Tôi thú thật rằng khi mới quen biết Charles Strickland, tôi chưa bao giờ thoáng nghĩ ông là người có gì khác thường. Thế nhưng, giờ đây khó ai có thể phủ nhận tầm vóc vĩ đại của ông. Tôi không muốn nói đến cái sự vĩ đại vốn đạt được nhờ những chính trị gia may mắn hay những quân nhân thành đạt; đó là phẩm chất thuộc về địa vị họ nắm giữ chứ không phải bản thân con người họ, và chỉ cần hoàn cảnh thay đổi là phẩm chất ấy cũng giảm xuống những chừng mực rất mực khiêm tốn. Một vị Thủ tướng khi đã rời ghế thường bị coi chỉ là một gã thuyết khách khoa trương, và một vị Tướng không quân đội chẳng qua chỉ là người hùng tầm thường của một thị trấn nhỏ. Sự vĩ đại của Charles Strickland là xác thực. Có lẽ bạn không thích nghệ thuật của ông, nhưng dù thế nào đi nữa, bạn khó lòng từ chối dành cho nó sự quan tâm xứng đáng. Ông gây xáo trộn và thu hút. Đã qua rồi cái thời ông là đối tượng để người ta chế giễu, và ngày nay, việc bảo vệ hay ca ngợi ông không còn bị coi là dấu hiệu của sự lập dị hay tính ngang ngược nữa. Những lỗi lầm của ông được chấp nhận như là phần bù đắp tất yếu cho những phẩm chất ưu tú. Vẫn còn đó những tranh luận về vị thế của ông trong nghệ thuật, và sự sùng bái của những người ái mộ có lẽ cũng chẳng kém phần thất thường so với những lời chê bai từ những kẻ gièm pha; nhưng có một điều không thể nghi ngờ, đó là ông thực sự có thiên tài. Với tôi, điều thú vị nhất trong nghệ thuật chính là cá tính của người nghệ sĩ; và nếu cá tính đó độc đáo, tôi sẵn sàng tha thứ cho cả ngàn lỗi lầm. Tôi cho rằng Velasquez là một họa sĩ giỏi hơn El Greco, nhưng thói quen khiến người ta bớt ngưỡng mộ ông: còn vị họa sĩ người Crete kia, đầy dục vọng và bi kịch, dâng hiến bí ẩn tâm hồn mình như một vật tế thần vĩnh cửu. Người nghệ sĩ — dù là họa sĩ, thi sĩ hay nhạc sĩ — bằng những tác phẩm trang trí dù tuyệt vời hay mỹ lệ, đều làm thỏa mãn cảm thức thẩm mỹ; nhưng điều đó vốn gần gũi với bản năng tính dục và cũng chia sẻ cả sự man dại của nó: họ còn đặt trước mắt bạn món quà lớn lao hơn cả chính bản thân họ. Theo đuổi bí mật của người nghệ sĩ cũng có sức mê hoặc như đọc một cuốn tiểu thuyết trinh thám. Đó là một câu đố, cũng giống như vũ trụ, mang cái đặc điểm là không có lời giải đáp. Những tác phẩm tầm thường nhất của Strickland cũng gợi lên một cá tính kỳ lạ, dằn vặt và phức tạp; và chắc chắn chính điều này đã khiến ngay cả những người không thích tranh của ông cũng không thể thờ ơ với chúng; chính điều này đã khơi dậy sự quan tâm hiếu kỳ đến vậy đối với cuộc đời và tính cách của ông.
