“Ta muốn nói chuyện với thanh niên ấy,” ngài Toàn quyền bảo viên tùy tùng. “Cậu ta làm ta hết sức tò mò.”

“Họ đã đi tìm cậu ta rồi, thưa Ngài. Nhưng ngoài này có một thanh niên người Manila cứ nằng nặc đòi vào yết kiến. Chúng tôi đã thưa rằng ngài Toàn quyền không có thời gian tiếp chuyện, rằng ngài không đến đây để ban yết kiến mà là để ngắm phố xá và đám rước, nhưng cậu ta đáp rằng ngài Toàn quyền lúc nào cũng có thời gian để thực thi công lý—”

Ngài Toàn quyền ngạc nhiên quay sang viên phó tỉnh trưởng. “Nếu ta không nhầm,” viên chức này hơi cúi đầu đáp, “đó chính là thanh niên ban sáng đã tranh cãi với cha Damaso về bài giảng đạo.”

“Lại một kẻ nữa sao? Gã tu sĩ này định gây rối cả tỉnh hay tưởng rằng y cai trị ở đây? Cho cậu ta vào.” Ngài Toàn quyền bứt rứt đi đi lại lại từ đầu này đến đầu kia căn phòng lớn.

Trong sảnh, rất nhiều người Tây Ban Nha tụ tập cùng các binh sĩ, quan chức của San Diego và các vùng lân cận, đứng thành từng nhóm trò chuyện hoặc tranh cãi. Tất cả các tu sĩ, trừ cha Damaso, cũng có mặt ở đó để chờ vào chào kính ngài Toàn quyền.

“Ngài Toàn quyền Tổng tư lệnh xin các cha vui lòng chờ một lát,” viên tùy tùng nói. “Mời vào, cậu thanh niên!” Chàng trai người Manila – kẻ đã nhầm lẫn tiếng Hy Lạp với tiếng Tagalog – bước vào phòng với vẻ mặt tái mét và run rẩy.

Tất cả đều kinh ngạc; chắc hẳn ngài Toàn quyền đang vô cùng giận dữ nên mới dám để các tu sĩ phải chờ! Cha Sibyla cất lời: “Tôi chẳng có gì để nói với ngài ấy cả, tôi đang hoài phí thời gian ở đây.”

“Tôi cũng nghĩ vậy,” một tu sĩ dòng Augustinô hùa theo. “Chúng ta đi chứ?”

“Chẳng lẽ không tốt hơn nếu chúng ta tìm hiểu xem thái độ của ngài ấy thế nào sao?” cha Salvi hỏi. “Chúng ta nên tránh một vụ bê bối, và có thể nhắc nhở ngài ấy về bổn phận đối với... tôn giáo.”

“Các cha có thể vào, nếu muốn,” viên tùy tùng vừa nói vừa dẫn ra ngoài cậu thanh niên không hiểu tiếng Hy Lạp nhưng giờ đây nét mặt đang rạng rỡ vì thỏa mãn.

Cha Sibyla bước vào trước, tiếp theo là cha Salvi, cha Martin và các vị linh mục khác. Tất cả đều cúi mình cung kính trừ cha Sibyla, người dẫu có cúi chào vẫn giữ một vẻ bề trên nhất định. Ngược lại, cha Salvi gần như gập cả người xuống sát thắt lưng.

“Vị nào trong các cha là cha Damaso?” Toàn quyền cất tiếng hỏi thẳng không thèm chào hỏi xã giao, cũng không mời họ ngồi, chẳng hỏi han sức khỏe hay dùng những lời lẽ hoa mỹ mà những nhân vật quan trọng như vậy vốn quen nhận.

“Cha Damaso không có mặt ở đây với chúng tôi, thưa ngài,” cha Sibyla đáp lại bằng giọng lạnh nhạt hệt như giọng của ngài Toàn quyền.

