Trong ngôi nhà của Capitan Tiago, cảnh tượng hỗn loạn chẳng kém gì tâm trí của người dân. Maria Clara chỉ biết khóc lóc và chẳng buồn nghe những lời an ủi từ người dì và Andeng, cô em nuôi của nàng. Cha cô đã cấm cô không được nói chuyện với Ibarra cho đến khi các vị linh mục giải trừ án tuyệt thông cho anh. Bản thân Capitan Tiago, giữa bộn bề chuẩn bị để tiếp đón Toàn quyền cho thật chu đáo, cũng đã bị triệu tập đến tu viện.

– Đừng khóc nữa con, – dì Isabel vừa nói vừa dùng miếng da sơn dương lau chùi những chiếc gương sáng bóng. – Họ sẽ hủy bỏ án tuyệt thông thôi, họ sẽ viết thư lên Đức Giáo Hoàng ngay bây giờ, và chúng ta sẽ dâng khoản tiền lớn làm phúc. Cha Damaso chỉ ngất đi thôi, ngài có chết đâu.

– Đừng khóc nữa, – Andeng thì thầm. – Tao sẽ xoay sở để mày được nói chuyện với anh ấy. Tòa giải tội sinh ra để làm gì nếu không phải để chúng ta phạm tội chứ? Mọi chuyện đều được tha thứ khi ta kể lại cho cha sở nghe mà.

Cuối cùng Capitan Tiago cũng trở về. Họ dò xét khuôn mặt ông để tìm câu trả lời cho bao thắc mắc, và vẻ mặt ấy phơi bày một sự chán nản tột cùng. Tội nghiệp ông, mồ hôi vã ra như tắm; ông đưa tay lau trán nhưng chẳng thể thốt nên lời.

– Có chuyện gì vậy anh Santiago? – Dì Isabel lo lắng hỏi.

Ông đáp lại bằng một tiếng thở dài và gạt đi giọt nước mắt.

– Vì ơn Chúa, hãy nói đi! Chuyện gì đã xảy ra vậy?

– Đúng như tôi sợ, – cuối cùng ông thốt lên, nước mắt lưng tròng. – Mọi thứ tiêu tùng rồi! Cha Damaso bắt tôi phải hủy hôn, nếu không ngài sẽ nguyền rủa tôi cả đời này lẫn đời sau. Ai cũng nói thế với tôi cả, ngay cả cha Sibyla. Tôi phải đóng cửa không cho cậu ta bước chân vào nhà nữa, trong khi tôi còn đang nợ cậu ta hơn năm mươi nghìn peso! Tôi đã nói điều đó với các cha, nhưng họ chẳng màng đếm xỉa. “Anh thà mất cái gì hơn,” họ hỏi tôi, “năm mươi nghìn peso hay sinh mạng và linh hồn anh?” Ôi, Thánh Anthony, nếu tôi mà biết trước, giá mà tôi biết trước điều này! Đừng khóc nữa con, – ông quay sang bảo cô con gái đang nức nở. – Con chẳng giống mẹ con tẹo nào, bà ấy chẳng bao giờ khóc trừ lúc sắp sinh con. Cha Damaso bảo tôi rằng có một người họ hàng của ngài vừa ở Tây Ban Nha sang và con phải kết hôn với người đó.

Maria Clara bịt tai lại, trong khi dì Isabel thét lên: “Santiago, anh điên rồi chắc? Lại đi nói chuyện gả chồng khác cho nó vào lúc này ư? Anh tưởng con gái anh thay người yêu dễ như thay cái áo dài chắc?”

– Thì tôi cũng thấy thế mà, Isabel. Don Crisostomo giàu có, trong khi người Tây Ban Nha lấy vợ cốt chỉ vì tiền. Nhưng cô muốn tôi phải làm sao? Họ dọa sẽ giáng thêm một án tuyệt thông nữa kìa. Họ bảo rằng không chỉ linh hồn mà cả thể xác tôi cũng đang gặp nguy hiểm lớn – thể xác đấy, cô nghe rõ chưa, thể xác của tôi đấy!

– Nhưng anh chỉ làm con bé thêm phần đau khổ thôi! Chẳng phải Đức Tổng Giám Mục là bạn anh sao? Sao anh không viết thư cho ngài?

– Đức Tổng Giám Mục cũng là một tu sĩ, ngài chỉ làm theo những gì các tu sĩ bảo thôi. Thôi nào Maria, đừng khóc nữa. Ngài Toàn quyền sắp đến rồi, ngài sẽ muốn gặp con đấy, mà mắt con thì sưng đỏ cả lên rồi kìa. Ôi, tôi đã định có một buổi tối thật hạnh phúc cơ chứ! Nếu không có tai họa này thì tôi đã là người hạnh phúc nhất trên đời – ai ai cũng phải ghen tị với tôi! Bình tĩnh nào con yêu, cha còn bất hạnh hơn con mà cha có khóc đâu. Con có thể tìm được người chồng khác tốt hơn, còn ta – ta mất toi năm mươi nghìn peso rồi! Ôi, Đức Mẹ Antipolo, xin cho đêm nay con gặp vận may!

