất vả như vậy và còn phải biết bao nhiêu thiên niên kỷ nữa chúng nó sẽ còn phải vất vả, cái giống ngộ nghĩnh, bi thảm và không biết mệt này? Thử hỏi chúng nó sẽ còn xây nên biết bao nhà thờ mới để thờ phụng Chúa đã cho chúng những quả thận mỏng manh như vậy và một trách nhiệm nặng nề như vậy? Đấu tranh và cầu nguyện, hy vọng và tin tưởng dùng để làm gì? Thế giới mà trong đó những con người đau khổ và chết đi thì cũng chính là cái thế giới mà trong đó những con kiến đau khổ và chết đi: một thế giới ác nghiệt và khó hiểu. Trong đó điều duy nhất đáng kể là phải mang đi thật xa một cọng cỏ mơ hồ, một mẩu rơm, đi xa hơn nữa, trả giá bằng mồ hôi trên trán và nước mắt lẫn máu, luôn luôn xa hơn nữa! Không bao giờ được dùng lại để thở hoặc để hỏi tại sao. Những con người và những con bướm...”

Cộng tác với nhóm “Loren”

Nước Anh, mùa thu 1943.