Đã là ngày mười tháng Mười một, đêm trước ngày hội lớn. Thoát khỏi vẻ đơn điệu thường ngày, thị trấn đắm mình trong bầu không khí nhộn nhịp lạ thường từ nhà cửa, nhà thờ, trường gà cho đến đồng ruộng. Khắp nơi, những khung cửa sổ được trang hoàng bằng cờ hoa và vải lụa nhiều màu sắc. Không gian tràn ngập âm thanh và tiếng nhạc, còn bầu thì như đượm nồng niềm hân hoan.

Trên những chiếc bàn nhỏ trải khăn thêu, các thiếu nữ bày biện đủ loại mứt làm từ trái cây bản xứ lên những đĩa thủy tinh rực rỡ. Ngoài sân, lũ gà mái cục tác, gà trống gáy vang, heo kêu éc éc, tất cả đều hoảng sợ trước bầu không khí vui nhộn của con người. Người hầu tất bật ra vào bưng bê những món ăn cầu kỳ và dao nĩa bằng bạc. Chỗ này cãi nhau vì một chiếc đĩa vỡ, chỗ kia cười chê cô thôn nữ ngơ ngác. Khắp nơi đều là tiếng sai bảo, thì thầm, la hét. Người ta bàn tán, đoán già đoán non, người này giục giã người kia — tất cả tạo nên một khung cảnh náo nhiệt, ồn ào và hỗn độn.

Mọi nỗ lực và vất vả ấy đều vì người lạ cũng như người quen, để tiếp đón chu đáo bất kỳ ai, dù đã từng gặp hay chưa, dù có hy vọng gặp lại hay không. Mục đích là để những vị khách qua đường, người ngoại quốc, bạn bè, kẻ thù, người Philippines, người Tây Ban Nha, kẻ nghèo lẫn người giàu ra về trong niềm vui và sự thỏa mãn. Chẳng ai đòi hỏi sự biết ơn từ họ, cũng chẳng ai mưu cầu việc họ sẽ không gây phiền toái cho gia chủ hiếu khách — dù là trong hay sau bữa tiệc! Giới nhà giàu, những kẻ từng đến Manila và biết đây biết đó hơn hàng xóm, đã mua bia, sâm panh, rượu mạnh, rượu vang cùng thực phẩm từ châu Âu về, dẫu rằng họ sẽ chẳng thèm nếm lấy một miếng hay nhấp lấy một ngụm.

Bàn tiệc của họ được bày biện vô cùng xa hoa. Ở chính giữa là một quả dứa nhân tạo được chế tác tinh xảo, cắm chi chít những chiếc tăm xỉa răng do các phạm nhân gọt giũa trong giờ nghỉ. Chỗ này họ chạm hình chiếc quạt, chỗ kia hình bó hoa, con chim, bông hồng, lá cọ hay dây xích; tất cả đều được làm từ một mẩu gỗ duy nhất dưới bàn tay của lao động khổ sai, với công cụ chỉ là một con dao cùn và nguồn cảm hứng đến từ tiếng quát tháo của kẻ cai tù. Xung quanh ống đựng tăm ấy là những chiếc khay thủy tinh đựng trái cây, nâng đỡ những tháp cam, chôm chôm, na, hồng xiêm, và thậm chí cả xoài dẫu đang là tháng Mười một. Trên những chiếc đĩa rộng đặt trên lớp giấy đục lỗ sặc sỡ là giăm bông nhập từ châu Âu và Trung Quốc, gà tây nhồi, cùng một chiếc bánh nướng lớn hình chiên con của Thiên Chúa hoặc hình chim bồ câu, có lẽ là Chúa Thánh Thần. Xen lẫn giữa những thứ đó là các hũ dưa góp chua ngọt trông rất bắt mắt, được trang trí cầu kỳ bằng hoa cau cùng các loại rau củ quả khác, tất cả đều được tỉa tót khéo léo và gắn vào thành lọ bằng nước đường.