Mãi bốn năm sau ngày Strickland qua đời, Maurice Huret mới viết bài báo đó trên tờ Mercure de France, cứu vớt người họa sĩ vô danh khỏi sự lãng quên và mở ra con đường mà những cây bút kế cận, với mức độ ngoan ngoãn khác nhau, đã noi theo. Từ lâu, không có nhà phê bình nào ở Pháp được hưởng uy tín không thể bàn cãi như ông, và khó ai không bị thuyết phục bởi những khẳng định ông đưa ra; thoạt nghe có vẻ thái quá, nhưng những đánh giá sau này đã xác nhận nhận định của ông, và danh tiếng của Charles Strickland hiện đã được thiết lập vững chắc trên chính những quan điểm mà ông đã đặt ra. Sự nổi lên của danh tiếng này là một trong những tình tiết lãng mạn nhất trong lịch sử nghệ thuật. Tuy nhiên, tôi không có ý định bàn về tác phẩm của Charles Strickland ngoại trừ những khía cạnh có liên quan đến tính cách của ông. Tôi không đồng tình với những họa sĩ tự phụ cho rằng người ngoại đạo không hiểu gì về hội họa, và rằng cách tốt nhất để thể hiện sự đánh giá cao đối với tác phẩm của họ là giữ im lặng và rút chi phiếu. Đó là một sự hiểu lầm lố bịch khi cho rằng nghệ thuật không hơn gì một thứ nghề thủ công mà chỉ người thợ mới hiểu rõ: nghệ thuật là sự biểu đạt của cảm xúc, và cảm xúc sử dụng một ngôn ngữ mà tất cả mọi người đều có thể thấu hiểu. Nhưng tôi thừa nhận rằng một nhà phê bình không có kiến thức thực tiễn về kỹ thuật thì hiếm khi nói được điều gì có giá trị thực sự, và sự thiếu hiểu biết của tôi về hội họa thì thật là vô cùng tận. May mắn thay, tôi không cần phải liều lĩnh dấn thân vào việc đó, bởi người bạn của tôi, ông Edward Leggatt, một cây bút tài năng đồng thời là một họa sĩ đáng ngưỡng mộ, đã thảo luận rất thấu đáo về tác phẩm của Charles Strickland trong một cuốn sách nhỏ[1] — một ví dụ đầy cuốn hút về một phong cách văn chương vốn được trau chuốt ở Anh ít thành công hơn so với ở Pháp.
[1] “Một Nghệ sĩ Hiện đại: Ghi chép về Tác phẩm của Charles Strickland,” của Edward Leggatt, A.R.H.A. Nhà xuất bản Martin Secker, 1917.
Trong bài báo nổi tiếng của mình, Maurice Huret đã phác thảo cuộc đời của Charles Strickland, điều này hoàn toàn đủ sức khơi dậy sự thèm muốn của những ai đang tìm tòi. Với niềm say mê nghệ thuật vô vị lợi, ông thực sự khao khát thu hút sự chú ý của những người sáng suốt vào một tài năng ở mức độ nguyên bản cao nhất; nhưng ông cũng là một nhà báo quá lão luyện để không hiểu rằng “yếu tố con người” sẽ giúp ông đạt được mục đích dễ dàng hơn. Và khi những người từng tiếp xúc với Strickland trong quá khứ — những nhà văn từng biết ông ở London, những họa sĩ từng gặp ông tại các quán cà phê ở Montmartre — khám phá ra trong sự kinh ngạc rằng nơi họ từng chỉ thấy một nghệ sĩ thất bại như bao người khác, lại có một thiên tài đích thực từng sánh vai cùng họ, thì hàng loạt bài báo bắt đầu xuất hiện trên các tạp chí ở Pháp và Mỹ. Những dòng hồi ức của người này, sự cảm nhận của người kia, tất cả đã làm tăng thêm sự nổi tiếng của Strickland và nuôi dưỡng nhưng không hề thỏa mãn được sự tò mò của công chúng. Chủ đề này thật đáng giá, và nhà nghiên cứu cần cù Weitbrecht-Rotholz trong chuyên khảo đầy ấn tượng của mình[2] đã có thể liệt kê một danh sách đáng kinh ngạc các nguồn tư liệu.
[2] “Karl Strickland: Cuộc đời và Nghệ thuật của ông,” của Hugo Weitbrecht-Rotholz, Tiến sĩ. Nhà xuất bản Schwingel und Hanisch. Leipzig, 1914.
Khả năng thần thoại hóa là bẩm sinh trong nhân loại. Nó chộp lấy bất kỳ tình tiết nào, dù đáng ngạc nhiên hay bí ẩn, trong sự nghiệp của những người đã tự tách mình ra khỏi số đông, rồi thêu dệt nên một huyền thoại mà sau đó người ta tin một cách cuồng tín. Đó là sự phản kháng của chủ nghĩa lãng mạn chống lại sự tầm thường của cuộc sống. Những tình tiết của huyền thoại trở thành tấm hộ chiếu chắc chắn nhất đưa người hùng đến với sự bất tử. Nhà triết học đầy châm biếm mỉm cười nghĩ rằng Sir Walter Raleigh được lưu giữ trong ký ức nhân loại một cách vững chắc hơn nhờ việc ông trải áo cho Nữ hoàng Trinh Nữ bước qua, chứ không phải nhờ việc ông mang tên tuổi nước Anh đến những vùng đất chưa ai biết tới. Charles Strickland đã sống một cuộc đời mờ nhạt. Ông kết thù nhiều hơn kết bạn. Vì vậy, không có gì lạ khi những người viết về ông đã tận dụng trí tưởng tượng sống động để bù đắp cho những ký ức ít ỏi, và rõ ràng là trong số những điều ít ỏi người ta biết về ông, đã có đủ cơ hội cho những cây bút lãng mạn; cuộc đời ông có nhiều điều kỳ lạ và khủng khiếp, tính cách ông có vài điểm thái quá, và số phận ông không thiếu những nét bi thương. Theo thời gian, một huyền thoại đã nảy sinh với đầy đủ tình tiết đến mức một nhà sử học sáng suốt cũng phải ngần ngại khi muốn bác bỏ nó.
