– Xin ngài hãy lắng nghe kế hoạch mà tôi đã trù tính, – Elias trầm ngâm nói khi họ chèo thuyền hướng về phía San Gabriel.
– Bây giờ tôi sẽ giấu ngài tại nhà một người bạn của tôi ở Mandaluyong. Tôi sẽ mang lại cho ngài toàn bộ số tiền đã được tôi cất giữ và chôn dưới gốc cây balete trong ngôi mộ cổ bí ẩn của ông nội ngài. Khi ấy, ngài sẽ rời khỏi xứ sở này.
– Ra nước ngoài ư? – Ibarra hỏi.
– Để sống cho trọn những năm tháng còn lại trong yên bình. Ngài có những người bạn ở Tây Ban Nha, ngài giàu có, và ngài có thể xin được ân xá. Dù xét theo bất cứ phương diện nào, một xứ sở ngoại quốc đối với chúng ta vẫn là quê hương tốt đẹp hơn chính quê nhà của mình.
Crisostomo không đáp lời, chàng trầm ngâm trong im lặng. Đúng lúc ấy, họ đã đến sông Pasig và chiếc xuồng bắt đầu ngược dòng nước. Trên Cầu Tây Ban Nha, một kỵ sĩ đang phi ngựa thật nhanh, văng vẳng bên tai là một tiếng còi sắc lẹm và kéo dài.
– Elias, – Ibarra lên tiếng, – gia đình tôi đã gây ra những bất hạnh cho anh, anh đã cứu mạng tôi tới hai lần, và tôi không chỉ mang ơn anh về lòng biết ơn mà còn phải hoàn trả lại gia sản cho anh nữa. Anh khuyên tôi ra nước ngoài – vậy hãy cùng đi với tôi, chúng ta sẽ sống như những người anh em. Ở đây, bản thân anh cũng đang phải chịu cảnh khốn cùng.
Elias buồn bã lắc đầu đáp: – Không thể được! Quả thật tôi không thể yêu hay tìm thấy hạnh phúc ở quê hương mình, nhưng tôi có thể chịu đựng và chết vì nó, và biết đâu là cho cả nó nữa – điều đó dẫu sao vẫn có ý nghĩa. Nguyện cho những bất hạnh của quê hương cũng chính là bất hạnh của tôi, và dẫu không có tình cảm cao quý nào gắn kết chúng ta, dẫu trái tim chúng ta không cùng nhịp đập vì một cái tên, thì ít ra hoạn nạn chung cũng gắn bó tôi với những người đồng bào của mình, ít ra tôi còn được cùng họ khóc thương cho những nỗi đau, để rồi cùng một số phận nghiệt ngã ấy đè nặng lên tất cả trái tim chúng ta!
– Thế thì tại sao anh lại khuyên tôi nên bỏ đi?
– Bởi vì ở một xứ sở khác, ngài có thể hạnh phúc trong khi tôi thì không; bởi vì ngài sinh ra không phải để chịu đựng, và bởi vì ngài sẽ căm ghét quê hương nếu một ngày kia ngài thấy mình vì nó mà lụi tàn; mà căm ghét chính đất mẹ của mình lại là tai họa lớn nhất trên đời.
– Anh đối xử với tôi thật bất công! – Ibarra thốt lên với vẻ trách móc đắng cay. – Anh quên mất rằng vừa đặt chân về đây, tôi đã tự mình tìm kiếm hạnh phúc cho xứ sở này rồi.