Những quả cầu đèn thủy tinh được truyền từ đời này sang đời khác nay được lau chùi sạch sẽ, các vật trang trí bằng đồng được đánh bóng, và những chiếc đèn lồng dầu hỏa được tháo ra khỏi lớp bọc đỏ — thứ đã bảo vệ chúng khỏi ruồi muỗi suốt cả năm qua nhưng cũng khiến chúng trở nên vô dụng. Những mảnh pha lê lủng lẳng rung rẩy qua lại, va vào nhau kêu lanh lảnh như một khúc ca, thậm chí dường như cũng hòa mình vào ngày hội khi chúng phản chiếu và phân tán những tia sáng, hắt lên các bức tường trắng đủ mọi màu sắc của cầu vồng. Lũ trẻ chạy nhảy quanh nhà, thích thú đuổi theo những vệt màu, chúng vấp ngã và làm vỡ đèn, nhưng điều đó chẳng hề làm ảnh hưởng đến niềm vui chung, dẫu rằng vào những thời điểm khác trong năm, những giọt nước mắt tròn xoe trên mắt chúng sẽ được xử lý theo một cách hoàn toàn khác.

Cùng với những chiếc đèn kính cẩn ấy, các tác phẩm thủ công của lũ trẻ cũng xuất hiện từ những nơi giấu giếm: khăn choàng đan móc, thảm chùi chân, hoa giả. Lại xuất hiện cả những chiếc khay thủy tinh cổ, với đáy khay được vẽ phác họa những hồ nước nhỏ kèm theo cá con, cá sấu, vỏ ốc, rong biển, san hô và những viên đá trong suốt rực rỡ. Chúng ngập tràn xì gà, thuốc lá sợi và trầu têm nho nhỏ do những ngón tay mềm mại của các thiếu nữ chuẩn bị. Sàn nhà sáng bóng như gương, rèm bằng vải dứa và vải gai trang trí xung quanh các khung cửa, từ ô cửa sổ treo lồng đèn bọc kính hoặc giấy với đủ màu hồng, xanh dương, xanh lá hay đỏ. Bản thân ngôi nhà ngập tràn cây cối và chậu hoa đặt trên bệ bằng sứ Trung Quốc. Ngay cả các vị thánh cũng được chưng diện, những bức tượng và thánh tích mang vẻ rạng rỡ ngày hội, lớp bụi bám trên mình được phủi sạch, và những vòng hoa thắm tươi được treo lên phần kính vừa mới lau chùi của tủ đựng.

Ngoài đường phố, cứ cách một khoảng người ta lại dựng lên những chiếc cổng tre cách điệu gọi là sinkában, được kết cấu theo nhiều kiểu dáng và trang trí bằng kaluskús — những chùm dăm bào xoăn tít được vót ở hai bên — mà chỉ cần nhìn thấy thôi là trái tim lũ trẻ đã hân hoan nhảy múa. Phía trước nhà thờ, nơi đoàn rước đi qua, một tấm bạt che lớn và đắt tiền được dựng lên trên những trụ tre. Dưới tán bạt đó, lũ trẻ chạy nhảy vui đùa, trèo lèo, nhảy nhót và làm rách cả những chiếc áo sơ mi mới mà lẽ ra chúng phải mặc thật chỉnh tề trong ngày chính hội.

Nơi quảng trường kia, một sân khấu đã được dựng lên bằng tre, lá nứa và gỗ; đó là nơi các danh hài Tondo sẽ trình diễn những màn ảo diệu và thi tài cùng thần linh qua những phép lạ khó tin, đó là nơi Marianito, Chananay, Balbino, Ratia, Carvajal, Yeyeng, Liceria... ca hát và nhảy múa. Người Philippines rất yêu thích sân khấu và là những khán giả chăm chú theo dõi các buổi biểu diễn kịch nghệ, nhưng họ lắng nghe các khúc ca trong thán phục thinh lặng, ngắm nhìn vũ điệu và nghệ thuật kịch câm với vẻ say mê, và tuyệt nhiên không bao giờ huýt sáo chê bai hay vỗ tay tán thưởng.