Nhưng một nhà sử học sáng suốt lại chính là điều mà Mục sư Robert Strickland không phải. Ông viết cuốn tiểu sử[3] của cha mình với tuyên bố rõ ràng là để “xóa bỏ những hiểu lầm nhất định đã phổ biến” liên quan đến giai đoạn sau trong cuộc đời cha ông, những điều đã “gây đau đớn không ít cho những người còn sống.” Rõ ràng là có nhiều điều trong những thông tin phổ biến về cuộc đời Strickland gây bối rối cho một gia đình đáng kính. Tôi đã đọc tác phẩm này với khá nhiều sự thích thú, và tôi tự chúc mừng mình về điều đó, vì cuốn sách thật nhạt nhẽo và vô vị. Ông Strickland đã vẽ nên chân dung của một người chồng, người cha mẫu mực, một người có tính tình tử tế, lối sống cần cù và tư cách đạo đức. Vị giáo sĩ thời hiện đại, qua quá trình nghiên cứu thứ khoa học mà tôi tin là được gọi là chú giải kinh thánh, đã đạt được một khả năng đáng kinh ngạc trong việc giải thích mọi sự, nhưng sự tinh vi mà Mục sư Robert Strickland dùng để “diễn giải” tất cả các sự kiện trong cuộc đời người cha mà một đứa con hiếu thảo có thể thấy không tiện nhớ lại, chắc chắn sẽ sớm đưa ông đến những chức vị cao nhất của Giáo hội. Tôi đã hình dung ra đôi bắp chân săn chắc của ông trong đôi tất cao cổ dành cho giám mục rồi. Đó là một việc làm mạo hiểm, dù có thể là một hành động dũng cảm, bởi lẽ rất có khả năng rằng huyền thoại được phổ biến rộng rãi kia đã góp phần không nhỏ vào sự phát triển danh tiếng của Strickland; vì có rất nhiều người bị thu hút vào nghệ thuật của ông bởi sự căm ghét đối với tính cách của ông hoặc lòng trắc ẩn đối với cái chết của ông; và những nỗ lực đầy thiện chí của người con trai đã dội một gáo nước lạnh kỳ lạ lên những người ái mộ người cha. Không phải ngẫu nhiên mà khi một trong những tác phẩm quan trọng nhất của ông, bức *Người đàn bà xứ Samaria*[4], được bán đấu giá tại Christie's ngay sau cuộc tranh luận nổ ra sau khi cuốn tiểu sử của ông Strickland được xuất bản, nó đã có giá thấp hơn 235 bảng so với chín tháng trước đó, khi được nhà sưu tập danh tiếng — người mà cái chết bất ngờ đã khiến bức tranh một lần nữa bị đưa ra đấu giá — mua lại. Có lẽ sức mạnh và sự độc đáo của Charles Strickland khó có thể đủ để xoay chuyển tình thế nếu khả năng huyền thoại hóa đáng kinh ngạc của nhân loại không gạt phắt đi với vẻ thiếu kiên nhẫn một câu chuyện làm thất vọng mọi khao khát về những điều phi thường của họ. Và chẳng bao lâu sau, Tiến sĩ Weitbrecht-Rotholz đã cho ra đời tác phẩm cuối cùng cũng đặt dấu chấm hết cho những nghi ngại của tất cả những người yêu nghệ thuật.
[3] “Strickland: Con người và Tác phẩm,” của con trai ông, Robert Strickland. Nhà xuất bản Wm. Heinemann, 1913.
[4] Bức tranh này được mô tả trong danh mục của Christie's như sau: “Một người đàn bà khỏa thân, bản xứ vùng Quần đảo Xã hội, đang nằm trên mặt đất cạnh một con suối. Phía sau là phong cảnh nhiệt đới với cây cọ, chuối, v.v. 60 inch x 48 inch.”
