Chúng tôi về tới căn nhà tôi ở. Tôi không mời hắn vào, nhưng cứ lặng lẽ bước lên cầu thang. Hắn lẳng lặng theo sau và bước vào căn hộ ngay sát gót tôi. Hắn chưa từng tới đây bao giờ, nhưng hắn chẳng buồn liếc nhìn căn phòng mà tôi đã dày công sắp đặt cho vừa mắt. Có một hộp thuốc lá trên bàn, hắn rút tẩu ra và nạp thuốc. Hắn ngồi xuống chiếc ghế duy nhất không có tay vịn rồi chông chênh ngả người ra phía sau.

“Nếu anh định coi đây là nhà mình thì sao không ngồi vào ghế bành đi?” Tôi cáu kỉnh hỏi.

“Sao anh lại bận tâm đến sự thoải mái của tôi làm gì?”

“Tôi đâu có bận tâm,” tôi đáp trả, “tôi chỉ nghĩ cho mình thôi. Nhìn ai đó ngồi trên cái ghế không thoải mái làm tôi thấy khó chịu.”

Hắn khẽ cười nhưng chẳng hề nhúc nhích. Hắn cứ ngồi im lặng hút thuốc, không thèm để ý đến tôi nữa, dường như đang chìm đắm trong suy tư. Tôi tự hỏi không biết hắn đến đây làm gì.

Cho tới khi thói quen lâu ngày làm mòn đi sự nhạy cảm, người viết thường thấy bối rối trước bản năng thôi thúc mình quan tâm đến những điều kỳ lạ trong bản tính con người, một sự quan tâm đến mức lấn át cả đạo đức của chính mình. Người viết nhận ra ở bản thân một sự thỏa mãn mang tính nghệ thuật khi chiêm nghiệm cái ác, điều đó khiến anh ta đôi chút giật mình; nhưng sự chân thành buộc anh ta phải thừa nhận rằng, thái độ phản đối một vài hành vi nhất định không hề mạnh mẽ bằng sự tò mò của anh ta về nguyên nhân dẫn đến những hành vi đó. Tính cách của một kẻ vô lại, logic và trọn vẹn, lại có sức hút đối với tác giả, một sức hút đi ngược lại với luật lệ và trật tự thông thường. Tôi đồ rằng Shakespeare đã sáng tạo ra Iago với một niềm hứng khởi mà ông chẳng bao giờ có được khi dệt những tia trăng bằng trí tưởng tượng của mình để hình dung ra Desdemona. Có lẽ trong những nhân vật phản diện của mình, người viết được thỏa mãn những bản năng thâm căn cố đế mà lễ giáo và phong tục của thế giới văn minh đã đẩy lùi vào những góc khuất bí ẩn của tiềm thức. Khi thổi hồn vào nhân vật do mình tạo ra, người viết đang trao sự sống cho chính một phần con người mình, cái phần không tìm thấy phương thức bộc lộ nào khác. Sự thỏa mãn đó chính là cảm giác được giải thoát.

Người viết quan tâm đến việc thấu hiểu hơn là phán xét.

Trong tâm hồn tôi vừa có một nỗi kinh sợ chân thực dành cho Strickland, lại vừa song hành với nó là sự tò mò lạnh lùng muốn khám phá những động cơ của hắn. Tôi cảm thấy bối rối về con người hắn, và nóng lòng muốn biết hắn nhìn nhận thế nào về tấn bi kịch mà mình đã gây ra trong cuộc đời của những người từng đối đãi với hắn bằng bao nhiêu ân cần. Tôi mạnh dạn dùng con dao mổ tâm lý.

“Stroeve nói với tôi rằng bức tranh anh vẽ vợ ông ấy là tác phẩm tuyệt nhất anh từng làm.”

Strickland bỏ tẩu ra khỏi miệng, một nụ cười ánh lên trong đôi mắt.

“Vẽ nó rất thích.”

“Sao anh lại đưa nó cho ông ấy?”

“Tôi vẽ xong rồi. Nó chẳng có ích gì với tôi nữa.”

“Anh có biết Stroeve suýt nữa đã hủy nó không?”

“Nó chưa thực sự hoàn hảo.”

Hắn im lặng một chốc, rồi lại lấy tẩu ra khỏi miệng và khẽ cười.

“Anh có biết gã nhỏ thó đó đã đến tìm tôi không?”