Nếu vở diễn không hợp ý, họ thầm nhai trầu hoặc lặng lẽ rút lui mà không làm phiền đến những người khác — những người có lẽ đang tìm thấy niềm vui trong đó. Chỉ đôi khi, tầng lớp bình dân mới hú hét khi các nam diễn viên ôm hôn các nữ diễn viên, nhưng họ không bao giờ đi quá giới hạn ấy. Trước đây, người ta chỉ diễn kịch nói; nhà thơ địa phương sáng tác một kịch bản trong đó cứ mỗi hai phút lại phải có một màn đánh nhau, một tên hề và những màn biến hóa rùng rợn. Nhưng kể từ khi các nghệ sĩ Tondo bắt đầu đánh nhau cứ mười lăm giây một hiệp, với hai tên hề và những điều kỳ diệu thậm chí còn lớn hơn trước, họ đã đánh bật những đối thủ cùng cấp ở các tỉnh. Viên gobernadorcillo rất thích thể loại này, thế nên với sự đồng thuận của cha xứ, ông đã chọn một vở diễn mang màu sắc phép thuật và pháo hoa mang tựa đề: “Hoàng tử Villardo hay Những tù nhân được giải cứu khỏi hang động bất nghĩa.”

Thỉnh thoảng, những tiếng chuông lại reo vang vui vẻ — chính là những hồi chuông mười ngày trước còn đổ nhung nhớ u sầu. Pháo hoa và pháo cối xé toạc bầu không khí, bởi những thợ pháo hoa người Philippines, dẫu chẳng theo học bất kỳ vị thầy nào, đã trổ tài chế tạo bò pháo, lâu đài pháo hoa Bengal, khinh khí cầu giấy bơm hơi nóng, bom, tên lửa và nhiều thứ khác.

Lúc này, từ đằng xa vẳng lại tiếng nhạc, và lũ trẻ cắm cổ chạy ù về phía vùng ngoại ô để đón các đoàn kịch nhạc. Có tất cả năm ban nhạc được thuê, cùng với ba dàn nhạc giao hưởng. Ban nhạc Pagsanhan của viên thư ký là không thể thiếu, cùng với ban nhạc San Pedro de Tunasan — thời điểm đó rất nổi tiếng vì được chỉ huy bởi nhạc trưởng Austria, kẻ lang thang được mệnh danh là “Hạ sĩ Mariano”, người mà theo đồn đại, mang cả danh tiếng và sự hòa âm nơi đầu cây gót nhịp của mình. Các nhạc sĩ ca ngợi khúc nhạc tang lễ “El Sauce” của ông nhưng đồng thời cũng tiếc nuối cho việc ông thiếu sự đào tạo bài bản về âm nhạc, bởi với thiên bẩm của mình, lẽ ra ông đã có thể mang lại vinh quang cho tổ quốc. Các ban nhạc tiến vào thị trấn tấu lên những giai điệu rộn ràng, theo sau là lũ trẻ rách rưới hoặc nửa mình trần trụi, đứa mặc áo sơ mi của anh, đứa diện quần của bố. Ngay khi ban nhạc vừa dứt khúc ca, lũ trẻ đã thuộc lòng bài hát, chúng ngâm nga và huýt sáo lại một cách điêu luyện đến kỳ lạ, rồi tự mình đưa ra những lời bình phẩm về giai đoạn ấy.

Trong khi đó, trên đủ mọi loại phương tiện giao thông, họ hàng, bạn bè, người lạ và đám con bạc mang theo những con gà chiến hay nhất cùng túi đầy vàng bắt đầu đổ về, sẵn sàng mạo hiểm vận may trên tấm thảm xanh hoặc bên trong sới gà.

