Khi người ta đã viết quá nhiều về Charles Strickland, việc tôi viết thêm có vẻ như là điều không cần thiết. Di sản của một họa sĩ chính là các tác phẩm của ông. Thú thật, tôi biết ông sâu sắc hơn hầu hết mọi người: tôi gặp ông từ trước khi ông trở thành họa sĩ, và tôi cũng thường xuyên gặp ông trong những năm tháng gian khó ông trải qua ở Paris; nhưng tôi tin rằng mình sẽ chẳng bao giờ đặt bút ghi lại những hồi ức ấy nếu những rủi ro của cuộc chiến không đưa tôi tới Tahiti. Đó là nơi, như thiên hạ vẫn đồn đại, ông đã trải qua những năm cuối đời; và chính ở nơi đó, tôi đã tình cờ gặp những người từng quen biết ông. Tôi nhận thấy mình có khả năng làm sáng tỏ đúng cái phần cuộc đời bi kịch của ông vốn vẫn luôn chìm trong bóng tối. Nếu những người tin vào sự vĩ đại của Strickland cho là đúng, thì những câu chuyện cá nhân của những ai từng thực sự gặp gỡ ông khó mà trở nên thừa thãi. Thử hỏi, chúng ta sẽ không đánh đổi điều gì để có được những hồi ức của một người từng quen thân với El Greco như tôi đã từng quen với Strickland?

Nhưng tôi không tìm nơi ẩn náu trong bất kỳ lời biện bạch nào như vậy. Tôi quên mất ai là người từng khuyên răn người ta làm hai việc mình không thích mỗi ngày để tốt cho tâm hồn: đó hẳn là một bậc hiền triết, và tôi đã tuân thủ giới luật đó một cách nghiêm cẩn; vì ngày nào tôi cũng thức dậy và ngày nào tôi cũng đi ngủ. Song trong bản chất tôi còn có một chút khổ hạnh, và mỗi tuần tôi đều bắt xác thịt mình phải chịu đựng một sự đày đọa khắc nghiệt hơn. Tôi chưa bao giờ bỏ đọc phụ trương văn học Literary Supplement của tờ The Times. Đó là một kỷ luật có lợi để suy ngẫm về vô số những cuốn sách được viết ra, về những hy vọng tốt đẹp mà các tác giả gửi gắm khi chúng được xuất bản, và về số phận chờ đợi chúng. Liệu có cơ may nào cho một cuốn sách có thể tìm được lối đi giữa đám đông ấy? Và những cuốn sách thành công cũng chỉ là những thành công nhất thời. Trời mới biết tác giả đã phải chịu bao nhiêu đau đớn, đã phải nếm trải những kinh nghiệm cay đắng nào và chịu đựng những nỗi đau lòng ra sao, chỉ để mang lại cho một độc giả tình cờ vài giờ thư giãn hoặc để giết thời gian trong một chuyến đi. Và nếu tôi có thể đánh giá từ các bài phê bình, nhiều cuốn sách trong số này được viết một cách chỉn chu và cẩn thận; nhiều suy tư đã được dồn vào việc sáng tác; thậm chí một số cuốn còn được dành cả tâm huyết của cả một đời người. Bài học đạo đức mà tôi rút ra là: nhà văn nên tìm kiếm phần thưởng trong niềm vui sáng tạo và trong sự giải thoát khỏi gánh nặng của tư tưởng; và, thờ ơ với mọi thứ khác, không màng đến lời khen hay tiếng chê, thất bại hay thành công.

