Lời giải thích đến vào một tuần sau đó. Khoảng mười giờ đêm; tôi đã ăn tối một mình ở một nhà hàng, và khi về đến căn hộ nhỏ, tôi đang ngồi trong phòng khách đọc sách thì nghe thấy tiếng chuông kêu rè rè khàn đục, bèn ra hành lang mở cửa. Stroeve đứng trước mặt tôi.

“Tôi vào được không?” anh hỏi.

Trong ánh sáng mờ tối của hành lang, tôi không nhìn rõ anh lắm, nhưng có điều gì đó trong giọng nói khiến tôi ngạc nhiên. Tôi biết anh vốn có thói quen điều độ, nếu không hẳn tôi đã nghĩ anh say rượu. Tôi dẫn anh vào phòng khách và mời anh ngồi xuống.

“Ơn Chúa, tôi đã tìm thấy anh,” anh nói.

“Có chuyện gì vậy?” tôi hỏi, kinh ngạc trước vẻ dữ dội của anh.

Giờ tôi đã có thể nhìn rõ anh. Thường ngày anh ăn mặc chỉnh tề, nhưng lúc này quần áo xộc xệch. Trông anh bỗng nhếch nhác hẳn. Tôi tin chắc anh đã uống rượu, và mỉm cười. Tôi suýt nữa thì trêu anh về tình trạng của mình.

“Tôi không biết phải đi đâu,” anh bật ra. “Tôi đến đây từ sớm hơn, nhưng anh không có nhà.”

“Tôi ăn tối muộn,” tôi nói.

Tôi đổi ý: không phải rượu đã đẩy anh đến vẻ tuyệt vọng rõ rệt này. Khuôn mặt vốn thường ửng hồng của anh giờ lốm đốm lạ thường. Hai tay anh run rẩy.

“Có chuyện gì xảy ra à?” tôi hỏi.

“Vợ tôi đã bỏ tôi.”

Anh khó nhọc lắm mới thốt ra được. Anh hít vào một hơi run rẩy, rồi nước mắt bắt đầu lăn xuống đôi má tròn. Tôi không biết nói gì. Ý nghĩ đầu tiên của tôi là cô ấy đã hết nhẫn nhịn trước sự say mê của anh đối với Strickland, và bị thái độ hoài nghi cay độc của gã kia chọc tức, đã khăng khăng đòi đuổi hắn đi. Tôi biết cô ấy có thể nổi nóng, dẫu phong thái lúc nào cũng điềm tĩnh; và nếu Stroeve vẫn từ chối, cô ấy hoàn toàn có thể đùng đùng bỏ khỏi xưởng vẽ, thề rằng sẽ không bao giờ trở lại. Nhưng người đàn ông nhỏ bé ấy đau khổ đến mức tôi không thể cười.

“Anh bạn thân mến, đừng buồn. Cô ấy sẽ trở về. Anh không được coi những lời phụ nữ nói khi đang nổi giận là quá nghiêm trọng.”

“Anh không hiểu đâu. Cô ấy yêu Strickland.”

“Cái gì!” Tôi giật mình, nhưng ý nghĩ ấy vừa chiếm lấy tâm trí tôi thì tôi đã thấy nó vô lý. “Sao anh lại có thể ngốc nghếch đến thế? Anh không định nói rằng mình ghen với Strickland đấy chứ?” Tôi gần như bật cười. “Anh biết rõ cô ấy không chịu nổi mặt hắn mà.”

“Anh không hiểu đâu,” anh rên rỉ.

“Anh đúng là đồ ngốc cuồng loạn,” tôi nói, hơi mất kiên nhẫn. “Để tôi rót cho anh một ly whisky pha soda, anh sẽ thấy khá hơn.”

Tôi phỏng đoán rằng vì lý do nào đó—và trời biết người ta đã khéo léo đến mức nào trong việc tự hành hạ mình—Dirk đã tự nhét vào đầu rằng vợ mình để ý đến Strickland; và với tài làm hỏng việc của anh ta, rất có thể anh ta đã xúc phạm cô ấy, đến nỗi, có lẽ để chọc tức anh, cô ấy đã ra sức nuôi dưỡng mối nghi ngờ ấy.

“Này,” tôi nói, “hãy quay lại xưởng vẽ của anh. Nếu anh đã làm trò nực cười thì phải cúi đầu nhận lỗi. Tôi không thấy vợ anh giống hạng đàn bà thù dai.”

“Tôi quay lại xưởng vẽ sao được?” anh nói, mệt mỏi. “Họ đang ở đó. Tôi đã bỏ mặc họ rồi.”

“Vậy thì không phải vợ anh bỏ anh; mà là anh bỏ vợ anh.”

“Vì Chúa, xin đừng nói với tôi như thế.”

Tôi vẫn không thể coi trọng câu chuyện của anh. Tôi không tin lấy một phút điều anh vừa kể. Nhưng anh đang đau khổ thật sự.

“Nào, anh đã đến đây để kể cho tôi nghe. Tốt hơn là anh kể hết đầu đuôi câu chuyện đi.”

