Tưởng Thuần Tổ mang theo tâm trạng hưng phấn, ngập tràn ánh sáng, cùng đoàn kịch lên đường hướng về Trùng Khánh. Dọc đường, đoàn kịch vừa đợi thuyền vừa làm việc, chậm trễ mất một tháng. Trong một tháng này, chiến sự ở vòng ngoài Vũ Hán đã bước vào giai đoạn nghiêm trọng. Thất bại trên chiến trường khiến những con người đang chìm trong nỗi nhọc nhằn thực tế và hy vọng được trở về quê hương trở nên ưu phiền đau khổ, nhưng đối với những thanh niên đang sống bằng bầu nhiệt huyết này, tình hình lại hoàn toàn trái ngược; với họ, mỗi một thất bại đều là một biểu hiện mới về sự kiên định của dân tộc này, và là một lời mặc khải mạnh mẽ về con đường tương lai; mỗi một thất bại đều khơi dậy trong họ lòng tự cảm kích đầy nồng nhiệt và hạnh phúc. Họ cảm thấy, Trung Quốc cũ bị đánh sập, bị quét sạch, thì Trung Quốc mới của họ liền có thể bay vọt về phía trước mà không gặp bất kỳ trở ngại nào.

Tưởng Thuần Tổ, cũng giống như mọi thanh niên khác, luôn cố gắng một cách vô thức để mọi thứ trước mắt phù hợp và minh chứng cho giấc mơ của mình; còn những gì không thể dung nạp giấc mơ ấy, anh hoàn toàn không cảm nhận được. Anh chưa từng mơ mình sẽ đến Tứ Xuyên, cũng chưa từng mơ sẽ tiếp xúc với những con người này. Núi non trùng điệp hiểm trở và dòng sông nơi Tam Hiệp khiến anh cảm thấy hạnh phúc rằng mình sẽ mãi mãi sải bước trên mảnh đất hùng tráng này: điều anh chú ý đến chính là tâm trạng kích động của bản thân; anh nâng nỗi kích động này lên mức cao nhất dưới mọi hình thức, bởi thế anh căn bản không thể thực sự thưởng ngoạn phong cảnh — như cách các thi nhân cổ đại từng thưởng ngoạn: mọi người đều ngỡ thi nhân xưa kia thưởng ngoạn như thế. Ở trong đoàn kịch, Tưởng Thuần Tổ cũng vậy: anh chẳng hề để tâm đến mọi thứ trong thực tế; anh không nhận thấy thái độ của người khác đối với mình, anh chỉ mong người khác tốt với mình và coi niềm hy vọng đó là sự thật; anh chưa bao giờ suy nghĩ cho người khác, anh chỉ chú ý đến tư tưởng và sự xúc động của chính mình; anh chỉ cầu tìm thấy một lối thoát hùng tráng trong nội tâm: con đường ấy vốn đã nhận được những lời gợi mở mạnh mẽ từ vạn vật chốn nhân gian và giới tự nhiên.

Anh chỉ chú ý đến nội tâm vô cùng hỗn loạn của mình, anh cảm thấy nội tâm mình đẹp đẽ khôn cùng. Dẫu sống trong tập thể, dẫu tôn sùng tột bậc những lý luận tràn ngập trong tập thể này, anh lại chỉ đòi hỏi nơi nội tâm mình — anh hoàn toàn không cảm thấy sự phân liệt ấy. Tập thể này, tất cả những lý luận này, dường như chỉ tồn tại vì nội tâm của anh, của Tưởng Thuần Tổ; anh đã dung hòa sự phân liệt ấy một cách êm đềm trong cõi lòng. Khi kỷ luật của tập thể xung đột với anh, anh liền chẳng chút đắn đo mà phớt lờ kỷ luật ấy; khi gặp phải phê bình, anh cảm thấy chỉ có nội tâm mình mới là mệnh lệnh tối cao, là vinh quang lớn nhất và là sự tồn tại hoàn thiện nhất. Vì thế anh rất ít khi nghĩ về những lời phê bình này — hoặc thậm chí căn bản không cảm nhận được chúng.

Ban đầu anh sợ hãi tập thể này, giờ đây, khi đã quen thuộc, biết rõ những khuyết điểm của nó, anh lại lấy việc phản kháng làm vinh dự. Mà sự phản kháng ấy đôi khi lại mù quáng và mang tính thú tính. Trong tập thể này, mỗi một người đều lấy tư tưởng và lý luận mới làm niềm tự hào; nhờ ngọn lửa nhiệt tình ấy, cùng với tác dụng cảm xúc đặc thù của công việc sân khấu, con người ta sống một cách lãng mạn; họ không hề nhận thức được thực tế. Do đó, kỷ luật của tập thể này, ở một vài phương diện, đã không thể tồn tại. Tập thể này tràn ngập lý luận, nhưng lại thiếu vắng kỷ luật xác định. Khuyết điểm của con người, đặc biệt là khuyết điểm trong quan hệ nam nữ, phải hứng chịu sự công kích nghiêm khắc của lý luận, mà lý luận, do người nói ra luôn mang theo thứ tình cảm cá nhân nào đó, nên hiếm khi chuẩn xác. Chẳng hạn như ở một tập thể bình thường — trong một trường học thông thường, quy định kỷ luật là, tự ý ra khỏi cổng trường sẽ bị ghi kỷ luật khiển trách, nhưng ở đây, hình phạt mà một cá nhân hành động tùy tiện phải gánh chịu không phải là khiển trách, mà là sự phán xét tàn nhẫn của nguyên tắc tối cao: người ta quy kết mọi hành động vào nguyên tắc tối cao ấy. Bởi nguyên tắc tối cao này cần phải bao hàm quá nhiều thứ, nó buộc phải tự mở rộng mình, và do đó buộc phải trở nên loãng đi. Ở trường học hay trong doanh trại, người ta phản kháng việc bị khiển trách, bởi người ta thấy mình có lý lẽ; nhưng đối mặt với thứ nguyên tắc vừa mỏng manh vừa kiên định này, vì không thể thấy mình có lý lẽ, người ta bèn thấy mình có tâm hồn, có cá tính. Ở nơi này, những cá tính ấy đang nếm trải nỗi hoang mang và đau khổ khôn cùng. Nó thường xuyên khuất phục, nhưng thường xuyên hơn là vùng lên phản kháng. Trong thời đại này, sự việc ấy nghiêm trọng đến mức khiến cho một vài kẻ phản kháng nhanh chóng chôn vùi toàn bộ hy vọng của bản thân.

Con người ta thường không hiểu rõ nguyên tắc. Thường thấy hơn là, nguyên tắc bị những cá nhân có uy quyền tùy ý áp dụng, nguyên tắc bị lợi dụng, cá tính này đã chinh phục cá tính khác. Những người trẻ tuổi nôn nóng muốn đạt được. Quá quý trọng bản thân thì không thể quý trọng kiếp nhân sinh đau khổ trên mặt đất này. Những người trẻ tuổi, trong trí tưởng tượng nồng nhiệt và trong sự đố kỵ âm thầm, vô thức, đã dựng nên lòng trung thành vô hạn với mệnh lệnh tối cao, rồi say sưa đắm chìm, vĩnh viễn không nhìn rõ chính mình, đến mức tự hủy hoại bản thân.

Trong đoàn kịch tụ hội những nam thanh nữ tú đầy nhiệt huyết, có người từng trải, có người mới đến. Trong đoàn kịch bao trùm bầu không khí nồng nhiệt, hưng phấn và có phần hỗn loạn mà người đời gọi là lãng mạn. Nhưng vì đoàn kịch này được tổ chức dưới mệnh lệnh tối cao của dân tộc, nên mệnh lệnh tối cao ấy không ngừng đấu tranh ngoan cường chống lại bầu không khí này. Người phụ trách đoàn kịch, một kẻ ngoại đạo với kịch nghệ, đại diện cho mệnh lệnh tối cao ấy. Những con người trong đoàn kịch yêu tha thiết mệnh lệnh tối cao này, đồng thời cũng yêu tha thiết cuộc sống tự do đầy nhiệt huyết của họ; cũng như Tưởng Thuần Tổ, trong lòng họ đã dung hòa hai thứ đó lại với nhau. Hai thứ này trong tập thể thường xuyên hòa hợp, bởi mọi người tin rằng đây là một tập thể nghệ thuật; nhưng đôi khi chúng lại chia rẽ một cách tàn nhẫn, gây nên những cơn sóng gió nghiêm trọng.