“Đầy tớ của ngài Toàn quyền đang nằm liệt giường vì bệnh,” cha Salvi khiêm nhường nói thêm. “Sau khi có được vinh dự chào đón ngài và thăm hỏi sức khỏe của ngài Toàn quyền, đúng như bổn phận của mọi thần dân trung thành với Nhà vua cùng mọi người có học thức, chúng tôi đến đây nhân danh người đầy tớ đáng kính của ngài Toàn quyền – kẻ vừa gặp tai họa—”

“Ồ!” Toàn quyền ngắt lời, vừa quay vòng chiếc ghế bằng một chân vừa mỉm cười đầy vẻ bứt rứt, “nếu tất cả những kẻ hầu người hạ của ngài Toàn quyền mà giống như cha bề trên Damaso, chắc tôi xin tự nguyện đi làm đầy tớ cho ngài Toàn quyền mất!”

Các vị tu sĩ tuy đang đứng bằng chân, nhưng lúc này cũng như muốn ngã ngửa ra trước câu ngắt lời đó.

“Các cha không định ngồi xuống sao?” ngài nói thêm sau một khoảng lặng ngắn, giọng điệu đã dịu lại đôi chút.

Đúng lúc đó Capitan Tiago xuất hiện trong bộ lễ phục đầy đủ, đi bằng đầu ngón chân và dắt tay Maria Clara – cô bước vào với vẻ rụt rè, ngập ngừng nhưng vẫn cúi chào vô cùng uyển chuyển và trang trọng.

“Thiếu nữ này là con gái ông à?” ngài Toàn quyền ngạc nhiên hỏi.

“Và là con gái của ngài Toàn quyền nữa, thưa Tướng quân,” Capitan Tiago nghiêm trang đáp.

Viên phó tỉnh trưởng và các tùy tùng trợn tròn mắt, nhưng ngài Toàn quyền vẫn giữ nguyên vẻ uy nghi khi cầm tay cô gái và ân cần nói: “Thật hạnh phúc cho những người cha có được những người con gái như cô, thưa tiểu thư! Tôi đã nghe người ta nhắc đến cô với sự kính trọng và ngưỡng mộ, và tôi vẫn mong được gặp cô để cảm ơn hành động tuyệt đẹp của cô chiều nay. Tôi đã nắm được mọi chuyện, và khi làm báo cáo gửi lên chính phủ bệ hạ, tôi sẽ không quên hạnh kiểm cao quý của cô. Nhân đây, xin phép cho tôi được cảm ơn cô nhân danh nhà vua – bệ hạ mà tôi đại diện ở đây, người luôn yêu chuộng hòa bình và sự yên ổn của những thần dân trung thành – và với tư cách cá nhân tôi, một người cha có những đứa con gái ở tuổi của cô, tôi xin đề xuất một phần thưởng dành cho cô.”

“Thưa ngài...” Maria Clara run rẩy đáp.

Ngài Toàn quyền đoán được cô định nói gì, liền tiếp lời: “Thật tốt biết bao, thưa tiểu thư, khi cô có được sự thanh thản trong tâm hồn và bằng lòng với thiện cảm từ những người đồng hương, với đức tin vốn là phần thưởng đẹp đẽ nhất mà chúng ta không cần phải mong cầu gì hơn thế. Nhưng cô không được tước đi cơ hội của tôi để chứng minh rằng nếu Công lý biết cách trừng phạt thì cũng biết cách ban thưởng, và rằng công lý không phải lúc nào cũng mù lòa!” Những từ in nghiêng đều được thốt lên bằng một giọng lớn và đầy hàm ý.

“Ngài Don Juan Crisostomo Ibarra xin tuân lệnh ngài Toàn quyền!” viên tùy tùng dõng dạc thông báo.

Maria Clara rùng mình.

“À!” Toàn quyền thốt lên. “Xin phép tiểu thư cho tôi bày tỏ mong muốn được gặp lại cô trước khi rời thị trấn, vì tôi vẫn còn vài chuyện rất quan trọng muốn trao đổi với cô. Thưa ngài Phó tỉnh trưởng, ngài sẽ đi cùng tôi trong chuyến dạo phố mà tôi muốn thực hiện sau buổi họp riêng với ngài Ibarra.”

“Xin ngài Toàn quyền cho phép chúng tôi thưa rằng,” cha Salvi khiêm nhường bắt đầu, “ngài Ibarra đang bị vạ tuyệt thông.”