Tiến sĩ Weitbrecht-Rotholz thuộc trường phái sử học tin rằng bản chất con người không chỉ tồi tệ nhất có thể, mà còn tồi tệ hơn thế nhiều; và chắc chắn độc giả sẽ thấy giải trí hơn khi đọc sách của họ thay vì đọc các tác giả lấy sự ác ý làm niềm vui khi cố gắng biến những nhân vật vĩ đại trong các câu chuyện lãng mạn thành những tấm gương của các đức tính gia đình. Về phần mình, tôi sẽ rất buồn nếu nghĩ rằng giữa Anthony và Cleopatra chẳng có gì ngoài một tình thế kinh tế; và tôi cần nhiều bằng chứng hơn mức có thể có được — tạ ơn Chúa — để thuyết phục tôi rằng Tiberius là một vị quân vương không tì vết như Vua George V. Tiến sĩ Weitbrecht-Rotholz đã xử lý cuốn tiểu sử ngây thơ của Mục sư Robert Strickland bằng những ngôn từ khiến người ta khó lòng tránh khỏi cảm giác đồng cảm đôi chút cho vị mục sư kém may mắn. Sự kín tiếng đoan chính của ông bị đóng dấu là đạo đức giả, những lời nói vòng vo của ông bị gọi thẳng là dối trá, và sự im lặng của ông bị phỉ báng là phản bội. Và dựa vào những lỗi lầm nhỏ nhặt — những điều có thể đáng trách ở một tác giả nhưng lại dễ tha thứ ở một người con — chủng tộc Anglo-Saxon bị cáo buộc là giả tạo, lừa lọc, kiêu căng, dối trá, xảo quyệt và nấu ăn dở tệ. Cá nhân tôi nghĩ ông Strickland thật liều lĩnh khi bác bỏ câu chuyện về một “sự bất hòa” nhất định giữa cha và mẹ ông, bằng cách khẳng định rằng trong một bức thư viết từ Paris, Charles Strickland đã mô tả bà là “một người vợ tuyệt vời,” bởi lẽ Tiến sĩ Weitbrecht-Rotholz đã có thể in lại bức thư đó dưới dạng bản sao, và hóa ra đoạn văn được nhắc đến thực chất lại như thế này: Chết tiệt vợ tôi. Bà ta là một người vợ tuyệt vời. Ước gì bà ta xuống địa ngục đi. Đó không phải là cách mà Giáo hội trong thời kỳ huy hoàng của mình từng xử lý những bằng chứng không được hoan nghênh.
Tiến sĩ Weitbrecht-Rotholz là một người ái mộ nhiệt thành của Charles Strickland, và không hề có chuyện ông sẽ tô hồng cho nhân vật của mình. Ông có một con mắt tinh đời đối với những động cơ hèn hạ ẩn sau những hành động trông có vẻ vô tội. Ông là một nhà tâm lý bệnh học, đồng thời là một nhà nghiên cứu nghệ thuật, và tiềm thức hiếm khi giấu giếm ông điều gì. Không nhà huyền bí nào nhìn thấy ý nghĩa sâu xa hơn trong những điều bình thường như ông. Nhà huyền bí thấy cái không thể diễn tả, còn nhà tâm lý bệnh học thấy cái không thể nói thành lời. Có một sự mê hoặc kỳ lạ khi quan sát sự hăng hái của vị tác giả uyên bác này trong việc bới móc mọi tình tiết có thể làm hoen ố hình ảnh người hùng của mình. Trái tim ông ta ấm lên mỗi khi có thể đưa ra một ví dụ về sự tàn ác hay hèn mọn, và ông ta hoan hỉ như một quan tòa tôn giáo trong một buổi tự thiêu những kẻ dị giáo khi dùng một câu chuyện bị lãng quên nào đó để đánh bại lòng hiếu thảo của Mục sư Robert Strickland. Sự cần mẫn của ông thật đáng kinh ngạc. Không có chi tiết nào quá nhỏ nhặt để thoát khỏi ông, và bạn có thể tin chắc rằng nếu Charles Strickland có để lại một hóa đơn giặt ủi chưa thanh toán, thì nó sẽ được ghi lại đầy đủ, và nếu ông không hoàn trả nửa đồng xu đã vay, thì cũng chẳng chi tiết nào của giao dịch đó bị bỏ sót.