Thường là vì vấn đề yêu đương mà gây nên những cơn sóng gió nghiêm trọng ấy. Trong thời đại này, những nam nữ thanh niên nồng nhiệt tin chắc rằng mình không còn vướng bận, tin chắc mình đang sống trong một cuộc đời hoàn toàn mới, tin chắc trong tình yêu có mọi thứ trang nghiêm và tươi đẹp — tin chắc đây là thời đại của tình yêu nồng nhiệt, họ rất dễ dàng xích lại gần nhau. Họ yêu nhau, làm mọi việc, ngoại trừ giấc mơ của mình ra thì chẳng còn cảm nhận được gì khác. Thời đại này là thời đại sản sinh ra những giấc mơ, và giấc mơ ấy sẽ còn tiếp diễn trong nhiều năm về sau.

Những nam nữ này, hay những kẻ mộng mơ này, đi qua những huyện lỵ và thôn trấn nghèo khổ nơi Tam Hiệp, làm công tác tuyên truyền ở từng nơi; sự thực là, đối với những vùng đất hẻo lánh này, cuộc sống của họ lại tạo ra tác động lớn hơn cả công tác tuyên truyền. Đối với những nơi này, họ là những người lưu vong và là đại diện cho một cuộc chiến tranh kỳ lạ ở phương xa, đồng thời còn là những vị khách giàu có. Những vùng đất hẻo lánh này gần như hoàn toàn nhờ vào họ mà hiểu được cuộc chiến mà dân tộc mình đang trải qua. Những vở kịch hoạt báo, những vở kịch đường phố, những màn diễn "Hãy buông ngọn roi của bạn xuống" đã đem lại hiệu quả lớn, nhưng thái độ chân thành lạc quan, tiền bạc dư dả cùng lối sống vừa nghiêm túc vừa tùy tiện của những nam nữ này lại đem lại hiệu quả lớn hơn.

Những thị trấn nhỏ này được xây dựng trên vách đá dựng đứng, hoặc dường như dựng ngay giữa kẽ hở của hai cây cổ thụ to lớn đáng sợ, chúng vô cùng cổ xưa, vô cùng nghèo nàn. Đi trên những con phố lát đá trơn trượt, xuyên qua những ngôi nhà thấp bé, đen đúa, bắt gặp một hố phân hay một chuồng lợn, Tưởng Thuần Tổ luôn dâng lên một tâm trạng thê lương và hoài niệm. Dòng sông hẹp cuồn cuộn chảy dưới chân vách đá dựng đứng, làn sương mù đằng xa cùng những tia chớp chói mắt bên dưới màn sương, những cánh rừng rậm rạp vươn vào mây mù trên các đỉnh núi hiểm trở, và những chiếc thuyền gỗ nhỏ chao đảo trên những con sóng dữ tợn, tất cả khiến Tưởng Thuần Tổ cảm nhận được cuộc sống của những người dân quê câm lặng, xanh xao kia cay đắng biết bao, bi tráng biết bao; còn bản thân anh, rời bỏ tất cả những gì trong quá khứ, trôi dạt về phương xa xa lạ, đã bắt đầu một kiếp sống thê lương dường nào.

Đối với quan hệ nam nữ, Tưởng Thuần Tổ từng có tư tưởng đạo học; anh dùng kiếp sống thê lương này để phá vỡ những tư tưởng ấy. Đối với anh, kiếp sống thê lương là một cuộc đời khoáng đạt, tự do và phóng khoáng. Cuộc sống thời thơ ấu và cuộc sống học đường chuyên chế khiến anh có những quan niệm mờ ám, đau khổ và u ám về quan hệ nam nữ, anh thường cảm thấy mối quan hệ này là đáng xấu hổ; nhưng anh lại có giấc mơ tươi đẹp, giấc mơ này mơ hồ hơn bất cứ thứ gì, nhưng lại mãnh liệt hơn bất cứ thứ gì — giờ đây anh hoàn toàn bước vào cõi mộng của mình, anh ngoan cường đấu tranh với những quan niệm đau khổ kia. Anh bắt đầu nghĩ rằng, dục vọng của con người là tươi đẹp và lành mạnh, cuộc sống của con người phải tự do và phóng khoáng; giữa đất trời, không có sức mạnh nào có thể ngăn cản loài người, trừ phi là chính bản thân họ; những quan niệm đau khổ kia là một sự cản trở rốt cuộc cũng vô ích. Anh rơi vào hỗn loạn; một mặt anh mang hoài bão thê lương, mặt khác lại ôm ấp lý tưởng về một cuộc sống lành mạnh, thế nhưng khi tiếp xúc với thực tế, những quan niệm đau khổ kia liền sống dậy; nỗi đau đớn của thứ dục vọng này không còn lớp ngụy trang của đạo học nữa, vì thế lại càng thêm dai dẳng. Hoạt động nội tâm của anh có thể điều hòa mọi thứ và phớt lờ mọi thứ, duy chỉ có nỗi đau đớn này là không thể điều hòa, đồng thời cũng không thể phớt lờ.

Trong đoàn kịch, Tưởng Thuần Tổ phần lớn đều trầm lặng khác thường, nhưng đôi khi lại hoạt bát và ồn ào. Như mọi người có tố chất mãnh liệt, giọng nói của Tưởng Thuần Tổ rất to, động tác rất mạnh; tình cảm dữ dội, tính hiếu thắng cao. Cũng như một số người mãnh liệt khác, bởi nỗi đau đớn vì dục vọng mạnh hơn người khác, Tưởng Thuần Tổ vừa bẽn lẽn vừa hỗn loạn.

Tưởng Thuần Tổ từng dùng tư tưởng đạo học để thỏa mãn sự đố kỵ và phòng ngự trước nỗi đau của dục vọng, giờ đây, trong môi trường mới, anh không còn gì phòng ngự nữa; anh đã bùng nổ. Anh không thể nhận ra sự bất mãn của người khác đối với mình. Anh cảm nhận sâu sắc những mâu thuẫn trên người mình, nhưng anh, một kẻ mộng mơ trẻ tuổi, không muốn nghĩ đến chúng. Anh cảm thấy, chỉ cần một kiếp sống thê lương, lấy nỗi đau khổ tương lai để trừng phạt lỗi lầm hiện tại, là có thể giải quyết được tất cả. Anh tưởng tượng hiện tại mình có lỗi lầm, sự tưởng tượng này là niềm an ủi ngọt ngào; bởi vậy anh không hề hay biết lỗi lầm hiện tại rốt cuộc nằm ở đâu.

Đây là những kẻ theo chủ nghĩa cá nhân do xã hội này, thời đại này sinh ra. Những con người trong đoàn kịch phần lớn đều là những kẻ theo chủ nghĩa cá nhân như vậy. Những người nhiều kinh nghiệm hơn, nhưng đã đánh mất niềm nhiệt huyết mãnh liệt kia, thường để lộ bộ mặt cơ hội. Còn những thanh niên thiếu năng lực nội tâm, chứa chấp đủ mọi thứ ý thức đen tối mà không tự biết, nôn nóng muốn giải thoát bản thân khỏi đau khổ một lần cho xong, nôn nóng muốn giành lấy vị trí, bèn thể hiện lòng trung thành vô hạn với mệnh lệnh tối cao, nắm chặt lấy giáo điều của thời đại này, lấy việc công kích người khác làm bằng chứng cho sự thuần khiết và trung kiên của bản thân — người ta theo bản năng bước đi trên con đường ít đau khổ nhất, hoặc nhiều khoái lạc nhất, người ta vô thức trục lợi để tự cứu lấy mình; những thanh niên này, trong cõi đời, ngoài sự đầu cơ chứa chan ngọn lửa trung thành ấy ra, thì chẳng còn cách nào tự cứu lấy mình; lại có những thanh niên khác, ở giai đoạn này, tâm hồn họ run rẩy trước sự đầu cơ, do nhiều nguyên nhân khác nhau, đã tự cứu lấy mình bằng nội tâm kiêu ngạo của cá nhân. Con người ta đến với thế giới này không hề đơn giản, nhưng người ta lại mong muốn mình có thể lập tức biến thành con người mới, phù hợp với lý luận mới; người ta tin rằng mình đã có được cuộc sống hoàn toàn mới, tin rằng mình là người hoàn thiện nhất, tươi đẹp nhất, nếu đột nhiên thất vọng, người ta sẽ đau đớn đến mức cận kề điên loạn. Những người trẻ tuổi không đau khổ vì khuyết điểm của bản thân, bởi họ giỏi tưởng tượng và không muốn nhìn thấy; đối với họ, nỗi đau của lòng hư vinh cao hơn tất cả.

