La vida es sueño.

Basilio vừa bước vào nhà thì lảo đảo ngã vào vòng tay mẹ. Một nỗi lạnh lẽo khó tả bóp nghẹt lấy Sisa khi thấy con trai về một mình. Bà muốn lên tiếng nhưng cổ họng nghẹn đặc, muốn ôm chầm lấy con nhưng đôi tay bủn rủn chẳng còn chút sức lực, và nước mắt thì cứ nghẹn lại chẳng thể rơi. Nhìn vết máu loang lổ trên trán đứa trẻ, bà thốt lên một tiếng kêu xé lòng như phát ra từ cõi lòng đang vỡ vụn: "Các con tôi!"

Basilio vội an ủi: "Mẹ đừng sợ. Em Crispin vẫn ở nhà xứ ạ."

"Ở nhà xứ ư? Nó ở lại nhà xứ sao? Nó còn sống chứ?"

Đứa trẻ ngước mắt nhìn mẹ. "A!" Bà thở phào, trút bỏ được vực sâu đau khổ để chạm đến đỉnh cao hạnh phúc. Bà khóc nức nở ôm chặt con, phủ lên vầng trán dính máu của thằng bé những nụ hôn.

Sisa vừa lo lắng kiểm tra người con vừa hỏi: "Crispin vẫn sống! Con để em ở nhà xứ! Nhưng sao con lại bị thương thế này, con trai ta? Con ngã à?"

"Thầy khóa đầu bắt em Crispin đi và bảo con phải đợi đến mười giờ mới được về, nhưng lúc đó muộn lắm rồi nên con trốn chạy. Đến thị trấn thì lính canh gọi chặn con lại, con liền cắm cổ chạy, bọn họ nổ súng, và một viên đạn sượt qua trán con. Con sợ họ bắt giam, đánh đập rồi bắt con cọ rửa doanh trại như đã từng làm với Pablo, người giờ vẫn còn ốm liệt giường vì chuyện đó."

Nén lại cơn rùng mình, người mẹ thì thầm: "Lạy Chúa, lạy Chúa tôi! Ngài đã cứu con!" Rồi trong lúc với tìm băng, nước, giấm và một chiếc lông ngỗng, bà tiếp tục nói: "Chỉ lệch đi một chút thôi là chúng đã giết được con rồi, chúng đã giết đứa con trai tội nghiệp của ta! Lũ lính gác chẳng bao giờ thèm nghĩ đến lòng dạ những người làm mẹ."

Basilio dặn dò mẹ: "Mẹ cứ bảo là con ngã cây nhé, để không ai biết chuyện họ đuổi bắt con."

Sau khi băng bó vết thương cho con xong, Sisa hỏi: "Sao Crispin lại ở lại?"

Basilio ngập ngừng giây lát, rồi vòng tay ôm lấy mẹ, hai mẹ con cùng hòa chung dòng nước mắt, cậu kể lại đầu đuôi câu chuyện về những đồng tiền vàng, nhưng giấu nhẹm chuyện bọn chúng đang tra tấn đứa em trai bé bỏng của mình.

Sisa vừa nghẹn ngào nhìn qua làn nước mắt vào ánh đèn dầu sắp cạn vì thiếu nhiên liệu, vừa thì thầm: "Crispin ngoan ngoãn của ta! Lại đi đổ tội cho đứa con ngoan của ta! Chỉ vì nhà mình nghèo nên người nghèo chúng ta lúc nào cũng phải nhẫn nhục chịu đựng mọi thứ!" Hai mẹ con cứ thế lặng đi một lúc.

— Con đã ăn tối gì chưa? Cơm và cá đây này.

— Con không muốn ăn gì cả, chỉ xin mẹ ngụm nước thôi.

Mẹ cậu buồn rầu đáp: "Ừ, mẹ biết con không thích cá khô. Mẹ đã chuẩn bị món khác rồi, nhưng bố con lại sang."

Basilio hỏi dồn, bản năng mách bảo cậu phải quan sát kỹ nét mặt và đôi bàn tay của mẹ: "Bố sang ạ?"