“Chiều nay tôi không thể chịu đựng thêm được nữa. Tôi đến gặp Strickland và bảo hắn rằng tôi nghĩ hắn đã khỏe đến mức có thể quay về chỗ ở của mình rồi. Tôi cần xưởng vẽ cho chính tôi.”

“Ngoài Strickland ra thì chẳng ai cần phải được nhắc như thế,” tôi nói. “Hắn nói gì?”

“Hắn cười khẽ; cậu biết hắn cười thế nào rồi đấy, không phải kiểu thấy vui mà kiểu như thể cậu là một thằng ngốc chết tiệt; rồi hắn bảo sẽ đi ngay. Hắn bắt đầu thu dọn đồ đạc. Cậu nhớ tôi đã lấy từ phòng hắn những thứ tôi nghĩ hắn cần, và hắn hỏi Blanche một mảnh giấy và ít dây để gói thành một gói.”

Stroeve dừng lại, thở dốc, và tôi tưởng anh sắp ngất. Đây hoàn toàn không phải câu chuyện tôi chờ đợi anh kể.

“Cô ấy rất nhợt nhạt, nhưng vẫn mang giấy và dây đến. Hắn không nói gì. Hắn gói đồ và huýt sáo một giai điệu. Hắn chẳng để ý đến ai trong hai chúng tôi. Trong mắt hắn lấp lánh một nụ cười mỉa mai. Lòng tôi nặng như chì. Tôi sợ có chuyện gì đó sắp xảy ra, và ước gì mình đã không lên tiếng. Hắn nhìn quanh tìm mũ. Rồi cô ấy nói:

“‘Em sẽ đi với Strickland, Dirk,’ cô ấy nói. ‘Em không thể sống với anh được nữa.’

“Tôi cố nói, nhưng lời không thốt ra được. Strickland không nói gì. Hắn tiếp tục huýt sáo như thể chuyện chẳng liên quan gì đến hắn.”

Stroeve lại dừng lại và lau mặt. Tôi ngồi yên. Lúc này tôi tin anh, và tôi sững sờ. Nhưng dù vậy, tôi vẫn không thể hiểu nổi.

Thế rồi anh kể cho tôi nghe, bằng một giọng run rẩy, nước mắt giàn giụa trên má, rằng anh đã đến bên nàng, toan ôm nàng vào lòng, nhưng nàng đã lùi lại và van xin anh đừng chạm vào nàng. Anh khẩn khoản cầu xin nàng đừng bỏ anh. Anh nói với nàng rằng anh yêu nàng say đắm biết nhường nào, và nhắc lại cho nàng nhớ hết thảy những ân cần âu yếm anh đã dành cho nàng. Anh nói với nàng về hạnh phúc của cuộc đời hai người. Anh không giận nàng. Anh không hề trách móc nàng.

"Xin để em ra đi lặng lẽ, Dirk ạ," cuối cùng nàng nói. "Anh không hiểu sao? Em yêu Strickland. Anh ấy đi đâu thì em đi đó."

"Nhưng em phải biết rằng anh ta sẽ chẳng bao giờ làm em hạnh phúc. Vì chính em, xin em đừng đi. Em không biết những gì đang chờ đợi em ở phía trước đâu."

"Đó là lỗi của anh. Anh đã nằng nặc mời anh ấy đến đây."

Anh quay sang Strickland.

"Xin thương lấy cô ấy," anh cầu khẩn. "Anh không thể để cô ấy làm một việc điên rồ như thế."

"Cô ấy muốn làm gì thì làm," Strickland đáp. "Đâu ai ép cô ấy đi."

"Em đã quyết định rồi," nàng nói, giọng đều đều.

Sự bình thản đến tàn nhẫn của Strickland khiến Stroeve mất nốt chút tự chủ còn lại. Một cơn giận mù quáng chụp lấy anh, và chẳng biết mình đang làm gì, anh lao vào Strickland. Strickland bị bất ngờ nên lảo đảo, nhưng hắn vốn rất khỏe, ngay cả sau trận ốm, và chỉ trong khoảnh khắc, Stroeve thấy mình nằm sõng soài trên sàn, dù chẳng hiểu rõ bằng cách nào.

"Anh đúng là một gã lùn buồn cười," Strickland nói.

Stroeve gượng dậy. Anh nhận ra vợ mình vẫn đứng yên bất động, và việc bị bẽ mặt trước mặt nàng càng làm anh nhục nhã thêm. Cặp kính của anh đã văng ra trong lúc giằng co, và anh không nhìn thấy nó ngay được. Nàng nhặt lên và lặng lẽ đưa cho anh. Bỗng nhiên anh như ý thức được nỗi bất hạnh của mình, và dù biết mình đang càng làm mình thêm lố bịch, anh bắt đầu khóc. Anh lấy tay che mặt. Những người kia nhìn anh không nói một lời. Họ không nhúc nhích khỏi chỗ đứng.