Bên trong đoàn kịch này, tồn tại một nhóm nhỏ có tầm ảnh hưởng lớn nhất mang màu sắc thần bí đầy quyền uy. Thủ lĩnh của nhóm nhỏ này rõ ràng là Vương Dĩnh, người phụ trách đoàn kịch; hai người phụ trách kịch vụ và tổng vụ đều thuộc về nhóm này, Trương Chính Hoa rõ ràng cũng thuộc về nhóm này. Hành động nhất quán, thái độ quyền uy và tác phong thần bí của những người trong nhóm này đã khơi dậy sự ngưỡng mộ và đố kỵ khắp nơi. Nhóm này thường đột ngột đổi thái độ với một ai đó: với người này, ban đầu họ rất thờ ơ, nhưng đến một ngày nọ, họ dùng thái độ nhất quán vây lấy người đó, nói những lời tương tự nhau, chỉ trích cùng những khuyết điểm, khiến người đó rơi vào nỗi hoang mang tột độ. Có đôi khi, đoàn kịch mở cuộc họp, nhóm này đồng lòng đề xuất và tán thành một dự thảo nào đó, đồng thời nhất loạt công kích kẻ phản đối. Họ tụ tập lại trò chuyện nghiêm túc, hễ người khác bước tới gần, họ liền im lặng; họ ôm thái độ tự tin, kiên quyết đối với công việc, họ cực kỳ năng nổ, nhưng cũng cực kỳ trầm mặc; tỏ ra trong lòng họ có những điều bí mật, thiêng liêng, trên đời không sức mạnh nào có thể đánh gục họ. Đặc biệt là khi chứng kiến chuyện yêu đương của người khác, họ liền bộc lộ thứ đó một cách rõ rệt, không sao kìm nén được, họ kiêu ngạo, điềm tĩnh bước qua, hệt như những sĩ quan kỳ cựu sải bước trước mặt những người lính mới nhập ngũ. Sự thỏa mãn tột đỉnh này đã khơi dậy lòng ngưỡng mộ và đố kỵ của mọi người; người ta hy vọng được gia nhập vào hàng ngũ của họ, nếu không thể gia nhập, người ta liền phản kháng.

Tưởng Thuần Tổ nhanh chóng đánh bại đối thủ cạnh tranh về âm nhạc, trở thành người phụ trách công tác âm nhạc. Anh có rất nhiều cảm nghĩ về việc này. Anh cảm thấy kiến thức âm nhạc của mình vốn rất hữu hạn, cớ sao những người khác lại còn nghèo nàn hơn anh; anh phát hiện ra rất nhiều người, đặc biệt là các thiếu nữ, đều biết hát nhưng không cầu hiểu thấu, chẳng hề có thêm chút tài năng âm nhạc nào. Trong kịch nghệ cũng vậy. Bầu không khí học tập khoa học xã hội và văn nghệ trong đội rất đậm nét, nhưng đối với âm nhạc lại rất thờ ơ; đối với kịch nghệ thì chỉ lặp đi lặp lại những thảo luận về kỹ năng diễn xuất. Về mặt học tập khoa học xã hội, do nhóm đầy quyền uy kia, Tưởng Thuần Tổ mang một tâm trạng đau khổ: anh nôn nóng muốn học được nhiều hơn, anh nôn nóng muốn tiếp cận nhóm này. Anh nghĩ rằng, chính vì sự thao túng của nhóm này mà mọi người đã coi nhẹ các bộ phận thực tế của kịch nghệ và âm nhạc, giống như mọi người, anh cảm thấy thứ mình đang làm là quan trọng nhất. Thế là anh có lý do thực tế, dám khẳng định trong lòng sự bất mãn đối với nhóm quyền uy này.

Kế đó, anh nhận ra rằng, dẫu mình phụ trách công tác âm nhạc, nhưng trong đội, thậm chí ngay trong công tác âm nhạc, anh lại là một kẻ chẳng hề quan trọng. Chỉ có những người thuộc về nhóm nhỏ kia mới là người quan trọng, nếu họ thờ ơ với Tưởng Thuần Tổ, thì tất cả mọi người đều thờ ơ với anh. Thế là Tưởng Thuần Tổ trở nên u ám. Anh không thể xác định áp lực này là gì, anh không thể để ý đến thái độ thực tế của người khác đối với mình, anh không biết, ngoài nội tâm của mình ra, còn có phương pháp nào để đối phó với môi trường này, thế là anh tỏ ra thần bí. Có lúc anh kiêu ngạo tột độ, có lúc anh nổi giận, có lúc anh cố ý làm ầm ĩ: anh cảm thấy mình là người có tài năng, có lý tưởng. Trong nỗi đau đớn của sự đố kỵ, anh mù quáng phản kháng môi trường này, nhưng phần lớn thời gian là u ám trốn tránh nó.

Chính vì tâm trạng thù địch trong tiềm thức này, anh liền nhìn thấy một số kẻ ra sức xu nịnh mấy kẻ có quyền uy kia, đặc biệt là với Vương Dĩnh: anh cảm thấy điều đó thật đáng xấu hổ. Nhưng mặt khác, anh cũng muốn có được vị trí bên cạnh Vương Dĩnh. Cho nên, ngoài những cảm xúc mù quáng không thể khuất phục kia ra, anh không thể phê phán hoàn cảnh của mình. Anh thầm nghĩ nhóm này đang cố làm ra vẻ thần bí, âm mưu thao túng, nhưng vẫn chưa dám khẳng định suy nghĩ này và nói toạc ra. Mãi cho đến khi bị cuốn vào một cuộc đấu tranh nghiêm trọng, anh mới đột nhiên bừng tỉnh, hiểu rõ tất cả những điều này, và dốc sức oanh tạc chúng.

Điều khiến người khác càng bất mãn với anh hơn chính là chuyện tình cảm của anh. Anh đã tiếp cận Cao Vận. Trên thuyền, anh dạy riêng cho Cao Vận học hát, thế là họ xích lại gần nhau. Sau này Tưởng Thuần Tổ mới biết, Cao Vận là một người phụ nữ hồ đồ, phóng túng, luôn tự thương hại mình, mang nét quyến rũ đặc thù của kiểu phụ nữ ấy. Nhưng vào lúc này, ôm ấp bầu nhiệt huyết và giấc mơ hỗn loạn, Tưởng Thuần Tổ không thể nhận rõ nàng; trong tình yêu, người ta luôn cố gắng cải tạo và bóp méo đối tượng của mình, không thể nhận thức được người mình yêu. Sức quyến rũ đặc thù kia của Cao Vận đã chinh phục Tưởng Thuần Tổ. Nàng rất hoạt bát. Tưởng Thuần Tổ lại cảm thấy nàng yếu đuối; trong mắt nàng dường như luôn có ánh sáng yếu đuối, ai oán, Tưởng Thuần Tổ cảm thấy có một sức mạnh lay động lòng người đang run rẩy trên người nàng, anh mong muốn được gần gũi sức mạnh ấy.

Nàng thích trang điểm, nàng mang theo đủ loại mỹ phẩm bên mình. Đi kèm với những thứ mỹ phẩm ấy là niềm kiêu hãnh của nàng; một người phụ nữ, ở nơi này, đã nhìn thấy một tương lai lộng lẫy và rung động lòng người. Nàng có chút kiến thức về văn nghệ, nàng biết viết lách; mỗi ngày nàng đều nghiêm túc viết nhật ký, Tưởng Thuần Tổ không thể biết được rằng sự nghiêm túc này, sự khát khao tri thức này lại xuất phát từ một dã tâm lay động lòng người; sự tính toán này báo trước một tương lai phóng đãng. Trong phong trào kịch nghệ, trong thế giới hư vinh, đã sản sinh ra kiểu phụ nữ dũng cảm tiến về phía trước như thế.

