Nằm gần sát mép hồ, giữa những cánh đồng cỏ và đồng lúa, là thị trấn San Diego. Nơi đây xuất khẩu đường, gạo, cà phê và trái cây, hoặc bán chúng với giá rẻ mạt cho người Trung Quốc, những kẻ chuyên lợi dụng sự khờ khạo và thói hư tật xấu của người nông dân bản xứ.
Vào một ngày trời trong, khi lũ trẻ leo lên tầng trên của ngọn tháp nhà thờ được trang hoàng bởi rêu phong và dây leo, chúng không khỏi reo lên thích thú trước cảnh đẹp trải ra trước mắt. Giữa những mái nhà lợp lá nipa, ngói, tôn lượn sóng và lá cọ nằm quần tụ bên nhau, xen kẽ với những lùm cây và khu vườn, ai nấy đều có thể nhận ra ngôi nhà nhỏ bé của chính mình. Mọi thứ đều có thể làm mốc: một tán cây me với lớp lá thưa thớt, cây dừa trĩu quả trông giống như nữ thần Astarte Genetrix hay thần Diana thành Ephesus với vô số bầu vú, một khóm tre uốn cong, một cây cau hay một thánh giá. Kìa là dòng sông, một con rắn thủy tinh khổng lồ đang ngủ quên trên tấm thảm xanh, với những tảng đá nằm rải rác dọc theo lòng sông cát làm dòng nước vỡ thành những gợn sóng lăn tăn. Chỗ thì lòng sông bị bóp lại giữa hai bờ cao ngút, nơi những thân cây sần sùi bám chặt bằng bộ rễ trần trụi; chỗ lại thoai thoải hiền hòa khi dòng nước mở rộng và xoáy tròn. Xa hơn nữa, một túp lều nhỏ dựng bên mép bờ cao như muốn thách thức gió mưa, cao sâu thăm thẳm, với những chiếc cột mảnh khảnh trông giống như một con chim khổng lồ chân dài đang rình mồi. Những thân cọ hoặc cây gỗ khác vẫn còn nguyên vỏ bắc ngang qua sông tạo thành một chiếc cầu khỉ lỏng lẻo và ọp ẹp; tuy không mấy chắc chắn nhưng lại là một công cụ tuyệt vời để luyện tập kỹ năng giữ thăng bằng, một điều không thể coi thường. Lũ trẻ tắm sông thường thích thú cười chê khi thấy một bà cụ qua cầu với chiếc giỏ đội trên đầu, hay buồn cười trước dáng đi run rẩy của một ông cụ đánh rơi cả gậy xuống nước.
Nhưng điều luôn thu hút sự chú ý đặc biệt chính là cái có thể gọi là một bán đảo rừng giữa biển đồng ruộng canh tác. Nơi khu rừng ấy có những cây cổ thụ hàng thế kỷ với phần thân rỗng ruột, chỉ chịu chết khi ngọn cao của chúng bị sét đánh trúng và bốc cháy — và người ta nói rằng ngọn lửa ấy luôn tự tắt ở đúng chỗ đó. Có những mỏm đá khổng lồ được thời gian và thiên nhiên khoác lên mình tấm áo choàng nhung bằng rêu. Lớp bụi này chồng lên lớp bụi khác trong các hốc đá, những trận mưa nện xuống, rồi chim chóc mang theo hạt giống đến. Thảm thực vật nhiệt đới vươn lên tươi tốt tạo thành những bụi cây rậm rạp, trong khi những bức rèm dây leo đan xen buông rủ từ cành cây, quấn quýt lấy rễ hoặc bò dài trên mặt đất, tựa như nữ thần Nông Flora vẫn chưa thỏa mãn mà cứ muốn xếp chồng loài cây này lên loài cây khác. Rêu và nấm mọc đầy trên những thân cây nứt nẻ, còn phong lan — những vị khách kiều diễm — quấn lấy tán lá của những thân cây hiếu khách trong vòng tay âu yếm.