— Viên sĩ quan đồn trú bỏ ra năm mươi peso cho mỗi đêm đấy! — một kẻ lùn mập mạp thì thầm vào tai những vị khách vừa đến. — Cả Capitán Tiago cũng đang đến và sẽ mở sòng; Capitán Joaquín mang theo tận mười tám nghìn. Sẽ có cả trò liam-pó nữa: lão Tàu Carlos sẽ thầu với mười nghìn vốn. Những khoản tiền cá cược lớn từ Tanawan, Lipa, Batangas và cả Santa Cruz đang đổ về. Sẽ chơi lớn đấy, vâng, một quy mô hoành tráng! Nhưng xin mời ly sô cô la đã chứ! Năm nay Capitán Tiago sẽ không làm chúng ta khánh kiệt như mùa trước đâu, vì lão chỉ trả tiền cho có ba lễ tạ ơn và tôi thì đang sở hữu một hạt ngọc cacao mutyâ. Thế gia đình anh vẫn tốt cả chứ?

— Vâng, cảm ơn anh, — những vị khách đáp lời, — thế còn cha Dámaso?

— Cha Dámaso sẽ giảng đạo vào buổi sáng và sẽ sát cánh cùng chúng ta thâu đêm.

— Thế thì quá ổn! Chẳng có gì phải lo ngại nữa rồi.

— Chắc chắn, trăm phần trăm là thế! Lão Tàu Carlos cũng sẽ tay chơi xả láng thôi. — Nói đoạn, gã người mập mạp khua các ngón tay như thể đang đếm từng xấp tiền.

Bên ngoài thị trấn, những người dân miền đồi núi, đám kasamá, đang diện lên mình những bộ quần áo đẹp nhất để mang đến nhà các điền chủ của họ những con gà béo múp, heo rừng, nai và các loài chim chóc. Người thì chất củi lên những chiếc xe bò nặng trịch, kẻ chở theo trái cây, dương xỉ và hoa lan — những loài quý hiếm mọc trong rừng sâu; có người mang lá môn rộng bản cùng những đóa hoa tikas-tikas đỏ rực như lửa để trang trí cho khung cửa nhà các chủ đất.

Nhưng nơi diễn ra sự nhộn nhịp tột cùng, nơi biến thành một chốn hỗn mang chính là bãi đất cao cách nhà Ibarra vài bước chân. Tiếng ròng rọc rít lên hòa lẫn với những âm thanh kim loại của sắt nện vào đá, tiếng búa gõ đinh, tiếng rìu băm chặt cột kèo. Một đám đông thợ thuyền đang hì hục đào đất để mở một cái mương vừa rộng vừa sâu, trong khi những người khác sắp xếp lại những hòn đá được lấy từ mỏ đá của thị trấn. Xe bò liên tục trút tải, những đống cát chất cao như núi, tời và cần cẩu được dựng lên ngay ngắn.

— Này, mấy người kia! Nhanh tay lên chứ! — một lão già với những nét mặt lanh lợi và thông minh, tay cầm chiếc thước dây viền đồng có cuộn sợi dây dọi làm gậy chống, hét lớn. Lão chính là đốc công của công trình, Ñor Juan — kiến trúc sư, thợ xây, thợ mộc, thợ sơn, thợ khóa, thợ đá và đôi khi cả nhà điêu khắc. — Phải hoàn thành ngay lập tức! Ngày mai sẽ nghỉ việc và ngày kia là lễ khởi công rồi. Khẩn trương lên!

— Cắt cái lỗ đó sao cho khối trụ này khớp hoàn hảo vào, — lão bảo nhóm thợ xây đang đẽo một khối đá vuông lớn. — Tên tuổi của chúng ta sẽ được lưu giữ bên trong đó.