Tưởng Thuần Tổ nhận thấy, nàng nói chuyện bằng chất giọng nũng nịu lười biếng, ngân dài, mang đậm tính kịch, rõ ràng trong chất giọng ấy nàng tìm thấy một cảm giác mỹ lệ. Nàng trầm tư về những mâu thuẫn và ưu phiền trong lòng mình, những suy nghĩ ưu phiền ấy là thứ mà một người phụ nữ bình thường hay có, là một sự xem xét đối với những lợi hại thực tế của thế giới này, cho nên nàng không muốn thừa nhận chúng, khi mọi thứ trở nên vô cùng hỗn loạn, nàng liền cảm thấy mình thật đáng thương một cách đặc biệt, thế là mọi sự lại trở nên sáng tỏ. Nàng hiểu rõ năng lực và sức quyến rũ của bản thân. Nơi thế giới phồn hoa ngoài những thung lũng hoang vu kia, nàng sẽ trổ hết tài năng; những nguyên tắc và lý luận nồng nhiệt của thời đại này càng làm tăng thêm lòng kiêu hãnh của nàng, khiến nàng ôm ấp tham vọng lớn hơn đối với thế giới phồn hoa mai sau. Nàng không bao giờ dùng những lý luận này để suy ngẫm về nỗi ưu phiền thầm kín của mình, những lý luận nồng nhiệt ấy hoàn toàn chẳng liên quan gì đến nỗi ưu phiền thực tế của nàng cả. Một người phụ nữ quyến rũ, chuẩn bị sống một cuộc đời phù hoa luôn có một sự thôi thúc lạnh lùng, nhưng Tưởng Thuần Tổ lại cảm thấy sự thôi thúc ấy, những nỗi run rẩy ấy, là bắt nguồn từ sự mềm yếu và lương thiện của tâm hồn.

Nàng rất hoạt bát, Tưởng Thuần Tổ thấy nàng chạy lăng xăng khắp nơi như chim sẻ. Nàng thích nói chuyện lý luận, nàng thích gắn kết mọi chuyện trang nghiêm với cuộc sống của chính mình. Nàng học hỏi, dần dà nàng tin rằng, phong trào kịch nghệ là vô cùng vĩ đại, và nàng, Cao Vận, đang cứu rỗi Trung Quốc. Nàng nói nàng quen biết rất nhiều nhà viết kịch và nhà văn; rồi nàng dùng thái độ chuyên chế của phụ nữ để phê bình hoặc ca ngợi họ. Nàng từng diễn một vở kịch bốn màn ở Hán Khẩu, nàng hết lòng lắng nghe lời phê bình của người khác. Tất cả những điều này dẫn dắt nàng tiến về thế giới phù hoa kia.

Nàng thích Tưởng Thuần Tổ, vì anh chân thành, tuấn tú, có tài năng, lại thuần khiết. Tuổi nàng chưa lớn, nhưng nàng cảm thấy mình đã trải qua nhiều hoạn nạn, nàng cảm thấy mình cần một tâm hồn thuần khiết. Đó là sở thích đặc thù của kiểu phụ nữ quyến rũ này. Tưởng Thuần Tổ cảm nhận rõ ràng rằng nàng không hề mộc mạc, nhưng anh, kẻ khao khát một cuộc sống phóng khoáng, lại cảm thấy thứ mê hoặc lòng người nhất chính là thứ tốt đẹp nhất. Anh run rẩy, tin vào giấc mơ tình yêu, nhanh chóng khuất phục trước người phụ nữ này.

Cao Vận cất tiếng hát vang lảnh lót nơi đầu thuyền; Cao Vận đứng trên mui thuyền, dưới ánh mặt trời rực lửa luyện tập khiêu vũ, và dạy Tưởng Thuần Tổ khiêu vũ. Gương mặt mỉm cười ướt đẫm mồ hôi của nàng; đôi môi mỉm cười đầy yêu kiều của nàng; bím tóc buông xõa ngang lưng của nàng — đối với Tưởng Thuần Tổ, chẳng còn thứ gì tươi đẹp hơn thế nữa. Thế là Tưởng Thuần Tổ càng tin vào cuộc sống tự do phóng khoáng của mình, càng không tin vào những nỗi đau khổ tinh thần và thể xác của bản thân.

Tưởng Thuần Tổ trong tình yêu đã phớt lờ mọi người, vì thế người ta không thể tha thứ cho anh. Trương Chính Hoa xa lánh anh, ôm thái độ thù địch với anh. Vương Dĩnh và Cao Vận từng rất thân thiết, giờ đột nhiên lạnh nhạt với nàng, và ôm thái độ thù địch với Tưởng Thuần Tổ. Thế là khắp nơi đều dâng lên thái độ thù địch. Nhưng Tưởng Thuần Tổ chẳng mảy may bận tâm; nếu có nhận ra, anh lại thấy vui vẻ, bởi anh biết Trương Chính Hoa và Vương Dĩnh đều từng tiếp cận Cao Vận, anh tin rằng họ đang đố kỵ với mình.

Trong một tập thể, sự gần gũi đặc biệt của một đôi nam nữ, nhất là vào lúc sự gần gũi này vừa chớm nở, thường sẽ khơi dậy một thứ tình cảm nào đó. Mọi người không thể làm ngơ trước cục diện mới này. Trong tập thể này, chuyện yêu đương vốn tồn tại phổ biến; mọi người đã chấp nhận cục diện cũ, nhưng không thể chịu đựng được cục diện mới. Thế là, đặc biệt vì vẻ hoạt bát xinh đẹp của Cao Vận cùng sự u ám, kiêu ngạo của Tưởng Thuần Tổ, mọi người cảm thấy sự việc mới này hoàn toàn xấu xa tồi tệ. Họ lập tức nghĩ đến nguyên tắc tối cao.

Có vài sự việc đồng thời xảy ra. Hồi ở Ba Đông, có một đôi nam nữ bỏ bê công việc được phân công, ra ngoài đồng dạo chơi đến tối mới về. Lại có một đội viên tên là Hồ Lâm, thuộc về nhóm nhỏ kia, đã đem những thứ không nên cho người khác xem đưa cho người yêu xem, rồi còn thay mặt người yêu đưa ra một yêu cầu công việc nào đó với nhóm nhỏ này. Kế đó, có vài người cố ý phớt lờ việc học tập khoa học xã hội, và tuyên bố họ muốn tổ chức một buổi tọa đàm khác.

Những chuyện này, đặc biệt là chuyện cuối cùng xảy ra, chủ yếu là vì sự tồn tại của nhóm nhỏ đầy quyền uy kia. Mọi người cảm thấy, nếu nhóm nhỏ này thực sự đúng đắn, thì nó nên công khai hoan nghênh tất cả mọi người; hoặc là nó nên kín đáo hơn một chút: bởi sự phô trương quyền lực khiến mọi người không thể chịu đựng nổi. Tình hình trước mắt, ngoài việc tạo ra sự cơ hội, xu nịnh và phản kháng mù quáng ra, thì khó mà có gì khác; dẫu sự tồn tại của nó nâng cao bầu không khí học tập, cạnh tranh trong tập thể, nhưng học tập và cạnh tranh thường chỉ là để xu nịnh hoặc phản kháng.

Người lãnh đạo Vương Dĩnh là kẻ được rèn luyện trong nguyên tắc tối cao kia đến mức tương đối khô khan, hoặc giỏi kiềm chế bản thân. Anh ta thường thể hiện thái độ khoáng đạt, thân thiết, nhưng vì uy quyền phía sau lưng anh ta, những kẻ xu nịnh ca tụng anh ta hết lời, còn những kẻ phản kháng thì bới móc anh ta là đạo đức giả. Tình cảnh của anh ta rất khó khăn.