Ánh mắt dò hỏi của đứa con trai đâm nhói vào tim Sisa, bởi bà thừa hiểu ý con, nên đành vội vã nói thêm: "Ông ấy sang hỏi han về các con rất nhiều và muốn gặp hai anh em, bụng dạ thì đói còm cõi. Ông ấy bảo nếu các con cứ ngoan ngoãn như vậy, ông ấy sẽ quay về ở hẳn cùng mẹ con mình."

Đôi môi mím lại của Basilio thốt lên một tiếng thở dài đầy chán ghét. Sisa trách móc: "Con!"

Cậu nghiêm túc đáp: "Con xin lỗi mẹ. Nhưng chẳng phải ba người chúng ta sống với nhau sẽ tốt hơn sao — mẹ, em Crispin, và con? Mẹ đang khóc đấy — con đã nói gì đâu."

Sisa thở dài hỏi: "Thế con không ăn gì thật sao? Thôi đi ngủ đi, muộn lắm rồi." Đoạn, bà đóng kín cửa túp lều và lấy tro lấp lại mấy hòn than hồng để ngọn lửa không bị tắt hẳn, tựa như cách một người che giấu những cảm xúc sâu kín trong lòng bằng lớp tro tàn của cuộc đời mà họ gọi là sự dửng dưng, cốt để chúng không bị mài mòn đi bởi những va chạm tầm thường với người đời mỗi ngày.

Basilio thì thầm đọc lời cầu nguyện rồi nằm xuống sát bên mẹ, người lúc ấy vẫn đang quỳ gối cầu nguyện. Cậu lúc nóng lúc lạnh, cố nhắm nghiền đôi mắt lại khi nghĩ đến đứa em trai bé bỏng lẽ ra đêm nay phải được ngủ say trong lòng mẹ, nhưng giờ đây có lẽ đang run rẩy vì sợ hãi và khóc nức nở ở một góc tối nào đó trong nhà xứ. Những tiếng kêu cứu cậu từng nghe thấy trên tháp chuông nhà thờ lại vang lên xé rách màng nhĩ. Nhưng thể xác mệt mỏi chẳng mấy chốc bắt đầu làm lú lẫn mọi suy nghĩ, và tấm màn nhung của giấc ngủ đã phủ xuống đôi mắt cậu.

Cậu thấy một căn phòng ngủ với hai ngọn nến lờ mờ đang cháy. Vị cha xứ tay cầm roi mây, vẻ mặt u ám lắng nghe lão trật tự trưởng kể chuyện gì đó bằng một thứ ngôn ngữ kỳ lạ cùng những cử chỉ thật ghê rợn. Crispin co rúm người lại, đảo đôi mắt đẫm lệ khắp mọi hướng như thể đang tìm kiếm ai đó hoặc một chỗ trốn. Cha xứ quay phắt lại cáu kỉnh gọi nó, cây roi mây vút lên trong không khí. Thằng bé chạy trốn ra sau lưng lão trật tự, nhưng lão ta chộp lấy và giữ chặt nó lại, phơi bày nó trước cơn thịnh nộ của cha xứ. Đứa trẻ bất hạnh chống cự, giãy đạp, gào thét, ngã vật xuống sàn rồi lăn lộn. Nó gượng đứng dậy, chạy, trượt chân, ngã nhào, dùng đôi tay để đỡ những đòn roi; đôi tay bị thương tích đầy mình được nó vội vã giấu đi trong tiếng khóc thét vì đau đớn. Basilio nhìn em mình oằn người quằn quại, đập đầu xuống sàn, cậu nhìn thấy và nghe rõ tiếng roi mây vun vút. Trong cơn tuyệt vọng, đứa em nhỏ đứng dậy. Mất trí vì đau đớn, nó lao vào kẻ hành hạ mình và cắn vào tay hắn ta. Cha xứ thét lên một tiếng rồi đánh rơi cây roi mây — lão trật tự vớ lấy một khúc gậy nặng giáng cho thằng bé một cú vào đầu khiến nó ngã gục bất tỉnh — thấy nó ngã xuống, cha xứ liền giẫm đạp lên người nó. Nhưng đứa trẻ không còn tự vệ hay kêu khóc nữa; nó nằm sõng soài trên sàn nhà, một thân thể bất động để lại một vệt ẩm ướt phía sau.1

Giọng nói của Sisa kéo cậu trở về thực tại.

— Có chuyện gì thế con? Sao con lại khóc?