– Xin ngài đừng giận, tôi hoàn toàn không có ý trách móc ngài. Giá như tất cả chúng ta đều có thể noi gương ngài! Nhưng tôi không đòi hỏi những điều vượt quá khả năng của ngài, và tôi không hề có ý lăng mạ khi nói rằng trái tim đang đánh lừa ngài. Ngài yêu đất nước vì cha ngài đã dạy ngài làm thế; ngài yêu nó bởi ở đó ngài có tình cảm, có cơ nghiệp, tuổi trẻ, và vì mọi thứ đều mỉm cười với ngài, đất nước chưa từng làm điều gì bất công với ngài; ngài yêu nó như cách chúng ta yêu bất cứ thứ gì mang lại hạnh phúc cho mình. Nhưng đến cái ngày ngài nhận ra mình nghèo đói và tơi tả, bị bức hại, bị phản bội và bán đứng bởi chính những người đồng bào của mình, vào ngày đó ngài sẽ chối bỏ chính bản thân, chối bỏ quê hương và cả nhân loại này.
– Những lời của anh làm tôi tổn thương đấy, – Ibarra nghẹn ngào đáp.
Elias cúi đầu, trầm ngâm một lúc trước khi trả lời. – Tôi muốn làm ngài vỡ mộng, thưa ngài, và cứu ngài khỏi một tương lai ảm đạm. Hãy nhớ lại đêm mà tôi trò chuyện với ngài trên chính chiếc xuồng này dưới ánh trăng của chính đêm nay, chưa đầy một tháng trước. Khi ấy ngài đang hạnh phúc, lời kêu van của những kẻ khốn cùng không làm ngài mủi lòng; ngài khinh miệt những lời than vãn của họ vì cho rằng đó là tiếng kêu của tội phạm; ngài chú tâm đến kẻ thù của họ nhiều hơn, và bất chấp những lý lẽ cùng lời thỉnh cầu của tôi, ngài đã đứng về phía những kẻ áp bức họ. Vào lúc đó, việc tôi trở thành tội phạm hay chấp nhận hy sinh để hoàn thành một lời thề thiêng liêng hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của ngài, nhưng Chúa đã không cho phép điều đó xảy ra bởi vị thủ lĩnh già của những kẻ ngoài vòng pháp luật đã qua đời. Thế mà chưa tròn một tháng trôi qua, ngài đã suy nghĩ khác hẳn rồi.
– Anh nói đúng, Elias, nhưng con người ta vốn là nô lệ của hoàn cảnh! Lúc đó tôi mù quáng, bực dọc – tôi biết gì đâu? Giờ đây tai ương đã giật phăng chiếc băng bị mắt tôi xuống; sự cô độc và khốn cùng trong ngục tù đã dạy cho tôi những bài học sâu sắc; giờ đây tôi nhìn thấy khối u ác tính khủng đang gặm nhấm xã hội này, đang bóp nghẹt da thịt nó, và đang đòi hỏi phải được nhổ tận gốc một cách bạo liệt. Họ đã mở mắt cho tôi, họ buộc tôi phải nhìn vào vết thương nhức nhối ấy, và họ ép tôi phải trở thành tội phạm! Đã thế thì tùy họ, tôi sẽ làm một kẻ phiến loạn, một kẻ phiến loạn thực sự, ý tôi là vậy. Tôi sẽ kêu gọi tất cả những mảnh đời bất hạnh, tất cả những ai còn cảm nhận được nhịp đập trong lồng ngực, tất cả những con người từng sai người đến tìm tôi. Không, tôi sẽ không phải là tội phạm, kẻ chiến đấu vì quê hương chưa bao giờ là tội phạm cả, mà hoàn toàn ngược lại! Trong suốt ba thế kỷ qua, chúng ta đã chìa tay ra với họ, chúng ta đã cầu xin tình yêu thương từ họ, chúng ta khao khát được gọi họ là anh em, thế mà họ đáp lại chúng ta ra sao? Bằng những lời lăng mạ và chế nhạo, tước đoạt cả tư cách con người tối thiểu của chúng ta. Chẳng có Thượng đế nào cả, chẳng có hy vọng hay tình người nào nữa; chẳng có gì ngoài chân lý của kẻ mạnh!
Ibarra vô cùng kích động, toàn thân chàng run lên bần bật.
Khi họ lướt qua trước cung điện của Toàn quyền, họ tưởng chừng như nhận ra sự chuyển động và náo động náo nhiệt giữa đám lính gác.
