Khi cụ già đang bước ra khỏi nghĩa trang, một cỗ xe ngựa dừng lại ngay đầu lối đi. Nhìn lớp bụi phủ dày đặc cùng những con ngựa đang đẫm mồ hôi, có lẽ chiếc xe đã phải đi một quãng đường rất xa. Theo sau một người đầy tớ già, Ibarra bước xuống xe, xua tay cho xe đi rồi lặng lẽ, nghiêm nghị tiến về phía nghĩa trang.

– Bệnh tật và công việc đã không cho phép tôi quay lại đây, người đầy tớ rụt rè nói. Cáp-ti-an Ti-a-gô từng hứa sẽ cho xây một cái hốc đựng hài cốt, nhưng tôi đã tự tay cắm vài bông hoa lên mộ và dựng một cây thánh giá do chính mình đẽo gọt.

Ibarra không đáp. Khi đã đi sâu vào bên trong cổng, người đầy tớ chỉ tay về một hướng và nói thêm:

– Kìa, thưa ngài, ngay đằng sau cây thánh giá lớn ấy.

Ibarra quá bận tâm đến việc tìm kiếm nên không hề chú ý đến vẻ ngạc nhiên của những người nhận ra anh, những người đã tạm dừng lời cầu nguyện để tò mò dõi theo anh. Anh cẩn thận bước đi để tránh dẫm lên những ngôi mộ, vốn có thể dễ dàng nhận ra qua những vùng đất lõm xuống. Trước kia, anh từng bước qua chúng một cách thờ ơ, nhưng giờ đây chúng là những nơi cần phải tôn kính: cha anh nằm lại giữa chốn này. Khi đến trước cây thánh giá lớn, anh dừng lại và đảo mắt nhìn quanh. Người đi cùng đứng đó, bối rối và hoang mang, tìm kiếm một dấu vết nào đó trên mặt đất, nhưng chẳng thấy cây thánh giá đâu cả.

– Có phải ở đây không? – anh lẩm bẩm qua kẽ răng. Không, ở đằng kia cơ! Nhưng mặt đất đã bị xới tung lên rồi.

Ibarra liếc nhìn ông với ánh mắt đầy đau đớn.

– Vâng, người đầy tớ tiếp lời, tôi nhớ là có một hòn đá gần đó. Ngôi mộ hơi ngắn. Kẻ đào huyệt lúc ấy đang ốm, nên một người làm ruộng phải thay anh ta đào. Nhưng hãy hỏi người đàn ông kia xem chuyện gì đã xảy ra với cây thánh giá.

Họ tiến về phía kẻ đào huyệt, kẻ đang tò mò đứng nhìn họ. Khi họ đến gần, hắn cung kính cởi chiếc nón lá ra.

– Anh có thể cho tôi biết đâu là ngôi mộ từng có cây thánh giá cắm ở trên không? – người đầy tớ hỏi.

Kẻ đào huyệt nhìn về phía đó và suy nghĩ.

– Một cây thánh giá lớn ư?

– Đúng vậy, một cây thánh giá lớn! – người đầy tớ khẳng định đầy sốt sắng, kèm theo một cái nhìn đầy ẩn ý về phía Ibarra, người lúc này khuôn mặt bỗng bừng sáng.

– Một cây thánh giá chạm trổ được buộc bằng mây phết ư? – kẻ đào huyệt hỏi tiếp.

– Đúng thế, đúng thế, hình thù thế này này! – người đầy tớ vừa đáp vừa vẽ phác lên mặt đất hình dáng của một cây thánh giá theo lối Bi-dăng.

– Có những bông hoa rải trên mộ không?

– Hoa trúc đào, hoa huệ và hoa lưu ly, đúng thế! – người đầy tớ vui mừng nói thêm, đồng thời chìa ra một điếu xì-gà biếu kẻ đào huyệt.

– Hãy chỉ cho chúng tôi đâu là ngôi mộ và cây thánh giá đang ở đâu.

Kẻ đào huyệt gãi tai và ngáp dài đáp:

– Chà, còn về cây thánh giá á, tôi đem đốt rồi.

– Đốt ư? Tại sao anh lại đốt nó?

– Bởi vì vị cha xứ mập ra lệnh cho tôi làm thế.

– Cha xứ mập là ai? – Ibarra hỏi.

– Là ai á? Chứ còn ai vào đây nữa, cái ông hay dùng gậy lớn đánh người ấy mà.

Ibarra đưa tay gạt lên trán.

– Nhưng ít ra anh cũng có thể cho chúng tôi biết ngôi mộ nằm ở đâu chứ. Chắc chắn anh phải nhớ điều đó chứ.

Kẻ đào huyệt mỉm cười điềm tĩnh đáp:

– Nhưng thi thể đâu còn nằm ở đó nữa.

– Anh đang nói cái quái gì thế?

– Vâng, kẻ đào huyệt tiếp lời với giọng nửa đùa nửa thật. Tôi đã chôn một người phụ nữ ở chỗ đó cách đây một tuần rồi.

– Mày điên rồi chắc? – người đầy tớ kêu lên. – Chúng tao chôn ông ấy chưa đầy một năm mà.

– Điều đó rất đúng, nhưng từ nhiều tháng trước tôi đã đào thi thể ấy lên. Vị cha xứ mập ra lệnh cho tôi làm vậy và mang đến nghĩa trang của người Trung Hoa. Nhưng vì trời tối mà thi thể lại nặng, cộng thêm trận mưa đêm hôm ấy—

Lời hắn bị cắt đứt bởi thái độ đe dọa của Ibarra; anh đã chộp lấy cánh tay hắn và đang lôi điên cuồng.