Basilio ngồi phắt dậy, mồ hôi vã ra như tắm, thốt lên: "Con mơ thấy — Ôi Chúa ơi! Chỉ là giấc mơ thôi! Mẹ nói cho con nghe đi, đó chỉ là giấc mơ thôi! Chỉ là giấc mơ thôi mà!"

— Con mơ thấy gì thế?

Đứa trẻ không trả lời, chỉ ngồi lau nước mắt và mồ hôi. Căn phòng tối mịt mù.

Basilio lặp lại với giọng nghẹn ngào: "Giấc mơ, một giấc mơ!"

Khi cậu nằm xuống lần nữa, mẹ cậu liền bảo: "Kể cho mẹ nghe con mơ gì đi. Mẹ không tài nào ngủ được."

Cậu hạ giọng đáp: "Vâng, con mơ thấy chúng ta đi mót lúa — ở một cánh đồng có rất nhiều hoa — những người phụ nữ gùi đầy những giỏ bông lúa — những người đàn ông cũng có những giỏ đầy bông lúa — và cả lũ trẻ nữa — con không nhớ nữa mẹ ạ, con không nhớ phần còn lại."

Sisa vốn chẳng tin vào những giấc mơ nên bà không gặng hỏi thêm.

Sau vài phút im lặng, Basilio cất lời: "Mẹ ơi, tối nay con vừa nghĩ ra một kế hoạch."

Sisa vốn khiêm nhường trong mọi chuyện, thậm chí với chính các con của mình, bà luôn tin tưởng phán đoán của chúng hơn là của bản thân: "Kế hoạch gì thế con?"

— Con không muốn làm người giúp lễ nữa.

— Gì cơ?

— Mẹ nghe con trình bày điều này nhé. Hôm nay từ Tây Ban Nha, con trai của cụ Don Rafael đã về nước, ngài ấy sẽ là một người tốt giống như cha mình. Thưa mẹ, thế này nhé, ngày mai mẹ cứ đi đón em Crispin, lãnh tiền công của con, và bảo rằng con sẽ không làm người giúp lễ nữa. Ngay khi khỏe lại, con sẽ đến gặp Don Crisostomo và xin ngài ấy nhận con làm kẻ chăn trâu bò — bây giờ con đã lớn rồi. Em Crispin có thể theo học cụ Tasio, người không hề đánh đập ai bao giờ và là một người tốt, dẫu cho cha xứ có không tin đi chăng nữa. Giờ thì chúng ta còn phải sợ vị linh mục ấy điều gì nữa nào? Ngài ta còn có thể làm cho nhà mình nghèo hơn mức này được sao? Mẹ cứ tin con đi, cụ già đó là người tốt. Con đã bắt gặp cụ rất nhiều lần trong nhà thờ khi xung quanh chẳng có ai, cụ quỳ gối và cầu nguyện đấy mẹ ạ. Thế nên mẹ nhé, con sẽ nghỉ việc giúp lễ. Tiền công con kiếm được chẳng đáng là bao mà lại cứ bị phạt trừ sạch. Ai cũng kêu ca về chuyện đó cả. Con sẽ đi chăn gia súc, và bằng cách làm việc thật chu đáo, con sẽ khiến ông chủ quý mến mình. Biết đâu ngài ấy sẽ cho chúng ta vắt sữa bò để uống — em Crispin thích uống sữa lắm đấy. Ai mà biết được chứ! Cứ đà này biết đâu họ còn cho chúng ta một chú bê con nếu thấy con ngoan ngoãn, rồi chúng ta sẽ nuôi nấng và vỗ béo nó hệt như con gà mái nhà mình. Con sẽ vào rừng hái quả mang ra thị trấn bán cùng với rau trong vườn nhà mình, thế là chúng ta sẽ có tiền. Con sẽ giăng bẫy bắt chim và cồn cát,2 con sẽ đi câu cá dưới sông, và khi lớn hơn nữa, con sẽ đi săn. Con cũng sẽ đốn củi để bán hoặc đem cúng cho chủ trại bò, như vậy họ sẽ hài lòng với mẹ con mình. Khi con biết cày cấy, con sẽ xin ông ấy một mảnh đất để trồng mía hoặc ngô, và từ đó mẹ sẽ không phải thức thâu đêm suốt sáng để may vá nữa. Cứ đến dịp lễ tết là chúng ta sẽ có quần áo mới, được ăn thịt và cá lớn, chúng ta sẽ sống tự do, ngày ngày gặp gỡ và quây quần bên mâm cơm. Cụ Tasio bảo em Crispin có đầu óc thông minh lắm, thế nên chúng ta sẽ cho em ấy lên Manila du học. Con sẽ làm lụng vất vả để nuôi em. Mẹ thấy thế có tuyệt không hả mẹ? Biết đâu sau này em ấy sẽ trở thành bác sĩ thì sao, mẹ nghĩ thế nào?"