– Liệu họ đã phát hiện ra việc ngài trốn thoát rồi chăng? – Elias thì thầm. – Xin ngài hãy nằm xuống để tôi lấy cỏ zacate phủ lên người. Bởi vì chúng ta sắp đi qua khu vực kho đạn, việc có tới hai người trên thuyền có thể khiến lính gác sinh nghi.
Chiếc xuồng là một trong số những chiếc ghe nhỏ, hẹp, trông giống như đang lướt đi trên mặt nước hơn là nổi bềnh bồng. Đúng như Elias đã dự đoán, người lính gác đã chặn họ lại và gặng hỏi xuất xứ.
– Từ Manila đến, chở cỏ zacate cho các quan tòa và linh mục, – anh ta đáp, bắt chước giọng điệu của người dân vùng Pandakan.
Một viên trung sĩ bước ra để tìm hiểu sự tình. – Đi tiếp đi! – hắn bảo Elias. – Nhưng ta cảnh báo ngươi chớ có rước bất cứ ai lên xuồng đấy. Có một tù nhân vừa mới trốn thoát. Nếu ngươi bắt được hắn và giao nộp cho ta, ta sẽ thưởng cho một khoản hậu hĩnh.
– Vâng thưa ngài. Hắn có đặc điểm nhận dạng thế nào ạ?
– Hắn mặc một chiếc áo khoác rộng và nói tiếng Tây Ban Nha. Thế nên hãy cẩn thận đấy! Chiếc xuồng rời đi. Elias ngoái nhìn lại và dõi theo bóng dáng người lính gác đang đứng sừng sững bên bờ sông.
– Chúng ta sẽ mất thêm chút ít thời gian, – anh nói nhỏ. – Ta phải rẽ vào sông Beata để tạo vỏ bọc rằng tôi là người ở Peñafrancia. Ngài sẽ được ngắm dòng sông từng được thi sĩ Francisco Baltazar ca ngợi.
Thị trấn chìm trong giấc ngủ dưới ánh trăng, Crisostomo chồm dậy để ngắm nhìn sự tĩnh mịch tĩnh mịch đến rợn ngợp của thiên nhiên. Dòng sông nhỏ hẹp và dải đất phẳng lặng ở cả hai bên bờ đều bị cỏ dại bao phủ. Elias ném đống hàng trên thuyền lên bờ, và sau khi gỡ một khúc tre lớn ra, anh lật lớp cỏ dán ở dưới lên để lấy ra mấy chiếc bao lá kè trống không. Rồi họ tiếp tục hành trình.
– Ngài là chủ nhân của ý chí và tương lai của chính mình, thưa ngài, – anh nói với Crisostomo, người vẫn giữ sự im lặng từ nãy đến giờ. – Nhưng nếu ngài cho phép tôi đưa ra một lời nhận xét, tôi xin nói thế này: hãy suy nghĩ thật kỹ về những gì ngài đang định làm – ngài sắp châm ngòi cho ngọn lửa chiến tranh đấy, bởi vì ngài có tiền tài và trí tuệ, ngài sẽ nhanh chóng tìm được rất nhiều kẻ sẵn sàng nhập, vì thật bất hạnh là chẳng thiếu gì những kẻ bất mãn ngoài kia. Nhưng trong cuộc chiến tranh mà ngài sắp dấn thân vào ấy, những kẻ phải gánh chịu đau khổ nhiều nhất lại chính là những con người vô tội và không tấc sắt trong tay. Chính những tình cảm từng thúc giục tôi tìm đến ngài để cầu xin những cải cách vào một tháng trước cũng là thứ đang thôi thúc tôi giục ngài phải suy nghĩ thật cẩn trọng. Đất nước này, thưa ngài, không hề nghĩ đến chuyện ly khai khỏi đất mẹ; nó chỉ tha thiết xin một chút tự do, công lý và tình thương mà thôi. Ngài sẽ nhận được sự hậu thuẫn từ những kẻ bất mãn, bọn tội phạm, những kẻ cùng đường, nhưng nhân dân sẽ đứng ngoài cuộc. Ngài đã lầm to nếu vì thấy mọi thứ tối tăm mà nghĩ rằng toàn dân đang tuyệt vọng. Đất nước này đang chịu đựng, phải, nhưng nó vẫn còn nuôi hy vọng, vẫn còn lòng tin và sẽ chỉ nổi dậy khi đã cạn kiệt sự kiên nhẫn, nghĩa là khi những kẻ cầm quyền muốn thế, và thời điểm đó hãy còn xa lắm. Bản thân tôi sẽ không đi theo ngài đâu, tôi sẽ không bao giờ uy đến những biện pháp cực đoan ấy chừng nào tôi còn nhìn thấy tia hy vọng nơi con người.