“Anh không thấy cảm động chút nào trước những gì ông ấy nói sao?”

“Không; tôi thấy nó thật ngớ ngẩn và ủy mị.”

“Chắc anh quên mất là anh đã phá hủy cuộc đời ông ấy rồi nhỉ?” Tôi nhận xét.

Hắn trầm tư xoa cằm đầy râu.

“Ông ta là một họa sĩ tồi.”

“Nhưng lại là một người tốt.”

“Và là một đầu bếp xuất sắc,” Strickland mỉa mai thêm vào.

Sự nhẫn tâm của hắn thật phi nhân tính, và trong cơn phẫn nộ, tôi chẳng muốn nói giảm nói tránh làm gì.

“Chỉ vì tò mò thôi, tôi muốn hỏi, anh có chút cảm giác hối hận nào về cái chết của Blanche Stroeve không?”

Tôi quan sát nét mặt hắn xem có chút biến chuyển nào không, nhưng nó vẫn trơ ra.

“Tại sao tôi phải làm vậy?” hắn hỏi.

“Để tôi kể lại sự tình cho anh nghe. Anh đã cận kề cái chết, và Dirk Stroeve đã cưu mang anh trong chính ngôi nhà của mình. Ông ấy chăm sóc anh như mẹ chăm con. Ông ấy hy sinh thời gian, sự thoải mái và tiền bạc vì anh. Ông ấy đã giật anh ra khỏi lưỡi hái tử thần.”

Strickland nhún vai.

“Gã nhỏ thó nực cười đó thích làm việc cho người khác. Đó là cuộc sống của ông ta.”

“Cứ cho là anh chẳng nợ ông ấy ân huệ gì đi, thì anh có buộc phải làm chuyện đó, cướp vợ của ông ấy không? Trước khi anh xuất hiện, họ vẫn hạnh phúc. Sao anh không để họ yên?”

“Sao anh nghĩ họ hạnh phúc?”

“Rành rành ra đó.”

“Anh cũng tinh ý đấy. Anh nghĩ cô ta có thể tha thứ cho ông ta vì những gì ông ta đã làm cho cô ta không?”

“Ý anh là sao?”

“Anh không biết tại sao ông ta lại cưới cô ta à?”

Tôi lắc đầu.

“Cô ta là gia sư trong nhà một hoàng tử La Mã, và con trai nhà đó đã quyến rũ cô ta. Cô ta cứ ngỡ hắn sẽ cưới mình. Rồi họ tống cổ cô ta ra đường không thương tiếc. Cô ta lúc đó đang mang thai, và đã cố tự sát. Stroeve tìm thấy và cưới cô ta.”

“Đúng là tính cách của ông ấy. Tôi chưa từng gặp ai có trái tim nhân hậu đến thế.”

Tôi từng nhiều lần tự hỏi tại sao cặp đôi không xứng lứa vừa đôi ấy lại kết hôn, nhưng lý do vừa rồi chưa bao giờ xuất hiện trong đầu tôi. Có lẽ đó chính là nguyên nhân tạo nên phẩm chất đặc biệt trong tình yêu của Dirk dành cho vợ. Tôi từng nhận thấy trong đó nhiều hơn cả sự đam mê. Tôi cũng nhớ lại mình từng luôn tưởng tượng rằng sự dè dặt của cô ấy che giấu điều gì đó mà tôi không biết; nhưng giờ tôi thấy ở đó nhiều hơn là mong muốn che giấu một bí mật đáng xấu hổ. Sự bình thản của cô ấy giống như vẻ tĩnh lặng ủ ê bao trùm một hòn đảo vừa bị bão càn quét. Sự vui vẻ của cô ấy là niềm vui của tuyệt vọng. Strickland ngắt dòng suy tưởng của tôi bằng một nhận xét mang vẻ hoài nghi sâu sắc khiến tôi giật mình.

“Đàn bà có thể tha thứ cho người đàn ông vì những tổn thương anh ta gây ra cho họ,” hắn nói, “nhưng họ không bao giờ tha thứ cho anh ta vì những hy sinh mà anh ta đã thực hiện vì họ.”

“Chắc anh thấy yên tâm lắm khi biết rằng mình chẳng bao giờ có nguy cơ bị những người phụ nữ mà anh tiếp xúc oán hận nhỉ,” tôi đáp trả.