Ngài Toàn quyền cắt ngang lời đó: “Tôi rất lấy làm tiếc vì chỉ phải bận lòng về tình trạng của cha Damaso, và tôi thành tâm mong ngài ấy sớm bình phục hoàn toàn, bởi ở độ tuổi của ngài ấy mà phải vượt biển về Tây Ban Nha vì lý do sức khỏe thì có lẽ không mấy dễ chịu đâu. Nhưng điều đó còn tùy thuộc vào ngài ấy! Nhân đây, cầu xin Chúa phù hộ sức khỏe cho các cha!”

“Và điều đó phụ thuộc rất nhiều vào ngài ấy đấy,” cha Salvi lầm bầm khi họ lùi bước lui ra.

“Rồi chúng ta sẽ xem ai là kẻ phải thực hiện chuyến hải trình đó sớm nhất!” một tu sĩ dòng Phanxicô khác nhận xét.

“Tôi sẽ rời đi ngay lập tức,” cha Sibyla phẫn nộ tuyên bố.

“Và chúng ta sẽ quay về tỉnh nhà,” các tu sĩ dòng Augustinô nói. Cả vị tu sĩ dòng Đa Minh lẫn các vị dòng Augustinô đều không tài nào chịu nổi ý nghĩ rằng họ lại bị đối xử lạnh nhạt đến thế chỉ vì một gã dòng Phanxicô.

Ngoài sảnh, họ chạm mặt Ibarra – vị chủ nhà tiếp đón họ chỉ cách đó vài tiếng, nhưng chẳng có lời chào nào được trao đổi, chỉ có những ánh mắt chứa đựng biết bao điều muốn nói. Khi đám tu sĩ đã khuất dạng, viên phó tỉnh trưởng niềm nở chào hỏi Ibarra, dẫu rằng sự xuất hiện của viên tùy tùng đang tìm kiếm cậu thanh niên chẳng để lại chút thời gian nào cho cuộc trò chuyện. Ngay ngưỡng cửa, anh gặp Maria Clara; ánh mắt họ cũng trao nhau vô vàn điều muốn nói nhưng hoàn toàn khác biệt với những gì ánh mắt lũ tu sĩ vừa bày tỏ.

Ibarra mặc tang phục đen tuyền, nhưng bước đến với dáng vẻ điềm tĩnh và cúi đầu thật sâu, dẫu chuyến ghé thăm của đám tu sĩ chẳng mang lại điềm gì lành cho anh. Ngài Toàn quyền bước lên đón vài bước.

“Tôi rất hân hạnh được bắt tay anh, ngài Ibarra. Xin phép được tiếp đón anh bằng tất cả sự tin tưởng.” Ngài Toàn quyền dò xét chàng trai với vẻ hài lòng rõ rệt.

“Thưa ngài, sự ân huệ ấy...”

“Sự ngạc nhiên của anh làm tôi thấy phật ý đấy, bởi nó cho thấy anh không hề mong đợi được đón tiếp nồng hậu. Như thế là hoài nghi tinh thần công lý của tôi rồi!”

“Thưa ngài, sự đón tiếp nồng nhiệt dành cho một thần dân nhỏ bé của bệ hạ như tôi không phải là công lý, mà là một sự ân huệ.”

“Được lắm, tốt lắm,” ngài Toàn quyền thốt lên, vừa ngồi xuống vừa ra hiệu mời Ibarra lấy ghế. “Hãy tận hưởng một khoảng thời gian ngắn ngủi được trò chuyện cởi mở nào. Tôi vô cùng hài lòng với hạnh kiểm của anh và đã tiến cử anh với bệ hạ để xin huân chương vì ý tưởng thiện nguyện xây dựng trường học. Giá mà anh báo cho tôi biết, tôi đã rất vui lòng đến tham dự lễ khởi công, và có lẽ đã có thể ngăn chặn được một sự cố khó chịu rồi.”

“Tôi thấy đó chỉ là một việc nhỏ,” chàng trai đáp, “đến mức tôi không nghĩ là đáng để làm phiền ngài Toàn quyền giữa lúc ngài đang bộn bề trăm công nghé việc. Hơn nữa, bổn phận của tôi là phải xin phép vị đứng đầu tỉnh nhà trước tiên.”