Anh ta là thanh niên của xã hội này, của thời đại này, anh ta có dục vọng, sự mê hoặc và đau khổ của riêng mình. Nguyên tắc chỉ đạo mà anh ta tôn sùng thường xuyên khơi dậy sự hoang mang trong lòng anh ta, nhưng uy quyền hiện thực đã giúp anh ta chiến thắng nỗi hoang mang ấy. So với việc phục tùng nguyên tắc, trên thực tế anh ta thà phục tùng uy quyền. Kẻ có uy quyền ngỡ rằng mọi chuyện đều không thoát khỏi tầm mắt và sức mạnh của mình, ngỡ rằng lỗi lầm của người khác là khó lòng tha thứ, bởi anh ta cho rằng bản thân dẫu ở vào vị trí của người khác cũng tuyệt đối không phạm sai lầm: anh ta có tâm trạng dũng mãnh. Con người ta thường lấy khuyết điểm của kẻ khác làm niềm vui, thường thấy rằng sự sa ngã của người khác đồng nghĩa với sự nâng cao của chính mình: sau khi bầu không khí thù địch được tạo ra bởi nhiều nguyên nhân, thứ tình cảm ngoan cường này liền trở thành động cơ chủ yếu cho hành vi của Vương Dĩnh. Đồng thời, thái độ quyền uy của anh ta lại càng thêm rõ rệt. Anh ta từng tiếp cận Cao Vận với thái độ khoáng đạt và thân mật, lần nào anh ta cũng dùng những lời cơ trí chọc cho nàng cười lớn. Trong lòng anh ta cũng có ảo tưởng về tình yêu; anh ta mơ về chất thơ của tình yêu. Trong nhật ký, anh ta ghi lại vài lời thầm kín về tình yêu của mình; những lời ấy chỉ có bản thân anh ta mới có thể hiểu được, đặc biệt là việc chỉ có mình anh ta hiểu được điểm này lại là một sự thỏa mãn ngọt ngào đối với tâm hồn anh ta. Anh ta là một kẻ mộng mơ rất nghèo nàn, hạng người này, trong xã hội, có thể nhờ nhiều điều kiện khác nhau mà hoàn thành một sự nghiệp, nhưng họ mang theo thứ ảo tưởng nghèo nàn ấy mà tiến bước, những ảo tưởng này không cản trở sự nghiệp và lý luận của họ, chúng kích thích và an ủi tâm hồn họ. Những kẻ tâm hồn nghèo nàn cam chịu sự phân liệt này, họ hầu như không thể nhận ra sự tầm thường trong ảo tưởng của mình. Họ ảo tưởng người vợ phục tùng và an ủi mình, họ ảo tưởng về một gia đình cách mạng, họ ảo tưởng về cuộc sống mới tiện nghi, họ ảo tưởng về sự tán thưởng ngọt ngào từ uy quyền tối cao. Họ dung hòa tất cả lại với nhau, và dễ dàng tìm được căn cứ lý luận, vì thế anh ta hiếm khi phản kháng những ảo tưởng này, họ quen thói khoe khoang chút uy quyền nhỏ nhoi, họ vui vẻ khuất phục trước những lợi hại thực tế trong cuộc sống của mình. Giả như uy quyền rời bỏ, họ sẽ quay về gia đình làm một người chủ; nhưng uy quyền hiếm khi rời bỏ họ, bởi họ là những kẻ mộng mơ biết kiềm chế, lại là những con người thực tế, có thể tận tụy với chức trách mà không bị ảo tưởng cản trở. Họ nói cuộc sống sẽ rèn luyện họ, thực tế là cuộc sống dần dần gột rửa đi bầu nhiệt huyết tuổi trẻ — thứ nhiệt huyết từng giúp họ làm nên những hy sinh to lớn nhất. Cuộc sống dần dần tôi luyện ảo tưởng của họ trở nên bình phàm hơn, và tôi luyện họ trở nên già dặn hơn, rập khuôn hơn. Cuộc sống quy định cho họ vài thứ niềm vui và nỗi đau, họ liền không tìm kiếm hay nhìn thấy điều gì khác nữa.

Họ có lúc thân thiết khoáng đạt, có lúc nghiêm khắc lạnh lùng, nhưng mục đích của tất cả những điều đó chỉ là để giáo huấn người khác. Họ thường chỉ nói những lời giáo huấn, còn ở các phương diện khác, họ lại lập lờ né tránh. Vương Dĩnh tin rằng mình đang giáo huấn Cao Vận, nhưng trái tim nhạy cảm của người phụ nữ lại nhìn ra mặt khác; Cao Vận sẵn sàng tiếp nhận, nếu như anh ta cũng đặt uy quyền của mình dưới chân nàng. Cao Vận khát khao anh hùng, nhưng vị anh hùng ấy nhất định phải có nhược điểm như con trẻ để nàng có thể chinh phục, thế nhưng trong cuộc sống hiện tại, Vương Dĩnh không thể vì thỏa mãn ý nghĩ kỳ quặc của một người đàn bà mà bộc lộ nhược điểm như con trẻ ấy, anh ta, Vương Dĩnh, như chính anh ta tự miêu tả, lướt qua cuộc đời như một tia chớp, thuần túy chỉ là một anh hùng. Nguyên lý cách mạng đã nâng tầm anh ta, anh ta nghiêm khắc và kiêu ngạo. Thế là Cao Vận phê bình anh ta, bảo anh ta là kẻ đạo đức giả.

Cao Vận tiếp cận Tưởng Thuần Tổ vì cảm thấy Tưởng Thuần Tổ không đạo đức giả. Nàng tình cờ dạy Tưởng Thuần Tổ khiêu vũ, việc này khiến Tưởng Thuần Tổ rất khổ não. Tưởng Thuần Tổ tin rằng khiêu vũ này nọ là thứ thanh cao và lành mạnh, nhưng anh không sao vượt qua được tâm trạng xấu hổ, muộn phiền của mình. Anh cảm thấy mình đã hoàn toàn say đắm bên cạnh Cao Vận, nhưng trên thực tế lại không phải vậy: anh có nỗi xấu hổ và muộn phiền, anh không có tư tưởng khẳng định, sáng sủa. Thế là trong khoảng thời gian này, anh dùng toàn bộ sức lực để khắc phục nỗi xấu hổ và muộn phiền ấy, một tháng sau, anh cảm thấy mình đã thành công. Mà thực tế là, bước tiếp trên con đường này, anh đã tiến gần đến sự sa đọa.

Đoàn kịch thường xuyên có những buổi họp kiểm điểm, trong những buổi họp này, Tưởng Thuần Tổ giữ im lặng; anh đang học hỏi. Anh học được cách phê bình người khác rất nhanh, nhưng trong tâm trạng yêu đương, anh im lặng trước mọi sự, đối với những buổi họp kiểm điểm này, trong lòng anh dâng lên nỗi đau nghẹt thở, nhưng vẫn duy trì sự bình tĩnh khác thường. Khi đến Vạn Huyện, đoàn kịch mở một cuộc họp tổng kiểm điểm, nêu ra những khuyết điểm trong tính cách và sai lầm trong công tác của từng người. Ba ngày trước khi đến Vạn Huyện, Tưởng Thuần Tổ nhận thấy môi trường xung quanh mình đã có sự thay đổi: nhóm nhỏ kia đã tích cực bao vây lấy anh. Đầu tiên là Trương Chính Hoa nói chuyện với anh một lần. Cuộc trò chuyện này dường như rất tình cờ. Trương Chính Hoa dùng thái độ thân ái, quan tâm nhưng đầy thận trọng hỏi han cảm nghĩ của anh về công việc, sau đó phê bình anh quá u uất, quá nhiều ảo tưởng. Tưởng Thuần Tổ cảm thấy lời phê bình này mang tính hữu nghị, bèn vô cùng cảm kích đón nhận. Lời phê bình của Trương Chính Hoa khiến nội tâm anh dâng lên niềm hưng phấn, anh cảm thấy mình quả thực tràn đầy những ảo tưởng u uất, tính cách lại nhu nhược. Anh cảm thấy rất xấu hổ, cảm thấy mình đã phụ lòng tốt của người khác. Nhưng tiếp đó Hồ Lâm lại đến nói chuyện với anh, anh chán ghét Hồ Lâm, và cuộc trò chuyện giả tạo này khiến anh ghê tởm đến run rẩy; cuối cùng, vào sáng hôm sau trước khi lên thuyền, Vương Dĩnh đã có một cuộc nói chuyện với anh. Cuộc nói chuyện này diễn ra dưới đủ loại ấn tượng nặng nề, thế là Tưởng Thuần Tổ hiểu rõ tình cảnh của mình. Nhưng anh vẫn cảm kích Trương Chính Hoa, cảm kích sự chân thành và tình bạn của anh ta. Anh khẳng định và thổi phồng tình bạn ấy để giảm bớt nỗi suy sụp đáng sợ của bản thân.