Sisa ôm chầm lấy con và đáp: "Mẹ còn biết nói gì ngoài hai chữ đồng ý đây?" Tuy nhiên, bà nhận ra rằng trong bức tranh tương lai mà đứa trẻ vẽ ra hoàn toàn không có hình bóng của người cha, và nước mắt bà cứ thế lặng lẽ tuôn rơi.

Basilio tiếp tục huyên thuyên về những dự định của mình với sự tự tin của tuổi trẻ — cái tuổi chỉ nhìn thấy những gì chúng khao khát. Trước mọi điều Basilio nói, Sisa đều gật đầu đồng ý — điều gì cũng có vẻ tốt đẹp cả.

Giấc nặng lại bắt đầu trĩu xuống đôi mi mỏi mệt của đứa trẻ, và lần này, Ole-Luk-Oie — nhân vật trong truyện kể của Andersen — đã giương trên đầu cậu chiếc ô xinh xắn in đầy những bức tranh ngộ nghĩnh. Bây giờ cậu nhìn thấy mình cùng em trai đang hái ổi, alpay và những thứ quả rừng khác; chúng leo trèo từ cành này sang cành khác nhẹ nhàng tựa những cánh bướm; chúng thám hiểm vào tận những hang động để chiêm ngưỡng những vách đá lấp lánh; chúng tắm mình trong những dòng suối có lớp cát mịn màng như bụi vàng và những hòn sỏi sáng lấp lánh tựa ngọc trên vương miện Đức Mẹ. Những chú cá nhỏ cất tiếng ca và tươi cười, những nhành cây trĩu nặng quả vàng sà xuống sát bên chúng. Rồi cậu thấy một chiếc quả chuông treo trên ngọn cây với sợi dây thừng dài để rung chuông; buộc vào sợi dây ấy là một con bò với cái tổ chim nằm giữa cặp sừng, còn em Crispin thì đang ở ngay trong lòng quả chuông.

Cứ thế, cậu tiếp tục chìm đắm trong những giấc mơ, trong khi người mẹ — người không còn ở độ tuổi của cậu và chẳng phải bôn ba chạy trốn suốt cả tiếng đồng hồ — thì hoàn toàn thức trắng.

1 Dù là giấc mơ hay hiện thực, chúng tôi không dám chắc điều này có từng xảy ra với bất kỳ tu sĩ dòng Phanxicô nào hay không, nhưng một câu chuyện tương tự từng được kể lại về cha xứ dòng Xitô Padre Piernavieja. — Ghi chú của tác giả.

Fray Antonio Piernavieja, thuộc dòng O.S.A., từng là cha xứ tại một giáo xứ ở tỉnh Bulacan khi tác phẩm này được viết. Sau đó, do vướng vào cáo buộc bạo tợn tương tự như sự việc được miêu tả ở đây, ông ta đã bị thuyên chuyển đến tỉnh Cavite, nơi vào năm 1896, ông bị nghĩa quân bắt làm tù binh và được phong làm "giám mục" cho trại của họ. Lợi dụng vị trí này để thu thập và chuyển giao thông tin về các kế hoạch chuẩn bị của nghĩa quân cho nhà cầm quyền Tây Ban Nha ở Manila, ông ta đã bị trói ngoài trời và để cho chết đói dưới cái nắng nhiệt đới. Xem Guía Oficial de Filipinas, 1885, tr. 195; El Katipunan ó El Filibusterismo en Filipinas (Madrid, 1897), tr. 347; The Philippine Islands của Foreman, Chương XII. — Dịch giả.

2 Loài cầy hương Philippines, khá hiếm, và cũng là loài thú ăn thịt hoang dã duy nhất tại các quần đảo Philippines. — Dịch giả.