Ngài Toàn quyền gật đầu vẻ hài lòng và tiếp tục với giọng điệu còn thân mật hơn nữa: “Về rắc rối mà anh gặp phải với cha Damaso, đừng mang lòng sợ hãi hay thù hằn gì cả, vì sẽ chẳng ai dám đụng đến một sợi tóc của anh chừng nào tôi còn cai trị xứ này. Còn về vạ tuyệt thông, tôi sẽ nói chuyện với Đức Giám mục, bởi chúng ta cần phải uyển chuyển tùy theo hoàn cảnh. Ở đây chúng ta không thể đùa cợt với những chuyện đó trước công chúng như ở chính quốc hay ở một Châu Âu văn minh được. Dù sao đi nữa, hãy cẩn trọng hơn trong tương lai. Anh đã tự đặt mình vào thế đối đầu với các dòng tu – những thế lực cần phải được tôn trọng bởi ảnh hưởng và sự giàu có của họ. Nhưng tôi sẽ bảo vệ anh, vì tôi thích những đứa con hiếu thảo, tôi thích nhìn thấy họ tôn vinh ký ức về những người cha. Tôi rất yêu cha tôi, và có Chúa chứng giám, tôi cũng chẳng biết mình sẽ làm gì nếu đặt vào hoàn cảnh của anh!”

Rồi, đổi đề tài câu chuyện một cách nhanh chóng, ngài hỏi: “Tôi nghe nói anh vừa ở Châu Âu về; anh đã ở Madrid chứ?”

“Thưa vâng, tôi ở đó vài tháng.”

“Có lẽ anh từng nghe người ta nhắc đến gia đình tôi chứ?”

“Ngài Toàn quyền vừa mới rời đi thì tôi có vinh dự được diện kiến gia đình ngài.”

“Vậy sao anh đến đây mà lại không mang theo bức thư giới thiệu nào cho tôi?”

“Thưa ngài,” Ibarra cúi đầu đáp, “bởi vì tôi không đi thẳng từ Tây Ban Nha sang, và vì tôi đã nghe người ta ca ngợi ngài Toàn quyền quá nhiều nên tôi nghĩ một lá thư giới thiệu không những chẳng có giá trị gì mà thậm chí còn có thể mang lại sự phản cảm; tất cả người Phi Luật Lạp đều đã được giới thiệu với ngài rồi còn gì.”

Một nụ cười phảng phất trên môi vị tướng già và ông chậm rãi đáp, tựa như đang đong đếm từng câu chữ: “Anh khiến tôi phổng mũi khi nghĩ như vậy, và... lẽ ra phải thế mới phải. Dẫu vậy, chàng trai trẻ ạ, hẳn anh phải biết những gánh nặng nào đang đè nặng lên đôi vai chúng tôi ở Phi Luật Lạp này. Ở đây, những lão binh chúng tôi phải làm tất cả và là tất cả: Vua, Bộ trưởng Bộ Nhà nước, Bộ Chiến tranh, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp, và tất cả mọi thứ còn lại. Điều tồi tệ nhất là trong mọi vấn đề chúng ta đều phải tham khảo ý kiến của mẫu quốc ở tận đẩu tận đâu – nơi chấp thuận hoặc bác bỏ các đề xuất của chúng tôi tùy theo tình hình ở trỏng, và đôi khi là một cách mù quáng. Như người Tây Ban Nha chúng ta hay nói, ‘Kẻ ôm đồm lắm việc sẽ chẳng thành công việc nào’. Thêm nữa, chúng ta thường đến đây khi hiểu biết rất ít về đất nước này và lại rời đi ngay khi bắt đầu làm quen được với nó. Với anh, tôi có thể nói chuyện thẳng thắn, vì cố giấu giếm cũng chẳng để làm gì. Ngay cả ở Tây Ban Nha, nơi mỗi bộ đều có bộ trưởng riêng sinh ra và lớn lên tại địa phương, nơi có báo chí và dư luận, nơi phe đối lập cởi mở soi sáng cho chính phủ và giữ cho chính phủ nắm bắt thông tin, mọi thứ vẫn vận hành một cách bất toàn và nhiều khiếm khuyết; thế nên quả là một phép màu khi ở đây mọi thứ lại không bị đảo lộn hoàn toàn giữa lúc thiếu vắng những chỗ dựa bảo đảm đó, lại phải sống và làm việc dưới bóng râm của một thế lực đối lập cực kỳ hùng mạnh. Chúng tôi, những kẻ cầm quyền, không thiếu những thiện chí, nhưng chúng tôi buộc phải nhờ cậy đến đôi mắt và cánh tay của những kẻ khác mà thông thường chúng tôi chẳng hề quen biết – những kẻ có lẽ thay vì phục vụ đất nước lại chỉ mưu cầu lợi ích cá nhân. Đây không phải lỗi của chúng tôi mà là lỗi của hoàn cảnh – đám tu sĩ giúp chúng tôi rất nhiều trong việc duy trì trật tự, nhưng thế vẫn chưa đủ. Anh đã khiến tôi hứng thú và tôi mong rằng những sự bất toàn trong hệ thống cai trị hiện tại của chúng tôi sẽ không trở thành vật cản cho anh. Tôi không thể trông nom hết mọi người và cũng chẳng phải ai cũng có thể tìm đến tôi. Tôi có thể giúp gì cho anh không? Anh không có thỉnh cầu gì sao?”