Những phát đại bác, tiếng bánh xe ngựa lăn, tiếng vó ngựa dồn dập và ban nhạc đang tấu khúc hành khúc hoàng gia đã báo hiệu sự hiện diện của Ngài Đại diện Tối cao, Toàn quyền quần đảo Philippines. Maria Clara chạy trốn vào phòng riêng. Tội nghiệp cô bé, những bàn phím thô ráp chẳng hiểu chút gì về những cung bậc mong manh ấy đang đùa giỡn với trái tim cô! Trong lúc ngôi nhà ngập tràn người là người với những bước chân nặng nề, giọng ra lệnh đanh thép cùng tiếng gươm giáp khua rộn ràng khắp tứ phía, người thiếu nữ bất hạnh đang nằm rạp gối bên bức tranh vẽ Đức Mẹ trong nỗi cô đơn sầu muộn mà chỉ Delaroche mới thấu cảm được, tựa như ông vừa bắt gặp Ngài lúc trở về từ mộ phần của Con Trai. Nhưng Maria Clara chẳng màng nghĩ đến nỗi đau của người mẹ ấy, cô chỉ đang nghĩ đến nỗi đau của chính mình. Với chiếc đầu gục xuống ngực và đôi bàn tay buông thõng trên sàn nhà, trông cô hệt như một bông huệ tả tơi trước cơn giông bão. Một tương lai hằng mơ ước và ấp ủ suốt bao năm qua, với những ảo ảnh nảy nở từ thuở ấu thơ và lớn dần theo tuổi trẻ, đã bám rễ vào từng tế bào trong cơ thể cô, nay bỗng chốc bị quét sạch khỏi tâm trí và trái tim chỉ bởi một lời nói duy nhất! Chừng đó thôi cũng đủ làm tim ngừng đập và trí tuệ u mê.

Maria Clara là một người con hiếu thảo đồng thời là một tín nữ ngoan đạo, thế nên điều làm cô khiếp sợ không chỉ riêng án tuyệt thông, mà là mệnh lệnh cùng sự bình thản đến lạnh lùng của người cha đang đòi hỏi cô phải hy sinh tình yêu của mình. Giờ đây, cô mới cảm nhận trọn vẹn sức mạnh của thứ tình cảm mà cho đến khoảnh khắc này cô hầu như chưa hề mảy may nghi ngờ. Nó vốn dĩ như một dòng sông trôi êm đềm với hai bờ phủ đầy hoa thơm cỏ lạ cùng lòng sông trải lớp cát mịn màng, đến mức ngọn gió thoảng cũng khó lòng làm gợn sóng, tưởng chừng như dòng nước chẳng buồn chảy; thế rồi bất chợt lòng sông thắt hẹp lại, những hòn đá sắc nhọn ngáng đường, những khúc gỗ mục xám xịt chắn ngang tạo thành bức tường thành – và thế là dòng nước dâng lên cuồn cuộn, tung bọt trắng xóa, đập mạnh vào đá rồi lao mình xuống vực sâu!

Cô muốn cầu nguyện, nhưng người tuyệt vọng thì lấy đâu ra lời cầu kinh? Kinh nguyện dành cho những giờ phút hy vọng, và khi hy vọng chẳng còn mà ta hướng về Đức Chúa thì đó chỉ là những lời oán thán. “Lạy Chúa,” trái tim cô kêu gạt, “tại sao Ngài lại tuyệt đường sống của con người, tại sao lại chối bỏ tình yêu giữa người với người? Ngài đâu có tiếc với họ ánh nắng mặt trời hay bầu không khí, cũng chẳng giấu đi khung trời của Ngài! Vậy sao lại nhẫn tâm cướp đi tình yêu, bởi thiếu bầu trời, thiếu dưỡng khí hay ánh dương, con người ta vẫn có thể sống, nhưng thiếu tình yêu – thì tuyệt đối không bao giờ!”

Liệu những tiếng kêu gằn chẳng thấu tai người ấy có chạm đến ngai vàng của Chúa hay thấu đến tai Người Mẹ của những kẻ lầm than? Người thiếu nữ tội nghiệp chưa từng biết đến tình mẫu tử ấy nay dám phó thác nỗi sầu muộn của một mối tình trần thế vào trái tim thuần khiết vốn chỉ biết đến tình yêu của một người con và người mẹ. Trong cơn tuyệt vọng, cô hướng về hình tượng tôn nghiêm của người phụ nữ, hiện thân lý tưởng nhất của mọi loài thụ tạo, hướng về tác phẩm thiêng liêng của đạo Thiên Chúa – đấng dung hòa trọn vẹn hai vẻ đẹp tuyệt mỹ nhất của người phụ nữ mà không hề vướng bận nỗi buồn đau: trinh nữ và hiền mẫu – đấng mà chúng ta gọi là Maria!

– Mẹ ơi, mẹ ơi! – cô rên rỉ.

Dì Isabel bước vào để lôi cô ra khỏi nỗi buồn đau vì có mấy người bạn và Toàn quyền đang cho gọi, ngài muốn nói chuyện với cô.

– Thưa dì, hãy bảo họ rằng con đang mệt, – cô gái hoảng hốt nài nỉ. – Họ lại sắp bắt con đánh đàn piano và hát hò cho xem.

– Cha con đã hứa rồi. Chẳng lẽ con định làm cha con bẽ mặt sao?

Maria Clara đứng dậy, nhìn người dì rồi buông thõng đôi cánh tay thon gọn, thì thầm: “Ồ, giá như con có được…”

Nhưng chưa nói hết câu, cô đã bắt đầu sửa soạn để ra mắt mọi người.