Lão lặp lại với bất kỳ người mới đến nào ghé qua công trường điều mà lão đã nói hàng nghìn lần: — Các anh có biết chúng ta sắp xây cái gì không? Chà, đó là một ngôi nhà trường học, một mô hình kiểu mẫu hệt như ở Đức, thậm chí còn tuyệt vời hơn nữa. Một kiến trúc sư vĩ đại đã vẽ bản thiết kế này, và chính tôi — chính tôi là người chỉ huy công trình đấy! Vâng, thưa các ngài, hãy nhìn mà xem, nó sẽ là một cung điện với hai cánh nhà, một bên dành cho nam sinh và bên kia dành cho nữ sinh. Ở chính giữa là một khu vườn lớn với ba đài phun nước; hai bên là những lối đi rợp bóng râm cùng những luống đất nhỏ để bọn trẻ có thể tự tay gieo trồng và chăm sóc cây cối trong giờ giải lao, nhờ đó chúng tận dụng được thời gian chứ không để phí hoài. Hãy nhìn xem phần móng sâu đến nhường nào: ba mét bảy mươi lăm phân! Tòa nhà này sẽ có kho chứa, tầng hầm, và dành cho những đứa học trò lười biếng sẽ có phòng giam gần khu vui chơi để bọn tiểu yêu có thể nghe thấy lũ trẻ chăm chỉ đang vui đùa thỏa thích thế nào. Các ngài có thấy khoảng đất rộng lớn kia không? Đó sẽ là bãi cỏ để chạy nhảy và tập thể dục ngoài trời. Lũ bé gái sẽ có một khu vườn riêng với ghế băng, xích đu, lối đi để nhảy dây, lồng chim, vân vân và mây mây. Sắc sảo và tráng lệ biết bao!

Nói đoạn, Ñor Juan xoa xoa hai bàn tay vào nhau khi nghĩ đến danh tiếng mà lão sắp sửa đạt được. Người lạ bốn phương sẽ đến chiêm ngưỡng và hỏi rằng: “Ai là người thợ tài hoa đã dựng nên công trình này?” và tất cả sẽ đồng thanh đáp: “Anh không biết ư? Chẳng lẽ chưa từng nghe danh Ñor Juan bao giờ sao? Chắc chắn anh là kẻ từ phương xa tới rồi!” Mang theo những suy nghĩ ấy, lão đi đi lại lại từ góc này sang góc khác, săm soi và kiểm tra mọi thứ kỹ càng.

— Tôi thấy hình như có quá nhiều gỗ cho một chiếc cần cẩu, — lão nhận xét với một gã đàn ông da ngăm vàng đang giám sát tốp thợ. — Đáng lẽ chỉ cần ba thanh dầm lớn làm chân đế và ba thanh giằng nữa là đủ.

— Xá gì vài thanh! — gã da ngăm đáp lại với một nụ cười đầy ẩn ý. — Càng dùng nhiều giàn giáo thì hiệu ứng thị giác càng lớn. Trông tổng thể sẽ hoành tráng và quan trọng hơn, người ta sẽ trầm trồ: “Họ làm việc vất vả biết nhường nào!” Cứ chờ mà xem, ngài sẽ thấy tôi dựng lên một cái cần cẩu tuyệt diệu ra sao! Rồi tôi sẽ trang trí nó bằng cờ hoa và những vòng hoa lá. Đến lúc đó ngài sẽ công nhận rằng quyết định thuê tôi làm thợ trưởng là hoàn toàn chính xác, và ngài Señor Ibarra cũng chẳng thể đòi hỏi gì hơn được nữa! — Nói xong, gã bật cười tủm tỉm. Ñor Juan cũng mỉm cười nhưng lắc đầu ngao ngán.

Cách đó không xa là hai chiếc ki-ốt được nối với nhau bằng một thứ giàn leo phủ đầy lá chuối. Thầy giáo làng cùng khoảng ba mươi học trò đang đan vòng nguyệt quế và gắn cờ hoa lên những cột tre mảnh mai được quấn vải trắng.