Ibarra trầm ngâm giây lát trước khi trả lời. “Thưa ngài, mong ước lớn nhất của tôi là hạnh phúc của tổ quốc tôi – một hạnh phúc mà tôi mong muốn thấy nó bắt nguồn từ mẫu quốc và từ nỗ lực của những người đồng bào, đôi bên gắn kết chặt chẽ bằng những mối dây vĩnh cửu của những khát vọng chung và lợi ích chung. Những gì tôi thỉnh cầu chỉ có thể được ban phát bởi chính phủ sau nhiều năm miệt mài lao động và sau khi những cải cách dứt khoát được đưa ra.”

Ngài Toàn quyền đăm đăm nhìn anh trong vài giây với ánh mắt dò xét, và Ibarra đón nhận nó bằng một thái độ tự nhiên. “Anh là người đầu tiên mà tôi được trò chuyện tại đất nước này đấy!” cuối cùng ông thốt lên và vươn tay ra bắt.

“Ngài Toàn quyền mới chỉ gặp những kẻ luồn cúi lê la trong thành phố; ngài chưa từng ghé thăm những mái tranh bị bôi nhọ ở các thị trấn của chúng tôi, bằng không ngài đã có thể thấy những con người đích thực, nếu như chỉ cần có một trái tim quảng đại và phong tục giản dị là đủ để trở thành một con người.”

Ngài Toàn quyền đứng dậy và bắt đầu đi qua đi lại trong phòng. “Ngài Ibarra,” ông đột ngột dừng bước thốt lên, và chàng trai cũng đứng dậy theo, “có lẽ chỉ trong một tháng nữa tôi sẽ rời đi rồi. Học thức và cách suy nghĩ của anh không phù hợp với xứ sở này đâu. Hãy bán những gì anh có, thu dọn hành lý và cùng tôi sang Châu Âu; khí hậu ở đó sẽ dễ chịu hơn đối với anh.”

“Chừng nào còn sống, tôi sẽ mãi khắc ghi ký ức về sự ân huệ của ngài Toàn quyền,” Ibarra xúc động đáp, “nhưng tôi buộc phải ở lại mảnh đất này – nơi các bậc sinh thành của tôi từng sống.”

“Nơi họ đã nằm xuống thì đúng hơn đấy! Tin tôi đi, có lẽ tôi hiểu đất nước anh hơn chính bản thân anh nữa. À, giờ thì tôi nhớ ra rồi,” ông đổi giọng thốt lên, “anh sắp kết hôn với một thiếu nữ đáng yêu và tôi cứ giữ chân anh ở đây mãi! Đi đi, hãy đến gặp cô ấy đi, và để anh được tự do hơn, hãy bảo cha cô ấy đến gặp tôi,” ông nói kèm theo một nụ cười. “Nhưng đừng quên là tôi muốn anh đi dạo cùng tôi đấy nhé.”