Một nụ cười nhàn nhạt thoáng trên môi hắn.

“Anh luôn sẵn sàng hy sinh nguyên tắc chỉ để đáp trả một câu nhỉ,” hắn trả lời.

“Đứa trẻ thì sao?”

“À, nó chết lưu, ba bốn tháng sau khi họ kết hôn.”

Rồi tôi đi vào vấn đề khiến tôi thắc mắc nhất.

“Anh có thể cho tôi biết tại sao anh lại bận tâm đến Blanche Stroeve không?”

Hắn im lặng lâu đến nỗi tôi suýt nữa thì lặp lại câu hỏi.

“Sao tôi biết được?” cuối cùng hắn nói. “Cô ta không thể chịu nổi khi nhìn thấy mặt tôi. Điều đó làm tôi thấy buồn cười.”

“Tôi hiểu.”

Hắn chợt thoáng lộ vẻ tức giận.

“Mẹ kiếp, tôi muốn cô ta.”

Nhưng hắn lấy lại bình tĩnh ngay lập tức, và nhìn tôi cười.

“Ban đầu cô ta thấy kinh hãi.”

“Anh đã nói với cô ấy à?”

“Chẳng cần thiết. Cô ta biết. Tôi chẳng nói một lời nào. Cô ta sợ hãi. Cuối cùng tôi đã chiếm lấy cô ta.”

Tôi không rõ cách hắn kể chuyện này có điểm gì đó gợi lên một cách mãnh liệt sự bạo liệt trong ham muốn của hắn. Điều đó thật khó chịu và khá ghê rợn. Cuộc đời hắn tách biệt một cách lạ lùng khỏi những thứ vật chất, và dường như cơ thể hắn đôi lúc thực hiện sự trả thù khủng khiếp lên tinh thần hắn. Chất satyr trong hắn bất chợt trỗi dậy, và hắn hoàn toàn bất lực trong vòng kiềm tỏa của một bản năng mang sức mạnh của những lực lượng nguyên thủy của tự nhiên. Đó là một nỗi ám ảnh trọn vẹn đến mức không còn chỗ cho sự thận trọng hay lòng biết ơn trong tâm hồn hắn.

“Nhưng tại sao anh lại muốn đưa cô ấy đi cùng?” tôi hỏi.

“Tôi không muốn,” hắn cau mày trả lời. “Khi cô ta nói cô ta sẽ đi theo, tôi cũng ngạc nhiên gần như Stroeve vậy. Tôi bảo cô ta rằng khi nào tôi chán cô ta thì cô ta phải đi, và cô ta bảo cô ta sẽ chấp nhận rủi ro đó.” Hắn dừng lại một chút. “Cô ta có một thân hình tuyệt vời, và tôi muốn vẽ khỏa thân. Khi tôi vẽ xong bức tranh, tôi chẳng còn hứng thú với cô ta nữa.”

“Vậy mà cô ấy đã yêu anh bằng tất cả trái tim mình.”

Hắn bật dậy và đi lại trong căn phòng nhỏ.

“Tôi không cần tình yêu. Tôi không có thời gian cho nó. Đó là sự yếu đuối. Tôi là đàn ông, và đôi khi tôi muốn đàn bà. Khi tôi đã thỏa mãn dục vọng, tôi sẵn sàng cho những việc khác. Tôi không thể chế ngự ham muốn của mình, nhưng tôi ghét nó; nó giam cầm tinh thần tôi; tôi mong chờ đến ngày mình được tự do khỏi mọi ham muốn và có thể hiến mình mà không bị cản trở cho công việc. Bởi vì phụ nữ chẳng làm được gì ngoài việc yêu đương, họ đã gán cho nó một tầm quan trọng nực cười. Họ muốn thuyết phục chúng ta rằng đó là tất cả cuộc sống. Đó chỉ là một phần không đáng kể. Tôi biết dục vọng. Đó là điều bình thường và lành mạnh. Tình yêu là một căn bệnh. Phụ nữ là công cụ cho khoái lạc của tôi; tôi không đủ kiên nhẫn với đòi hỏi của họ về việc làm người giúp đỡ, đối tác hay bạn đồng hành.”