Vương Dĩnh nói chuyện riêng với Tưởng Thuần Tổ trong chái nhà bên trái tối tăm của ngôi miếu nơi họ diễn kịch. Cuộc nói chuyện này không cho bất kỳ ai biết: Vương Dĩnh vỗ nhẹ vai Tưởng Thuần Tổ, rảo bước đi vào chái nhà bên trái miếu, thế là Tưởng Thuần Tổ bước theo vào. Vương Dĩnh ngồi xuống chiếc ghế đẩu bằng gỗ, mời Tưởng Thuần Tổ ngồi lên hòm đạo cụ. Vương Dĩnh nhanh chóng mở lời, dẫu đang cười, nhưng từng câu từng chữ của anh ta đều mang ấn tượng khẳng định, toàn tri và đầy quyền uy.

Anh ta hỏi Tưởng Thuần Tổ có cảm nghĩ gì về công việc, Tưởng Thuần Tổ nghi hoặc, trả lời rằng không có cảm nghĩ gì. Thế là Vương Dĩnh nói, rất nhiều người trong đội đều là những kẻ theo chủ nghĩa cá nhân tiểu tư sản, anh ta cảm thấy rất không vui. Tưởng Thuần Tổ nhìn anh ta. "Vậy thì, trong cuộc sống, đồng chí Tưởng có cảm thấy điều gì muộn phiền không?" Vương Dĩnh hỏi, mỉm cười vui vẻ.

"Không có gì muộn phiền cả." Tưởng Thuần Tổ nói lấp lửng, nhìn anh ta.

"Về phương diện cá nhân đồng chí Tưởng, trong mảng âm nhạc, có thu hoạch được chút gì không?"

"Làm hỏng bét cả rồi!" Tưởng Thuần Tổ nói, bực bội nhíu mày.

"A! A!" Vương Dĩnh nói, cười vui vẻ nhìn Tưởng Thuần Tổ; "Chúng tôi hy vọng trong tập thể này mọi người có thể cùng nhau học tập, chỗ nào khó khăn thì cùng nhau thảo luận. Tôi thấy đồng chí Tưởng có một khuyết điểm, giống như mọi kẻ tiểu tư sản, rất dễ ảo tưởng; mà ảo tưởng thì xa rời thực tế." Anh ta nói nhanh, nghiêng đầu, cười nồng nhiệt; trong nụ cười ấy có thứ gì đó thù địch, đồng thời lại có chút nịnh nọt: anh ta hy vọng Tưởng Thuần Tổ sẽ tán thành điều này.

Tưởng Thuần Tổ ngơ ngác nhìn anh ta, không trả lời. Mặt Tưởng Thuần Tổ đỏ bừng, đột ngột đứng phắt dậy, sải bước đi ra ngoài. Trong mấy ngày tiếp theo, Tưởng Thuần Tổ không thể thoát khỏi tâm trạng thù hận, nhưng lại âm thầm và bình tĩnh phân tích người khác cùng chính mình. Trong sự phân tích ấy, Tưởng Thuần Tổ có thừa lý do để tin rằng bản thân đã tan vỡ, đồng thời cũng có thừa lý do để tin rằng sự tan vỡ này thật bi tráng và vinh quang.

Chiều hôm đến Vạn Huyện, mấy đoàn thể cứu vong ở Vạn Huyện đã chuẩn bị một buổi tiệc trà náo nhiệt để đón tiếp họ. Buổi tiệc trà này, sự hưởng thụ vinh quang của tập thể này đã khiến Tưởng Thuần Tổ hưng phấn trở lại. Tiết mục đơn ca của anh nhận được tràng pháo tay lớn nhất, khiến anh cảm thấy vui vẻ. Anh cố sức kìm nén bản thân; anh chẳng nghĩ ngợi gì thêm. Lúc hoàng hôn, họ quay về nơi ở: họ ở trong một trường trung học đang nghỉ hè. Trường trung học nằm trên sườn dốc, có con đường dốc hẹp xuyên qua rừng cây rậm rạp mùa hè dẫn thẳng ra bờ sông. Lúc họ quay về, trời vô cùng oi bức, tiếng ve sầu muộn phiền râm ran khắp chốn: qua cành lá rậm rạp của rừng cây, họ nhìn thấy dòng sông lấp lánh sóng nước như ngọn lửa. Khi bước lên đỉnh dốc, họ đón một cơn gió lớn mát rượi, căng tràn, cành lá trong rừng xao động, cát bụi bay mù mịt trên sân tập trống trải của trường học. Phía trên những đỉnh núi đằng xa cuồn cuộn bốc lên những đám mây đen trang nghiêm. Mây đen dâng cao, gió càng lúc càng mạnh, càng gấp, rừng cây bốn phía phát ra những tiếng gầm rống lớn hơn, vui sướng hơn. Thế là, giữa những người trẻ tuổi, tiếng hát cất lên; Tưởng Thuần Tổ hát hay hơn, vang dội hơn người khác. Giọng ca của anh lập tức khiến những tiếng hát lộn xộn tìm thấy vị trí của riêng mình, chuyển thành một bản đại hợp xướng hoan hỷ.

Họ, những nam thanh nữ tú này, đứng trên đỉnh dốc giữa rừng cây, cất lên bản đại hợp xướng giữa cơn giông bão, bắt đầu khoảnh khắc vui sướng nhất, hạnh phúc nhất của mình. Những chàng trai trẻ tuổi, cổ áo phanh ra, họ trang nghiêm ngắm nhìn cơn giông bão sấm sét đang ập tới; còn những cô gái trẻ thì chen chúc sát vào nhau, trong những thời khắc thế này họ luôn nép sát vào nhau, dùng sức mạnh tập trung để thể hiện vẻ đẹp của mình, tuổi xuân rạng rỡ và tình yêu vô bờ bến của họ. Những bím tóc và nút thắt tóc lay động lòng người, cùng vạt áo tươi tắn của họ phấp phới đầy sức sống, phát ra những âm thanh mềm mại, tròn đầy. Họ, những thanh niên ấy, dừng bước ở khoảnh khắc xúc động nhất, không hề nhúc nhích, họ đang đứng ở vị trí hạnh phúc nhất; quan trọng hơn cả là chính họ tự cảm nhận được tất cả những điều đó. Sắc màu hài hòa, phong phú ấy, những tư thế hiên ngang, mạnh mẽ ấy, tình yêu trang nghiêm nương tựa vào nhau của các thiếu nữ, tiếng hát đồng thanh hào hùng, vang dội ấy, cùng áp lực căng tràn, mạnh mẽ, hạnh phúc mang theo ánh chớp thần bí, u ám, trang nghiêm của đất trời, đã tạo nên niềm xúc động tột đỉnh của tuổi trẻ.

Những hạt mưa nặng hạt bắt đầu dồn dập gõ vang rừng cây. Phía sau thứ âm thanh dồn dập ấy là tiếng gầm rú trầm đục nối gót theo sau. Tiếng sấm lớn nổ tung trên bầu trời hẻm núi. Thế là những người trẻ tuổi chạy băng qua bãi cỏ về phía tòa nhà lầu giữa những lằn chớp liên tiếp; tiếng hát tản ra, giữa áp lực u ám của mưa dông, tiếng hát lảnh lót đơn độc vút lên lại càng thêm đẹp đẽ. Ngay sau đó, những ô cửa sổ chính diện của tòa nhà lầu được mở toang, giữa cơn mưa dông dày đặc, tiếng hát hào hứng vọng ra ngoài.

Tiếng hát dần tắt. Từ hoàng hôn đến đêm khuya, mưa dông trút xuống dữ dội.

Những thanh niên ướt sũng, đầy phấn khích ùa vào trong tòa nhà. Kế đó họ bắt đầu cuộc họp nghiêm túc của mình.

Trong một phòng học rộng rãi, họ thắp nến lên rồi ngồi xuống. Trong lòng họ vẫn còn nỗi xúc động, họ cảm thấy mọi thứ đều tươi đẹp và hài hòa. Họ không thể biết chắc sự hài hòa này đã rạn nứt từ bao giờ, nỗi xúc động này đã biến đổi từ khi nào: có một sức mạnh trang nghiêm, đầy đe dọa đang nhanh chóng lộ ra.