– Vậy thì tôi sẽ đi một mình không cần anh! – Ibarra kiên quyết đáp.
– Quyết định của ngài là cuối cùng chứ?
– Cuối cùng và kiên định; xin hãy để anh linh người mẹ quá cố của tôi làm chứng! Tôi sẽ không để kẻ khác cướp đi sự bình yên và hạnh phúc của mình mà chúng được phép nhởn nhơ vô sự, tôi – kẻ chỉ khao khát những điều tốt đẹp, tôi – kẻ vẫn luôn tôn trọng tất cả và nhẫn nhịn tất cả chỉ vì tình yêu dành cho một tôn giáo đạo đức giả và vì tình yêu quê hương đất nước. Thế mà họ đã đền đáp tôi ra sao? Bằng cách tống giam tôi vào một ngục tối nhơ nhớp và cướp đi người vợ chưa cưới của tôi! Không, việc không trả thù chính là một tội ác, đó là hành vi tiếp tay cho những bất công mới của chúng! Không, thật là hèn nhát và nhược tiểu biết bao khi chỉ biết rên rỉ và khóc lóc trong lúc máu và sự sống vẫn còn tuôn chảy, trong lúc những lời lăng mạ và đe dọa bủa vây kèm theo cả sự nhạo báng. Tôi sẽ hiệu triệu những con người u mê này, tôi sẽ buộc họ phải nhìn rõ nỗi khốn cùng của chính mình. Tôi sẽ dạy cho họ biết không phải nghĩ đến tình huynh đệ mà hãy nhớ rằng họ chỉ là những con sói để mặc cho kẻ khác nuốt chửng, tôi sẽ giục giã họ đứng lên chống lại ách áp bức này và tuyên bố quyền thiêng liêng vĩnh cửu của con người trong công cuộc giành lấy tự do!
– Nhưng những người vô tội sẽ phải gánh chịu đau khổ!
– Càng tốt chứ sao! Anh có thể đưa tôi lên miền núi được không?
– Cho đến khi ngài được an toàn, – Elias đáp.
Họ lại chèo ra giữa dòng sông Pasig, thỉnh thoảng lại trò chuyện về dăm ba chuyện không đầu không cuối.
– Santa Ana! – Ibarra thì thầm. – Anh có nhận ra tòa nhà này không? Họ đang lướt qua phía trước ngôi nhà miền quê của các tu sĩ Dòng Tên.
– Nơi đó tôi đã trải qua biết bao ngày tháng vui vẻ và hạnh phúc! – Elias thở dài. – Vào thời của tôi, tháng nào chúng tôi cũng đến đây. Khi ấy tôi cũng như bao người, có gia sản, gia đình, có những ước mơ và hướng về tương lai. Những ngày tháng đó, tôi từng nhìn thấy em gái mình ở ngôi trường gần bên, con bé đã tặng tôi một mảnh thêu do chính tay nó làm. Một người bạn thường hay đi cùng con bé, một thiếu nữ vô cùng xinh đẹp. Tất cả đã trôi qua tựa một giấc chiêm bao.