Tôi chưa bao giờ nghe Strickland nói nhiều đến thế trong một lần. Hắn nói với một niềm phẫn nộ đầy đam mê. Nhưng tôi không có ý định trích dẫn chính xác từng lời của hắn ở đây hay bất cứ đâu; vốn từ của hắn hạn hẹp, và hắn không có năng khiếu sắp đặt câu chữ, nên người nghe phải chắp vá ý nghĩa của hắn từ những câu cảm thán, biểu cảm gương mặt, cử chỉ và những cụm từ sáo rỗng.

“Anh đáng lẽ nên sống vào thời mà phụ nữ là tài sản còn đàn ông là chủ nô,” tôi nói.

“Chẳng qua là tôi là một người đàn ông hoàn toàn bình thường thôi.”

Tôi không thể nhịn cười trước nhận xét này, được thốt ra một cách hoàn toàn nghiêm túc; nhưng hắn vẫn tiếp tục, đi lại trong phòng như một con thú bị nhốt, cố gắng bày tỏ những gì hắn cảm thấy, nhưng lại thấy quá khó khăn để diễn đạt cho mạch lạc.

“Khi một người đàn bà yêu anh, cô ta sẽ không thỏa mãn cho đến khi chiếm hữu được tâm hồn anh. Bởi vì cô ta yếu đuối, cô ta cuồng nộ muốn thống trị, và không gì ít hơn thế có thể làm cô ta thỏa mãn. Cô ta có một trí óc nhỏ hẹp, và cô ta oán ghét những điều trừu tượng mà cô ta không thể nắm bắt. Cô ta bận tâm với những thứ vật chất, và cô ta ghen tị với lý tưởng. Tâm hồn người đàn ông lang thang qua những vùng xa xôi nhất của vũ trụ, còn cô ta thì tìm cách giam cầm nó trong vòng tròn của cuốn sổ chi tiêu. Anh còn nhớ vợ tôi chứ? Tôi đã thấy Blanche dần dần thử mọi thủ đoạn. Với sự kiên nhẫn vô hạn, cô ta chuẩn bị giăng bẫy và trói buộc tôi. Cô ta muốn kéo tôi xuống ngang hàng với cô ta; cô ta chẳng quan tâm gì đến tôi, cô ta chỉ muốn tôi là của cô ta. Cô ta sẵn lòng làm mọi thứ trên đời cho tôi ngoại trừ một điều duy nhất tôi muốn: để tôi yên.”

Tôi im lặng một hồi.

“Anh mong đợi cô ấy sẽ làm gì khi anh bỏ cô ấy?”

“Cô ta có thể quay lại với Stroeve,” hắn cáu kỉnh nói. “Ông ta sẵn sàng đón cô ta.”

“Anh thật phi nhân tính,” tôi đáp. “Nói chuyện này với anh cũng vô ích như việc mô tả màu sắc cho một người mù bẩm sinh vậy.”

Hắn dừng lại trước ghế của tôi, đứng nhìn xuống tôi với vẻ mặt mà tôi đọc được là sự kinh ngạc đầy khinh miệt.

“Anh thực sự quan tâm xem Blanche Stroeve sống hay chết à?”

Tôi suy nghĩ về câu hỏi của hắn, vì tôi muốn trả lời nó một cách trung thực, ít nhất là với tâm hồn mình.

“Có lẽ do tôi thiếu đồng cảm nên việc cô ấy chết chẳng tạo ra khác biệt gì lớn lao với tôi. Cuộc đời vốn dĩ có quá nhiều thứ để cô ấy tận hưởng. Tôi nghĩ thật kinh khủng khi cô ấy bị tước đoạt điều đó một cách tàn nhẫn như vậy, và tôi thấy xấu hổ vì mình thực sự chẳng quan tâm.”

“Anh không đủ can đảm với những niềm tin của mình đâu. Sự sống chẳng có giá trị gì. Blanche Stroeve tự sát không phải vì tôi bỏ rơi cô ta, mà vì cô ta là một người đàn bà ngốc nghếch và mất cân bằng. Nhưng chúng ta nói về cô ta thế là đủ rồi; cô ta hoàn toàn là một người không quan trọng. Đi nào, tôi sẽ cho anh xem tranh của tôi.”