Vương Dĩnh nghiêm nghị đứng dậy, nói vắn tắt về động cơ của cuộc họp này, và đối tượng kiểm điểm chủ yếu của ngày hôm nay. Bản thân Vương Dĩnh cũng không thể biết từ lúc nào thứ sức mạnh trang nghiêm ấy đã hiển hiện: những lời lẽ ngắn gọn, lạnh lùng của anh ta đại diện cho sức mạnh này, và biểu trưng cho sự lớn mạnh của nó. Vương Dĩnh đứng đó, chớp mắt trầm tư nhìn ánh nến trước mặt. Mọi người im lặng nhìn anh ta. "Có vài việc cần phải chấn chỉnh: chúng ta phải đập tan những nhân tố của chủ nghĩa cá nhân trong đội." Vương Dĩnh nói rồi ngồi xuống, bắt đầu xem xét cuốn sổ ghi chép trước mặt. Mọi người căng thẳng nhìn cuốn sổ ấy.

"Tôi đề nghị bắt đầu tự phê bình trước!" Hồ Lâm đứng dậy, rướn người về phía trước, nói một cách quả quyết và hào sảng. Đây là một thanh niên thiếu năng lực nội tâm, chứa chấp đủ mọi tư tưởng đen tối, dưới sự che chở của quyền uy mà cảm nhận được lòng trung thành vô hạn của bản thân, bởi vậy hoàn toàn không tự biết về những tư tưởng đen tối ấy. Kiểu thanh niên này đôi khi lại có chút lương thiện đặc thù nào đó. Anh ta, Hồ Lâm, đã viết xong dàn ý của mình, tích cực chuẩn bị cho cuộc đấu tranh này. Mục đích trực tiếp của anh ta là vì thắng lợi của tình yêu. Khi nói câu này, anh ta rướn người về phía trước, vô thức liếc nhìn về phía người con gái mà mình đang theo đuổi. Mọi người đều chú ý đến anh ta, anh ta có được niềm hạnh phúc vô bờ.

Người phụ trách kịch vụ ủ rũ đứng dậy, nói rằng anh thấy công tác kịch nghệ không có tiến bộ lớn. Anh nói nhỏ, đối với sự thiếu hụt tính sáng tạo, anh phải chịu trách nhiệm, anh thấy xấu hổ. Rõ ràng anh muốn nói nhiều hơn, nhưng vì bây giờ mới chỉ bắt đầu nên anh đã kiềm chế lại. Anh nói, về phương diện tiếp cận quần chúng đã có tiến bộ rõ rệt, đây là điều đáng hài lòng; rồi anh ngồi xuống.

Không gian rơi vào im lặng trong thoáng chốc.

Vương Dĩnh đứng dậy, nói hai đồng chí nọ, hồi ở Ba Đông đã mang tác phong của chủ nghĩa cá nhân mà rời bỏ công việc, đến mức làm cản trở buổi biểu diễn của một vở kịch, cần phải chịu phê bình. Người thanh niên bị phê bình đứng dậy, nói mình thừa nhận sai lầm này, đã tự phê bình bản thân và tin rằng sau này sẽ không tái phạm. Anh ta rõ ràng rất đau khổ; người yêu của anh ta không đứng dậy.

Vương Dĩnh nhắc đến sai lầm của Hồ Lâm: anh ta có khuyết điểm của chủ nghĩa cá nhân. Hồ Lâm vốn đang chờ đợi điều này, liền hào sảng, vui vẻ tự phê bình bản thân. Anh ta hy vọng được bắt đầu bài diễn thuyết của mình, nhưng Trương Chính Hoa kéo áo anh ta, bắt anh ta ngồi xuống. Trương Chính Hoa đứng dậy, nói mình vì bất cẩn mà làm mất một bộ trang phục diễn, cần phải tiếp nhận phê bình, anh ta nói một cách cẩn trọng và khiêm tốn, rõ ràng anh ta nhận thức được rằng giữa bầu không khí nghiêm trọng và khổ não bao trùm, việc tự phê bình này của anh ta là một điều dễ chịu: anh ta cố gắng không để người khác nhìn thấy niềm vui ấy. Tiếp đó có thêm hai người nữa lên tiếng. Mọi người im lặng, ánh mắt dồn rõ rệt vào Tưởng Thuần Tổ và Cao Vận.

Tưởng Thuần Tổ cảm thấy, tất cả những lời phê bình này, tất cả những phát biểu này đều đã được sắp đặt từ trước, làm ra vẻ như vậy chỉ để giữ anh lại cuối cùng. Trong đầu anh ngổn ngang những suy nghĩ hỗn độn; có lúc anh chú ý đến cơn giông bão ngoài phòng, quên mất mọi thứ trước mắt. Anh cảm thấy mình rất suy sụp, anh không biết phải làm sao, Cao Vận đứng dậy, anh căng thẳng nhìn nàng.

Cao Vận rất giỏi thể hiện bản thân, xúc động đứng dậy; và vừa cảm nhận được những ánh mắt hướng về mình, cũng như mọi phụ nữ xinh đẹp khác, nàng liền lấy lại sự tự tin. Nàng đứng dậy, vốn chưa biết mình phải nói gì; nhưng giờ thì nàng đã biết mình muốn nói gì. Nàng cười dịu dàng, đưa mắt sống động nhìn quanh một lượt.

"Tôi cảm nhận được khuyết điểm về mặt tình cảm tiểu tư sản trên người mình," nàng nói bằng chất giọng ngân dài, lảnh lót mang tính kịch, "Nó thường xuyên làm tôi khổ não, lúc nào cũng làm tôi khổ não! Những lúc như thế, tôi lại nghĩ đến mẹ tôi, bà đã qua đời mười năm rồi." Nàng nói bằng giọng nũng nịu, run rẩy. Nàng dừng lại, lấy khăn tay chấm nhẹ khóe miệng, "Trong mười năm này, tôi đã trưởng thành, bước vào thời đại này, tôi không biết mình đã nếm trải bao nhiêu cay đắng, chịu đựng bao nhiêu lừa gạt; phụ nữ Trung Quốc chưa từng được giải phóng. Nhưng giờ đây tôi đã tìm thấy chân lý!" Nàng nói với vẻ đặc biệt ngọt ngào, "Nếu tôi không chịu phê bình nhược điểm của mình, tôi sẽ phụ lòng chân lý này... Nhưng nỗi đau của một người phụ nữ, tôi nghĩ mọi người nên thấu hiểu!" Nàng xúc động nhìn mọi người hồi lâu, rồi nở nụ cười rạng rỡ ngồi xuống.

Tưởng Thuần Tổ, mù quáng trong tình yêu, đã tự vẽ nên tâm hồn cao quý, thuần khiết của người phụ nữ này, rồi vì nó mà đau khổ. Anh quên mất tình cảnh của bản thân, bị Cao Vận làm cho cảm động, cảm thấy những lời nàng nói thật phi phàm, đầy trí tuệ. Anh nghĩ, mình chưa từng nghe một người phụ nữ nào nói ra những lời như thế.

"Chúng tôi không thể hài lòng, đồng chí Cao Vận đã tự tha thứ cho mình!" Vương Dĩnh nói.

"Phải đấy, đồng chí Cao Vận đã tự tha thứ cho mình, dẫu cô ấy đáng được tha thứ..." Hồ Lâm khoa tay múa chân, hào hứng nói, nhưng Tưởng Thuần Tổ đứng phắt dậy khiến anh ta phải im bặt.

Tưởng Thuần Tổ, tình yêu bừng cháy, có thêm kẻ thù, căm ghét kẻ thù này một cách dữ dội, đã bừng tỉnh khỏi sự suy sụp và u uất. Sức mạnh man dại đầy đam mê tràn ngập trong người anh, dưới ánh sáng phấn khích của nội tâm, anh cảm thấy mình đột nhiên hiểu rõ tất cả những điều trước mắt: anh cảm thấy mình hiểu được sự chân thành và cao quý của bản thân, đồng thời hiểu được sự đê hèn của những kẻ thù. Đối với quyền lực của nhóm nhỏ kẻ thù kia, anh đã mơ hồ ngưỡng mộ và đố kỵ từ lâu, giờ đây, trong khí thế tựa như cơn bão táp của đam mê, anh cảm thấy duy chỉ có tâm hồn mình mới là sự tồn tại tối cao. Trong cơn đam mê, anh cảm thấy trong lòng mình có một trí tuệ dịu dàng đang run rẩy. Anh đứng dậy, nhanh chóng nghĩ ra một câu nói — một ý niệm vô cùng sáng rõ; anh chuẩn bị cất lời, môi anh run lên.