Họ giữ im lặng cho đến khi tới Malapad-na-bato.1 Bất cứ ai từng xuôi ngược dòng Pasig vào ban đêm, trong những đêm huyền diệu mà xứ sở Philippines ban tặng, khi ánh trăng rọi thứ ánh sáng u hoài từ bầu trời xanh trong vẩn đục, khi bóng tối che lấp đi những cơ cực của nhân loại và sự im lặng không bị phá vỡ bởi những âm thanh thô tục của giọng nói con người, khi chỉ có Thiên nhiên lên tiếng – họ mới có thể thấu hiểu được tâm tư của cả hai chàng trai trẻ.
Tới Malapad-na-bato, người lính canh gác đang ngái ngủ và thấy chiếc xuồng trống không, chẳng có chút chiến lợi phẩm nào để có thể tịch thu theo lề thói truyền thống của lực lượng hắn cũng như thông lệ tại trạm gác đó, nên hắn dễ dội cho họ qua xuồng. Lực lượng cảnh vệ dân sự ở Pasig cũng chẳng mảy may nghi ngờ điều gì, thế nên họ không hề bị quấy rầy.
Trời bắt đầu hửng sáng khi họ ra tới hồ nước, phẳng lặng và tĩnh mịch tựa một chiếc gương khổng lồ. Ánh trăng nhợt nhạt dần và phương đông nhuốm một màu hồng rực. Từ đằng xa, họ lờ mờ nhận ra một khối màu xám đang từ từ tiến lại gần.
– Thuyền cảnh sát đang đến kìa, – Elias thì thầm. – Xin ngài hãy nằm xuống để tôi lấy những chiếc bao tải này che cho ngài.
Hình thù chiếc thuyền ngày càng hiện rõ và rành mạch hơn.
– Nó đang luồn vào giữa chúng ta và bờ đấy, – Elias lo lắng nhận xét.
Dần dần, anh đổi hướng chiếc xuồng, chèo thẳng về phía Binangonan. Ðến sự ngạc nhiên tột độ của mình, anh nhận thấy chiếc thuyền kia cũng bẻ lái theo, đồng thời có một tiếng gọi vọng tới.
Elias ngừng chèo và suy tính. Bờ cát vẫn còn ở xa và chẳng mấy chốc họ sẽ nằm trong tầm ngắm của những khẩu súng trường trên chiếc thuyền cảnh sát. Anh nghĩ đến chuyện quay lại Pasig, bởi vì chiếc xuồng của anh có tốc độ nhanh hơn chiếc thuyền kia, nhưng ngặt nỗi anh lại thấy một chiếc thuyền khác đang lao ra từ phía cửa sông và lấp loáng ánh nón sắt cùng lưỡi lê của lực lượng Cảnh vệ Dân sự.
– Chúng ta sập bẫy rồi! – anh lầm bầm, mặt cắt không còn một giọt máu.
Anh nhìn chăm chăm vào đôi tay vạm vỡ của mình và đưa ra lựa chọn duy nhất còn lại, bắt đầu dốc toàn lực chèo thật nhanh về hướng đảo Talim, đúng lúc mặt trời đang nhô lên.
Chiếc xuồng lướt đi vùn vụt trên mặt nước. Elias thấy vài gã đang đứng trên chiếc thuyền vừa quay đầu, khua tay ra hiệu về phía anh.
– Ngài có biết điều khiển xuồng không? – anh hỏi Ibarra.
– Có, sao thế?
– Bởi vì chúng ta tiêu đời nếu tôi không nhảy xuống nước để đánh lạc hướng chúng. Chúng sẽ truy đuổi tôi, nhưng tôi bơi lặn rất cừ. Tôi sẽ kéo chúng đi xa khỏi ngài và khi đó ngài có thể tự cứu lấy mình.
– Không, hãy ở lại đây, chúng ta sẽ chiến đấu đến cùng để bán mạng cho thật đắt giá!