– Mày đã làm thế thật á? – chàng thanh niên gặng hỏi bằng một giọng không thể diễn tả nổi.

– Xin ngài đừng giận, kẻ đào huyệt run rẩy lắp bắp, mặt cắt không còn giọt máu. Tôi đâu có chôn ngài ấy chung với người Trung Hoa. Thà chết đuối còn hơn nằm chung với đám người Trung Hoa, tôi tự nhủ lòng mình như thế, nên tôi đã ném thẳng thi thể xuống hồ.

Ibarra đặt cả hai tay lên vai kẻ đào huyệt và trừng trừng nhìn hắn một hồi lâu với một vẻ mặt không sao định nghĩa nổi. Đoạn, thốt lên một câu: “Mày chỉ là một tên nô lệ khốn nạn!”, anh quay phắt người bước đi vội vã, dẫm đạp lên xương cốt, những nấm mồ và cả những cây thánh giá như một kẻ đang mất trí.

Kẻ đào huyệt phủi tay áo, lẩm bẩm:

– Mấy cái thây ma cứ gây ra bao nhiêu là phiền phức! Cha xứ mập thì nện cho tôi một trận vì dám để người ta chôn cất khi tôi đang ốm, còn gã này thì suýt giật đứt cả tay tôi chỉ vì tôi đã đào cái thây ấy lên. Bọn Tây Ban Nha chúng nó thế đấy! Kiểu này có khi tôi mất toi cả cái nghề mất thôi!

Ibarra sải bước thật nhanh với ánh mắt nhìn đăm đăm vào cõi xa xăm, trong khi người đầy tớ già lững thững bước theo sau, nước mắt ngắn nước mắt dài. Mặt trời đang lặn dần, và phía chân trời phía đông đã bị phủ kín bởi một bức màn mây dày đặc. Một cơn gió heo may thổi quất qua những ngọn cây, làm cho khóm tre phát ra những tiếng cót két khô khốc. Ibarra đi đầu trần, nhưng không một giọt nước mắt nào làm ướt mi, cũng chẳng có một tiếng thở dài nào thoát ra từ lồng ngực anh. Anh di chuyển như đang trốn chạy một thứ gì đó, có lẽ là cái bóng của người cha, hoặc có lẽ là cơn bão đang kéo đến gần. Anh băng qua thị trấn để ra vùng ngoại ô bên phía đối diện rồi rẽ về phía ngôi nhà cổ mà anh đã bỏ trống suốt bao nhiêu năm nay. Được bao quanh bởi bức tường rêu phong mọc đầy xương rồng, ngôi nhà trông như đang vẫy gọi anh với những ô cửa sổ mở toang, trong khi cây ngọc lan tây vui mừng tung bay những cành nặng trĩu hoa và đàn bồ câu đang lượn quanh mái nhà hình chóp của chiếc chuồng chim ở giữa khu vườn.

Nhưng chàng thanh niên chẳng màng màng đến những dấu hiệu chào đón anh trở về mái nhà xưa ấy; ánh mắt anh đang dán chặt vào bóng dáng của một vị linh mục đang tiến lại từ hướng ngược lại. Đó chính là vị cha xứ của San Diego, vị tu sĩ dòng Phan-xích-cô đầy tư lự mà chúng ta từng gặp trước kia, đối thủ của ngài đồn trưởng. Gió lùa làm lật vành chiếc mũ rộng của hắn và thổi bạt tuỳ tiện tấm áo dòng bằng vải guingón sát vào người, phác họa rõ nét những đường cơ thể cùng đôi đùi gầy guộng, cong queo. Tay phải hắn cầm một chiếc gậy mây palasan có núm ngà.

Đây là lần đầu tiên hắn và Ibarra chạm mặt nhau. Khi họ đến gần nhau, Ibarra khựng lại và ngước nhìn hắn từ đầu đến chân; cha xứ Salvi tránh né cái ra vẻ như không có chuyện gì xảy ra. Sau một thoáng do dự, Ibarra bước nhanh đến trước mặt hắn, đặt một bàn nặng trịch lên vai và cất giọng khàn đặc hỏi:

– Ngươi đã làm gì cha ta?

Cha xứ Salvi, mặt tái mét và run rẩy khi đọc được những cảm xúc sâu sắc đang hằn rõ trên khuôn mặt chàng thanh niên, không sao trả lời được; hắn đứng chết trân như bị tê liệt.

– Ngươi đã làm gì cha ta? – chàng thanh niên lại gặng hỏi bằng một giọng nghẹn ngào.

Vị linh mục, kẻ đang dần bị sức nặng từ bàn tay đè trên vai ép cho quỵ cả hai đầu gối xuống đất, đã dồn hết sức lực để thốt lên:

– Ngươi nhầm rồi, ta chẳng làm gì cha ngươi cả.

– Không ư? – chàng thanh niên tiếp lời, dùng sức ép hắn quỳ rạp xuống.

– Không, ta dám đảm bảo với ngươi! Đó là người tiền nhiệm của ta, chính là cha Đa-ma-sô!

– A! – chàng thanh niên thốt lên, buông tay ra và tuyệt vọng đập tay lên trán; đoạn, bỏ mặc cha xứ Salvi tội nghiệp ở đó, anh quay người bước đi, rảo bước thật nhanh về hướng nhà mình. Người đầy tớ già lúc này mới chạy tới và đỡ vị tu sĩ đứng dậy.