— Các trò phải chú ý viết chữ cho thật cẩn thận, — thầy nhắc nhở mấy đứa trẻ đang chuẩn bị các biểu ngữ. — Quan huyện sắp đến, rất nhiều cha xứ sẽ có mặt, và biết đâu cả quan Toàn quyền — người đang đi thị sát trong tỉnh này — cũng tới. Nếu các ngài thấy các trò vẽ vời chữ nghĩa đẹp đẽ, biết đâu ngài sẽ khen ngợi đấy.

— Thế ngài sẽ tặng chúng em bảng đen chứ ạ?

— Có thể lắm, nhưng Señor Ibarra đã đặt mua một chiếc từ Manila rồi. Ngày mai sẽ có một số thứ được chuyển đến để phát làm phần thưởng cho các trò. Cứ để đống hoa đó ngâm trong nước, ngày mai chúng ta sẽ kết vòng hoa. Nhớ mang thêm hoa tới nhé, vì mặt bàn bắt buộc phải được phủ kín bằng hoa — hoa cỏ luôn làm hài lòng thị giác mà.

— Ngày mai bố em sẽ mang đến một ít hoa súng và một giỏ hoa nhài sampaguita ạ.

— Bố em đã chở đến ba xe cát miễn phí đấy ạ.

— Chú em thì hứa sẽ trả lương cho một giáo viên, — đứa cháu của Capitán Basilio xen vào.

Quả thực, dự án đang nhận được sự chung tay góp sức từ tất cả mọi người. Cha xứ đã ngỏ lời xin làm đỡ đầu và trực tiếp ban phép lành cho lễ đặt viên đá góc — buổi lễ sẽ diễn ra vào ngày cuối cùng của hội như một trong những nghi thức trang trọng nhất. Thậm chí vị phó xứ cũng rụt rè tiếp cận Ibarra để dâng toàn bộ số tiền lễ do giáo dân cúng dường cho đến khi công trình hoàn thành. Thậm chí hơn thế nữa, mụ Sister Rufa giàu có nhưng keo kiệt còn tuyên bố rằng nếu quỹ thiếu hụt, mụ sẽ đi vòng qua các thị trấn khác để khất thực quyên góp, với điều kiện duy nhất là phải được thanh toán toàn bộ chi phí đi lại và ăn ở. Ibarra gửi lời cảm ơn tất cả mọi người và đáp lại rằng:

— Chúng ta sẽ không làm gì quá lớn lao đâu, vì tôi chẳng giàu có gì và tòa nhà này cũng không phải là nhà thờ. Hơn nữa, tôi chưa bao giờ có ý định xây dựng nó bằng tiền túi của kẻ khác.

Đám thanh niên trẻ tuổi, những sinh viên từ Manila về tham dự lễ hội, nhìn anh với ánh mắt đầy ngưỡng mộ và coi anh như một hình mẫu lý tưởng; nhưng ngặt nỗi, như hầu hết những lần chúng ta muốn bắt chước người vĩ đại — vì chẳng tài cán gì hơn nên chỉ toàn học đòi những thói hư tật xấu của họ — rất nhiều kẻ trong số đám hâm mộ này đã săm soi cách anh thắt cà vạt, kẻ khác chú ý kiểu cổ áo, và không ít kẻ đếm kỹ số khuy trên áo khoác lẫn áo vest của anh.

Những điềm báo tang tóc của lão Tasio có lẽ đã bay biến vĩnh viễn khỏi tâm trí mọi người. Ibarra đã nói với lão như vậy vào một ngày nọ, nhưng vị lão giả bi quan chỉ đáp lại:

— Hãy nhớ lời Baltazar đã dạy:

Nếu khi ngươi trở về chốn xưa

Đón ngươi là nụ cười cùng nét mặt đong đưa,

Hãy cẩn trọng gấp bội trước kẻ thù che giấu dưới lớp mặt nạ vừa vặn ấy—

Baltazar không chỉ là một nhà thơ tài hoa mà còn là một tư tưởng lớn.

Cứ thế, giữa lúc bóng chiều đang buông xuống trước khi hoàng hôn ngự trị, các sự kiện cứ thế âm thầm xoay vần theo nhịp điệu của chúng.