– Làm thế ích gì đâu. Chúng ta không có vũ khí và với những khẩu súng trường trong tay, chúng sẽ bắn hạ chúng ta chẳng khác nào bắn chim.
Ngay lúc ấy, mặt nước phát ra một tiếng xèo xèo hệt như khi ném một khối kim loại nóng bỏng xuống nước, tiếp theo tức thì là một tiếng nổ đinh tai nhức óc.
– Ngài thấy chưa! – Elias nói, đặt mái chèo xuống đáy thuyền. – Chúng ta sẽ gặp lại nhau vào đêm Giáng sinh tại ngôi mộ của ông nội ngài. Hãy tự cứu lấy mình đi.
– Thế còn anh?
– Thượng đế đã che chở cho tôi vượt qua những hiểm nguy còn lớn hơn thế nhiều.
Khi Elias vừa cởi chiếc áo camisa ra, một viên đạn đã xé rách nó khỏi tay anh và hai tiếng nổ lớn lại vang lên. Anh bình thản siết chặt bàn tay Ibarra, người vẫn đang nằm dài dưới đáy xuồng. Rồi anh đứng phắt dậy và lao mình xuống dòng nước, đồng thời dùng chân đẩy chiếc xuồng nhỏ ra xa.
Những tiếng thét vang lên, và chẳng mấy chốc cách đó không xa, cái đầu của chàng thanh niên nhô lên khỏi mặt nước như để lấy hơi, rồi ngay lập tức lại biến mất.
– Kìa, hắn kìa, ở đằng kia! – nhiều giọng hét vang lên, và những loạt đạn lại réo rắt bay qua.
Chiếc thuyền cảnh sát và chiếc thuyền từ Pasig bắt đầu rượt đuổi theo anh. Một vệt sáng mờ nhạt vạch ra đường đi của anh dưới làn nước khi anh ngày một bơi ra xa chiếc xuồng của Ibarra, vốn đang tròng trành trôi tự do như thể đã bị bỏ hoang. Mỗi lần người bơi lội ngóc đầu lên khỏi mặt nước để lấy hơi, đám lính gác trên cả hai chiếc thuyền lại nã đạn về phía anh.
Cứ thế cuộc săn đuổi tiếp diễn. Chiếc xuồng nhỏ của Ibarra giờ đã ở rất xa và người bơi đang đến gần bờ, chỉ còn cách chừng ba mươi thước. Những tay chèo đều đã mệt lử, nhưng Elias cũng rơi vào tình cảnh tương tự, bởi vì anh phải ngoi đầu lên thường xuyên hơn, và mỗi lần ngoi lên lại ở một hướng khác nhau nhằm làm rối trí kẻ địch. Vệt nước dối trá kia không còn chỉ rõ vị trí của kẻ lặn nữa. Họ nhìn thấy anh lần cuối cùng khi anh chỉ cách bờ chừng mười thước và nổ súng. Rồi từng phút trôi qua, nhưng chẳng còn gì ngoi lên trên mặt nước tĩnh lặng và cô quạnh của hồ nước nữa.
Nửa giờ sau, một trong số những tay chèo quả quyết rằng hắn nhìn thấy những vệt máu trên mặt nước gần bờ, nhưng những kẻ đi cùng lại nghi ngờ lắc đầu.
1 Khái niệm “tảng đá rộng” trước đây nhô ra dòng sông ngay phía dưới đoạn các dòng nước từ Hồ Bay hợp lưu với sông Mariquina để tạo thành dòng chính Pasig. Nơi này từng nổi tiếng trong tín ngưỡng ma quỷ học của những người Tagalog nguyên thủy, và sau đó, khi các ác quỷ hộ mệnh đã được các linh mục Tây Ban Nha làm lễ trừ tà thích đáng, nơi đây được biến thành một trạm thu thuế. Tên gọi này vẫn được lưu giữ qua tên của một khu dân cư nhỏ bên bờ sông gần Pháo binh McKinley. — ND.