Hắn nói cứ như thể tôi là một đứa trẻ cần được đánh lạc hướng. Tôi thấy đau lòng, nhưng không phải vì hắn mà là vì chính bản thân mình. Tôi nghĩ về cuộc đời hạnh phúc mà cặp đôi đó từng có trong xưởng vẽ ấm cúng ở Montmartre, Stroeve và vợ ông ấy, sự giản dị, tử tế và lòng hiếu khách của họ; thật tàn nhẫn khi thấy nó bị phá tan tành bởi một sự ngẫu nhiên tàn khốc; nhưng điều tàn nhẫn nhất là trên thực tế, nó chẳng tạo ra khác biệt nào đáng kể. Thế giới vẫn tiếp diễn, và chẳng ai phải chịu thiệt thòi vì tất cả sự khốn cùng đó. Tôi có ý nghĩ rằng Dirk, một người có phản ứng cảm xúc mạnh hơn là chiều sâu nội tâm, sẽ sớm quên thôi; và cuộc đời của Blanche, khởi đầu với biết bao hy vọng rạng ngời và những giấc mơ, có khi chẳng sống cũng bằng không. Tất cả dường như vô nghĩa và nhạt nhẽo.

Strickland đã tìm thấy chiếc mũ của mình và đứng nhìn tôi.

“Anh có đi không?”

“Tại sao anh lại muốn làm quen với tôi?” tôi hỏi hắn. “Anh biết là tôi ghét và khinh bỉ anh mà.”

Hắn cười khà khà đầy sảng khoái.

“Mối bất hòa duy nhất của anh với tôi thực ra là vì tôi chẳng thèm quan tâm hai xu xem anh nghĩ gì về tôi.”

Tôi thấy má mình nóng bừng vì giận dữ. Thật không thể làm cho hắn hiểu rằng người ta có thể bị xúc phạm bởi sự ích kỷ nhẫn tâm của hắn. Tôi khao khát được xuyên thủng lớp giáp thờ ơ hoàn toàn của hắn. Tôi cũng biết rằng rốt cuộc thì những gì hắn nói cũng có phần đúng. Có lẽ một cách vô thức, chúng ta trân trọng quyền lực mình có được đối với người khác thông qua việc họ coi trọng ý kiến của ta về họ, và chúng ta ghét những kẻ mà ta không có ảnh hưởng như vậy. Tôi cho rằng đó là vết thương cay đắng nhất đối với lòng kiêu hãnh của con người. Nhưng tôi không để hắn thấy rằng mình đang bối rối.

“Liệu một người đàn ông có thể hoàn toàn phớt lờ những người khác không?” tôi nói, dù là nói với chính mình hơn là với hắn. “Anh phụ thuộc vào người khác trong mọi thứ của sự tồn tại. Đó là một nỗ lực lố bịch khi cố gắng sống chỉ cho riêng mình và bằng chính mình. Sớm hay muộn anh cũng sẽ ốm đau, mệt mỏi và già nua, và rồi anh sẽ bò ngược lại vào bầy đàn. Anh sẽ không thấy xấu hổ khi cảm thấy trong tim mình khao khát sự an ủi và đồng cảm sao? Anh đang cố làm một việc bất khả thi. Sớm hay muộn thì con người trong anh cũng sẽ khao khát những sợi dây liên kết chung của nhân loại.”

“Đi xem tranh của tôi đi.”

“Anh đã bao giờ nghĩ đến cái chết chưa?”

“Tại sao tôi phải nghĩ? Nó chẳng quan trọng.”

Tôi nhìn trân trân vào hắn. Hắn đứng trước mặt tôi, bất động, với một nụ cười giễu cợt trong mắt; nhưng mặc tất cả những điều đó, trong một khoảnh khắc, tôi thoáng thấy một linh hồn rực lửa, đầy đọa đày, nhắm đến một điều gì đó vĩ đại hơn cả những gì có thể được hình dung bởi bất cứ thứ gì gắn liền với xác thịt. Tôi có một cái nhìn thoáng qua về cuộc theo đuổi cái không thể diễn tả. Tôi nhìn người đàn ông trước mặt trong bộ quần áo tồi tàn, với chiếc mũi lớn và đôi mắt sáng, bộ râu đỏ và mái tóc rối bời; và tôi có một cảm giác lạ lùng rằng đó chỉ là một cái vỏ bọc, và tôi đang đứng trước một linh hồn không còn bị ràng buộc bởi thể xác.

“Chúng ta hãy đi xem tranh của anh nào,” tôi nói.