"Ôi, em yêu," cuối cùng anh rên lên, "sao em có thể nhẫn tâm đến thế?"

"Em không tự kìm được, Dirk ạ," nàng đáp.

"Anh đã tôn thờ em như chưa từng có người đàn bà nào được tôn thờ như thế. Nếu trong bất cứ việc gì anh đã làm em phật lòng, sao em không nói cho anh biết, thì anh đã sửa đổi. Anh đã làm tất cả những gì có thể vì em."

Nàng không trả lời. Mặt nàng cứng đờ, và anh thấy mình chỉ đang làm nàng phát ngán. Nàng mặc áo khoác và đội mũ. Nàng bước về phía cửa, và anh thấy chỉ một lát nữa thôi là nàng sẽ đi mất. Anh vội vàng bước tới, quỳ sụp xuống trước mặt nàng, nắm lấy tay nàng: anh vứt bỏ mọi tự trọng.

"Ôi, đừng đi, em yêu của anh. Anh không thể sống thiếu em; anh sẽ tự tử mất. Nếu anh đã làm điều gì xúc phạm em, anh xin em tha thứ. Cho anh thêm một cơ hội. Anh sẽ cố gắng hơn nữa để làm em hạnh phúc."

"Đứng dậy đi, Dirk. Anh đang tự biến mình thành một kẻ ngốc hoàn toàn đấy."

Anh loạng choạng đứng lên, nhưng vẫn không chịu buông nàng.

"Em đi đâu?" anh vội vã hỏi. "Em không biết chỗ ở của Strickland ra sao đâu. Em không thể sống ở đó được. Thật khủng khiếp."

"Nếu em không bận tâm thì em chẳng hiểu cớ sao anh phải bận tâm."

"Ở lại thêm một phút nữa. Anh phải nói. Dù sao em cũng không thể tiếc anh chừng ấy."

"Được ích gì chứ? Em đã quyết rồi. Anh nói gì cũng không làm em thay đổi được."

Anh nuốt nghẹn, và đặt tay lên tim để xoa dịu những nhịp đập đau nhói.

"Anh không định xin em đổi ý, nhưng anh muốn em nghe anh một phút. Đây là điều cuối cùng anh sẽ xin em. Đừng từ chối anh điều đó."

Nàng dừng lại, nhìn anh bằng đôi mắt trầm tư ấy, giờ đây đối với anh đã khác xa biết bao. Nàng quay trở lại phòng vẽ và tựa người vào bàn.

"Sao?"

Stroeve cố hết sức trấn tĩnh.

"Em phải có chút lý trí chứ. Em biết đấy, người ta không thể sống bằng không khí. Strickland chẳng có một xu."

"Em biết."

"Em sẽ phải chịu đựng những thiếu thốn khủng khiếp nhất. Em biết vì sao anh ta lâu khỏi bệnh đến thế. Anh ta đã suýt chết đói."

"Em có thể kiếm tiền cho anh ấy."

"Bằng cách nào?"

"Em không biết. Em sẽ tìm ra cách."

Một ý nghĩ ghê rợn thoáng qua trong đầu gã người Hà Lan, và anh rùng mình.

"Anh nghĩ em phải điên mất rồi. Anh không hiểu cái gì đã nhập vào em nữa."

Nàng nhún vai.

"Giờ em đi được chưa?"

"Đợi thêm một giây nữa."

Anh mệt mỏi nhìn quanh phòng vẽ; anh đã yêu căn phòng này vì có nàng mà nó trở nên ấm cúng và vui vẻ như một mái nhà; anh nhắm mắt trong chốc lát; rồi anh đưa mắt nhìn nàng thật lâu, như muốn khắc sâu hình bóng nàng vào tâm trí. Anh đứng lên và cầm lấy mũ.

"Không; anh sẽ đi."

"Anh?"

Nàng giật mình. Nàng không hiểu anh muốn nói gì.

"Anh không chịu nổi khi nghĩ em phải sống trong cái gác xép bẩn thỉu khủng khiếp ấy. Dù sao đi nữa, nơi này cũng là nhà của em cũng như của anh. Ở đây em sẽ được thoải mái. Ít ra em cũng sẽ tránh được những thiếu thốn tồi tệ nhất."

Anh đi đến ngăn kéo nơi anh cất tiền và lấy ra mấy tờ giấy bạc.

"Anh muốn đưa em một nửa số tiền anh có ở đây."

Anh đặt chúng lên bàn. Cả Strickland lẫn vợ anh ta đều không nói gì.

Rồi anh sực nhớ ra một điều khác.

"Em xếp quần áo của anh lại và gửi cho người gác cổng nhé? Mai anh sẽ đến lấy." Anh cố mỉm cười. "Chào em, em yêu. Anh biết ơn tất cả những hạnh phúc em đã mang đến cho anh trong quá khứ."

Anh bước ra ngoài và khép cửa lại sau lưng. Trong trí tưởng tượng, tôi thấy Strickland ném chiếc mũ lên bàn, rồi ngồi xuống, châm một điếu thuốc.