Giờ đây chiến tranh đã tới, mang theo một thái độ mới. Giới trẻ đã quay sang thờ phụng những vị thần mà thế hệ trước chúng ta không hề biết đến, và ta đã có thể thấy trước hướng đi mà những kẻ đến sau này sẽ theo đuổi. Thế hệ trẻ, đầy tràn sức mạnh và náo động, đã thôi không còn gõ cửa nữa; chúng đã xông vào và ngồi chễm chệ trên những chiếc ghế của chúng ta. Không khí ồn ào với những tiếng hò hét của chúng. Trong những bậc đàn anh, một số người, bằng cách bắt chước những trò lố của tuổi trẻ, cố gắng thuyết phục bản thân rằng thời của họ vẫn chưa hết; họ gào thét cùng với những kẻ hăng hái nhất, nhưng tiếng hô hào chiến trận ấy nghe thật rỗng tuếch trên miệng họ; họ giống như những gã dâm đãng tội nghiệp, dùng bút chì, phấn son và bột phấn, với vẻ vui tươi chua chát, cố tìm lại ảo ảnh của thời xuân trẻ. Những người khôn ngoan hơn thì ra đi với vẻ duyên dáng thanh tao. Trong nụ cười đầy bao dung của họ là một sự chế giễu nhẹ nhàng. Họ nhớ rằng chính họ cũng từng giẫm đạp lên thế hệ cũ đang bão hòa, với đúng sự ồn ào và khinh miệt như thế, và họ tiên liệu rằng những người cầm đuốc dũng cảm này rồi đây cũng sẽ sớm nhường chỗ. Không có lời cuối cùng nào cả. Tin lành mới đó thực ra đã cũ từ khi Nineveh dựng xây sự vĩ đại của mình lên tận trời cao. Những lời lẽ hào sảng tưởng chừng mới mẻ với những kẻ thốt ra chúng, thực chất đã được nói bằng những ngữ điệu chẳng thay đổi là bao từ cả trăm lần trước đó. Con lắc cứ thế đu đưa qua lại. Vòng tròn ấy cứ mãi được lặp lại từ đầu.

Đôi khi một người sống sót qua một khoảng thời gian dài từ kỷ nguyên vốn thuộc về mình sang một kỷ nguyên xa lạ, và khi đó, những kẻ tò mò được chứng kiến một trong những cảnh tượng kỳ lạ nhất của vở kịch nhân sinh. Ví dụ, giờ đây còn ai nhớ đến George Crabbe? Ông từng là một nhà thơ nổi tiếng thời bấy giờ, và thế giới đã thừa nhận thiên tài của ông với một sự đồng lòng mà sự phức tạp của cuộc sống hiện đại đã làm cho trở nên hiếm hoi. Ông đã học nghề ở trường phái của Alexander Pope, và ông viết những câu chuyện đạo đức bằng những cặp câu vần điệu. Rồi Cách mạng Pháp và các cuộc chiến tranh của Napoleon ập đến, và các nhà thơ bắt đầu hát những bài ca mới. Ông Crabbe vẫn tiếp tục viết những câu chuyện đạo đức bằng những cặp câu vần điệu. Tôi nghĩ chắc hẳn ông đã đọc thơ của những chàng trai trẻ đang gây xôn xao khắp thế giới ấy, và tôi đoán ông thấy đó là thứ văn chương rẻ tiền. Tất nhiên, phần nhiều đúng là như vậy. Nhưng những bài thơ ode của Keats và của Wordsworth, một hai bài thơ của Coleridge, thêm vài bài nữa của Shelley, đã khám phá ra những cõi tinh thần bao la mà chưa ai từng khai phá trước đây. Ông Crabbe đã lỗi thời, nhưng ông Crabbe vẫn tiếp tục viết những câu chuyện đạo đức bằng những cặp câu vần điệu. Tôi đã đọc lướt qua các tác phẩm của thế hệ trẻ. Có thể trong số đó, một Keats nhiệt huyết hơn, một Shelley thoát tục hơn, đã xuất bản những vần thơ mà thế giới sẽ tự nguyện ghi nhớ. Tôi không rõ. Tôi ngưỡng mộ sự trau chuốt của họ—tuổi trẻ của họ đã thành đạt đến mức thật vô lý khi nói về triển vọng—tôi trầm trồ trước sự tài hoa trong phong cách của họ; nhưng với tất cả sự dồi dào ấy (từ vựng của họ cho thấy chúng đã mân mê cuốn Roget’s Thesaurus từ thuở nằm nôi) thì họ chẳng nói với tôi điều gì cả: trong tâm trí tôi, họ biết quá nhiều và cảm nhận quá lộ liễu; tôi không thể nuốt trôi cái vẻ thân tình khi họ vỗ vai tôi hay cái cảm xúc mà họ dùng để lao vào lòng tôi; sự say đắm của họ đối với tôi có vẻ hơi thiếu máu và những giấc mơ của họ hơi tẻ nhạt. Tôi không thích họ. Tôi là kẻ đã lỗi thời. Tôi sẽ tiếp tục viết những câu chuyện đạo đức bằng những cặp câu vần điệu. Nhưng tôi sẽ là kẻ ngu xuẩn gấp ba nếu tôi làm điều đó vì bất cứ mục đích nào khác ngoài niềm vui của chính mình.