Ibarra cúi đầu cáo lui. Ngài Toàn quyền liền gọi viên tùy tùng vào. “Tôi mãn nguyện lắm,” ông vừa nói vừa vỗ nhẹ vào vai viên thuộc cấp. “Hôm nay lần đầu tiên tôi thấy được thế nào là một người có thể vừa là một người Tây Ban Nha tốt vừa không ngừng làm một người Phi Luật Lạp tốt và yêu thiết tha tổ quốc mình. Hôm nay tôi đã cho các cha thấy rằng chúng ta không phải là thứ rối ren để mặc họ giật dây. Cậu thanh niên ấy đã trao cho tôi cơ hội và chẳng mấy chốc tôi sẽ thanh toán xong mọi sổ sách với đám tu sĩ. Thật tiếc là sớm muộn gì cậu thanh niên này cũng... Mà gọi viên phó tỉnh trưởng vào đây.”

Vi viên phó tỉnh trưởng lập tức có mặt. Vừa bước vào, ngài Toàn quyền đã bảo: “Thưa ngài Phó tỉnh trưởng, để tránh lặp lại những cảnh tượng như ngài đã chứng kiến chiều nay – những cảnh tượng khiến tôi lấy làm tiếc vì nó tổn hại đến uy tín của chính phủ và của mọi người Tây Ban Nha chân chính – xin ngài hãy đặc biệt quan tâm chăm sóc ngài Ibarra, tạo mọi điều kiện để anh ấy thực hiện những dự định ái quốc của mình, đồng thời trong tương lai hãy ngăn chặn việc anh ấy bị quấy rầy bởi bất kỳ kẻ nào, dưới bất kỳ giới tuyến hay vỏ bọc nào.”

Viên phó tỉnh trưởng hiểu ngay lời quở trách và cúi đầu che giấu vẻ bối rối.

“Hãy truyền đạt lại lệnh tương tự cho viên đội trưởng cảnh sát đang chỉ huy trong khu vực này. Thêm nữa, hãy điều tra xem vị quan chức kia có dính líu đến những vụ mập mờ nào không được luật lệ cho phép hay không. Tôi đã nghe được không chỉ một lời phàn nàn về chuyện đó đâu.”

Capitan Tiago bước vào với vẻ cứng nhắc và câu nệ. “Đang Santiago,” ngài Toàn quyền cất giọng ân cần, “vừa rồi tôi đã chúc mừng ông về niềm hạnh phúc khi có được một người con gái như tiểu thư de los Santos; giờ thì cho phép tôi được chúc mừng ông về người con rể tương lai. Người con gái đức hạnh nhất quả thực rất xứng đáng với công dân ưu tú nhất của Phi Luật Lạp. Có được phép biết khi nào lễ cưới sẽ diễn ra không?”

“Thưa ngài!” Capitan Tiago ấp úng, vừa lau mồ hôi trên trán.

“Thôi nào, tôi thấy chẳng có gì là đã định đoạt dứt khoát cả. Nếu thiếu người làm chứng đứng chung vui, tôi sẽ vô cùng hân hạnh được làm một trong số đó. Làm vậy là để tôi rũ bỏ cái cảm giác ghê cổ mà bao đám cưới tôi từng tham dự trước đây mang lại cho tôi đấy thôi,” ông nói thêm khi quay sang phía viên phó tỉnh trưởng.

“Dạ vâng, thưa ngài,” Capitan Tiago đáp với một nụ cười khiến ai nhìn thấy cũng phải động lòng thương hại.

Ibarra gần như chạy đi tìm Maria Clara – anh có quá nhiều điều muốn nói với cô. Nghe vẳng lại những tiếng cười vui vẻ từ một căn phòng, anh khẽ gõ cửa.

“Ai đấy?” giọng Maria Clara hỏi vọng ra.

“Là anh!”

Những tiếng nói bỗng im bặt và cánh cửa... vẫn không mở.

“Là anh đây, anh vào được chứ?” chàng trai cất tiếng gọi, tim đập thình thịch.

Sự im lặng vẫn bao trùm. Rồi những bước chân nhẹ nhàng đến gần cửa và giọng nói lanh lảnh của Sinang thì thầm qua khe ổ khóa: “Crisostomo, tối nay bọn em đi xem kịch. Anh muốn nói gì thì viết ra giấy cho Maria nhé.”

Tiếng bước chân lại xa dần nhanh như lúc đến.

“Thế này là thế nào nhỉ?” Ibarra thầm nghĩ với vẻ tư lự khi chậm rãi bước lùi khỏi cánh cửa.