Tồn tại không ít truyền thuyết kỳ lạ xoay quanh khu rừng này, nơi khiến người dân quê kính sợ. Lời kể đáng tin cậy nhất, và do đó ít được biết đến cũng như ít được tin tưởng nhất, có vẻ như thế này. Khi thị trấn hãy còn là một cụm lúp xúp những túp lều khốn khổ với cỏ dại mọc đầy trên những con đường gọi là phố, vào thời điểm mà lợn rừng và hươu nai vẫn lang thang về đêm, có một ngày nọ xuất hiện trong làng một người Tây Ban Nha già mắt trũng sâu, nói tiếng Tagalog khá rành rọt. Sau khi quan sát xung quanh và ngắm nghía đất đai, cuối cùng ông ta hỏi tìm chủ nhân của khu rừng này, nơi có các suối nước nóng. Một số kẻ tự nhận là chủ nhân đã xuất hiện, và ông lão liền mua lại nó để đổi lấy quần áo, đồ trang sức cùng một khoản tiền. Chẳng bao lâu sau, ông ta biến mất một cách kỳ lạ. Người dân tưởng rằng ông đã bị ma bắt đi, cho đến khi mùi hôi thối nồng nặc từ khu rừng bên cạnh thu hút sự chú ý của một vài kẻ chăn gia chủ. Lần theo mùi đó, họ tìm thấy cái xác đang phân hủy của lão người Tây Ban Nha treo lủng lẳng trên cành cây balete. Khi sinh thời, ông ta từng gieo rắc nỗi sợ hãi bởi giọng nói trầm đục, đôi mắt sâu hoắm và nụ cười vô cảm, nhưng giờ đây, cái chết do chính tay ông gây ra lại làm rối loạn giấc ngủ của những người phụ nữ. Có người ném đồ trang sức xuống sông còn quần áo thì đem đốt, và kể từ khi cái xác được chôn ngay dưới gốc cây balete ấy, không ai còn dám bén mảng đến gần nơi này một cách tự nguyện. Một người chăn gia súc về muộn đang đi tìm số vật nuôi đi lạc đã kể lại về những ánh sáng mà anh ta nhìn thấy ở đó, và khi một vài thanh niên gan dạ kéo đến nơi thì họ nghe thấy những tiếng kêu than thấu triệt tâm can. Để giành lấy nụ cười từ người thiếu nữ kiêu kỳ, một chàng trai si tình khốn khổ đã đồng ý trải qua ban đêm ở đó và chứng minh bằng cách quấn một đoạn mây dài quanh thân cây, nhưng anh ta đã chết vì một cơn sốt dữ dội quật ngã ngay vào ngày hôm sau. Những câu chuyện và truyền thuyết vẫn cứ bủa vây nơi chốn ấy.
Chỉ vài tháng sau khi phát hiện ra thi thể của lão người Tây Ban Nha, một thanh niên xuất hiện, bề ngoài trông giống như một người lai Tây Ban Nha, tự nhận mình là con trai của người quá cố. Anh ta định cư tại đây và dồn sức cho việc làm nông nghiệp, đặc biệt là trồng cây chàm. Don Saturnino là một thanh niên ít nói, tính tình bạo lực, thỉnh thoảng thậm chí còn tàn nhẫn, nhưng anh ta lại là người năng nổ và chăm chỉ. Anh cho xây một bức tường bao quanh ngôi mộ của cha mình, nhưng chỉ ghé thăm rất hiếm hoi. Khi đã có tuổi, anh kết hôn với một thiếu nữ đến từ Manila, và bà đã sinh ra Don Rafael, thân phụ của Crisostomo. Ngay từ thời trẻ, Don Rafael đã rất được lòng người dân quê. Những phương pháp canh tác do cha anh giới thiệu và khuyến khích được nhân rộng nhanh chóng, những người di cư mới kéo đến, người Trung Quốc xuất hiện, và khu định cư đã trở thành một ngôi làng có một linh mục bản xứ. Sau đó ngôi làng lớn dần thành một thị trấn, vị linh mục qua đời, và cha Damaso đến.
Suốt khoảng thời gian đó, ngôi mộ và vùng đất xung quanh vẫn không bị ai xâm phạm. Đôi khi, một đám trẻ con tay cầm gậy gối và đá bỗng trở nên gan dạ đến mức dám lang thang vào khu vực này để hái ổi, mãng cầu, trâm và các loại trái cây khác, nhưng thường thì khi cuộc vui đang hồi cao trào, hoặc lúc chúng đang ngẩn ngơ nhìn trong im lặng đầy sợ hãi đoạn dây thừng mục nát vẫn còn lúc lỉu trên cành cây, những viên đá sẽ rơi xuống từ một nơi chẳng rõ từ đâu. Thế rồi, với những tiếng kêu "Lão già! Lão già!", chúng vứt bỏ trái cây và gậy gộc, nhảy khỏi cây, chạy thục mạng giữa những đám đá và xuyên qua các bụi rậm; chúng chỉ chịu dừng chân khi đã ra hẳn khỏi khu rừng, kẻ thì tái mặt thở không ra hơi, người thì khóc lóc, và chỉ có vài đứa là cười cợt.
Chúng tôi không thể tìm thấy bất kỳ thị trấn nào có tên này, nhưng có rất nhiều điều kiện hoàn cảnh tương tự như thế. — Lời chú thích của tác giả.
San Diego và Santiago là các biến thể tên gọi của vị thánh bảo hộ Tây Ban Nha, Thánh James. — Dịch giả.
Cây "thánh" ở Mã Lai, một loài đa bắt đầu đời sống như một dây leo quấn quanh một cây khác, cuối cùng bóp nghẹt nó, dùng cái thân đã chết làm điểm tựa cho đến khi có thể tự đứng vững. Khi già, nó thường bao phủ một khoảng không gian rộng lớn với những thân cây sần sùi quắn quéo đủ hình thù kích cỡ, qua đó mang lại một vẻ ngoài kỳ dị và ma quái. Loài cây này từng được người Philippines nguyên thủy tôn kính một cách sợ hãi, vì họ tin rằng đây là chốn ngụ cư của nono, tức các linh hồn tổ tiên, và cho đến nay nó vẫn là đối tượng của những niềm tin mê tín. — Dịch giả.