"Hy vọng đồng chí Tưởng Thuần Tổ tuân thủ thứ tự phát biểu!" Vương Dĩnh nghiêm khắc nói.

"Vốn dĩ chẳng có thứ tự phát biểu nào cả..." Tưởng Thuần Tổ nói bằng giọng yếu ớt, cười giận dữ.

"Mời anh ngồi xuống!"

"Thứ tự phát biểu!" Hồ Lâm cất giọng thật to.

Nhóm nhỏ này, vì một lý do nào đó, đã sắp đặt một đòn công kích tàn khốc nhắm vào Tưởng Thuần Tổ; theo quan sát của họ, và từ sự tự tin hung hãn của bản thân, họ cho rằng Tưởng Thuần Tổ là một nhân vật yếu đuối, hay ảo tưởng, nhất định không chịu nổi đòn công kích này. Họ tin chắc đòn công kích này sẽ là màn kịch sảng khoái nhất của đêm nay. Mọi người đều cảm thấy như vậy, cho nên họ cố gắng nhanh chóng, có phần hỗn loạn vì đủ thứ hưng phấn, kết thúc màn dạo đầu. Do đó, khi Trương Chính Hoa tự phê bình việc mình làm mất một bộ quần áo, trong lòng Trương Chính Hoa có một niềm vui không sao kìm nén được: so với đủ loại đau khổ nghiêm trọng khác, lỗi lầm đã nhận được sự lượng thứ của anh ta lại là một chuyện vinh quang. Anh ta, Trương Chính Hoa, tin vào mệnh lệnh trang nghiêm này của thời đại, tin chắc nhược điểm của mỗi người thực sự đúng như những gì họ đã tự phê bình. Nhưng khi phát biểu, anh ta lại thấy niềm vui của mình thật đáng xấu hổ. Ở một mức độ nào đó, lời tự phê bình của anh ta đã biến thành một vở hài kịch, còn niềm vui của anh ta là phẩm chất của một kẻ nô tài; một Trương Chính Hoa thiếu năng lực nội tâm không thể nhận thức rõ ràng điều này; không có một Trương Chính Hoa khác đứng bên cạnh bình tĩnh quan sát chính mình, anh ta rất vẹn toàn, vì thế anh ta thường tỏ ra lương thiện.

Trong khoảng lặng ngắn ngủi của hội trường, anh ta định đứng dậy nói tiếp. Anh ta không cảm nhận được rằng, chính vì bộ quần áo mà anh ta vui vẻ làm mất kia, Tưởng Thuần Tổ đã coi người bạn thân thiết thuở nào thành kẻ thù lớn nhất. Vương Dĩnh lên tiếng, khiến anh ta mất đi cơ hội. Vương Dĩnh cố gắng giữ cho màn kịch này diễn ra theo đúng thứ tự, họ muốn đập tan Tưởng Thuần Tổ một cách thích đáng. Hành động đứng dậy của Tưởng Thuần Tổ đã kích thích sự hứng thú này. Vào khoảnh khắc này, ra tay trước là điều cần thiết. Thế là, sức mạnh trang nghiêm, trẻ trung của thời đại này liền cuồn cuộn dâng lên dữ dội trong phòng học: cuối cùng nó đã phơi bày tất cả mọi thứ. Mưa dông ngoài cửa sổ vẫn đang tiếp diễn.

Thường là như thế này: nối tiếp sau sự phân tích lý luận là sự kích động. Những người trẻ tuổi trở nên khô khan trong các công thức lý trí, mà trong lòng lại mang mối hiểm nguy của niềm đam mê, lý luận của họ thường là đanh thép nhất. Họ không nhìn thấy mối hiểm nguy của niềm đam mê ấy, thế là mối hiểm nguy ấy tạm thời lại có lợi cho họ. Họ nhanh chóng nâng tầm bản thân lên ngang hàng với những công thức lý trí kia.

Dưới yêu cầu về thứ tự phát biểu, Vương Dĩnh bắt đầu lên tiếng, Tưởng Thuần Tổ nở nụ cười khẩy đầy đau đớn rồi ngồi xuống. Anh tình cờ nhận thấy, từ phía bên phải mình, có một ánh mắt đầy thương cảm của một người phụ nữ phóng tới. Khóe mắt anh ươn ướt. Anh cảm kích người nữ đồng chí này. Anh quay đầu đi, đăm đăm nhìn cơn mưa dông dữ dội ngoài cửa sổ.

"Đầu tiên phải nói đến đồng chí Tưởng Thuần Tổ. Trong công tác và sinh hoạt, đồng chí đã bộc lộ độc tố cá nhân chủ nghĩa của giai cấp tiểu tư sản cắm rễ rất sâu, lại còn phát tán loại độc tố này ra khắp các phương diện!" Vương Dĩnh cất giọng nghiêm nghị, dữ dội và to lớn. Hắn liếc nhìn quyển sổ trên bàn — dù chẳng nhìn thấy gì. Rõ ràng, đối với những lời này, hắn đã cực kỳ quen thuộc — đến mức gần như không còn cảm nhận được ý nghĩa của chúng nữa, "Loại tiểu tư sản này là ở chỗ họ có một chút tài năng nhỏ mọn, tràn ngập ảo tưởng, không thể sống cuộc sống tập thể mới. Loại chủ nghĩa cá nhân này đến từ nơi tăm tối nhất của xã hội cũ, từ đó có thể thấy, trong trận doanh cách mạng, họ là những kẻ phá hoại. Loại chủ nghĩa cá nhân này đã quen được sự tăm tối nuông chiều, từ đó có thể thấy, nhiệm vụ của họ là phát tán độc tố! Đồng chí Tưởng Thuần Tổ kiêu ngạo vì một chút tài năng cùi bắp của mình, bằng lòng ngu muội đối với sự lãnh đạo về lý luận! Đồng chí Tưởng Thuần Tổ là điển hình của chủ nghĩa cá nhân, chúng ta phải lấy làm điển hình để phê bình! Quy luật phát triển xã hội và sự tiến triển của cách mạng, mỗi một lần đều chứng minh cho chân lý này!" Vương Dĩnh nói, giơ cánh tay gầy giuộc của mình lên. Ở đây, hắn không còn bận tâm đến những giấc mơ ảo tưởng của chính mình nữa; đây gần như là điều mà ai ai cũng vậy. Ở đây, không phải lý trí, mà là sự thù hận lẫn nhau giữa loài người đang đóng vai trò chủ đạo; và sự thù hận tàn bạo, khuếch trương vô hạn này là đến từ cái xã hội tăm tối này. "Đồng chí Tưởng Thuần Tổ lấy yêu đương làm ảnh hưởng công tác! Mà đối với yêu đương, lại thiếu thái độ nghiêm túc!" Vương Dĩnh dùng giọng sắc nhọn cất lời, nhìn Tưởng Thuần Tổ. Hắn tin chắc dưới sức mạnh dữ dội này của mình, Tưởng Thuần Tổ đã gục ngã. Giống như người ta dùng sức mạnh xô đổ một bức tường, trong lòng hắn trào dâng một niềm khoái cảm lớn. "Đúng thế, cứ như vậy, xem hắn biểu diễn thế nào, xem hắn khóc thế nào!" Vương Dĩnh nghĩ.

Tưởng Thuần Tổ mang theo nụ cười lạnh giận dữ đứng dậy, nhìn Vương Dĩnh: trong ánh mắt chú ý này có sự vui vẻ.

"Mời đồng chí Vương Dĩnh nêu một ví dụ: Làm sao ảnh hưởng đến công tác?" Anh hạ thấp giọng nói; giọng nói của anh run rẩy.

Vương Dĩnh im lặng một chút, rõ ràng có chút lúng túng. Hắn cầm sổ ghi chép lên xem một chút.

"Chẳng hạn, hồi ở Quỳ Phủ, cậu và đồng chí Cao Vận trốn hội tọa đàm, lại lên núi hát ca." Hắn nói, "Thực ra là không cần nêu ví dụ!" Hắn nói thêm, bởi vì nhắc đến Cao Vận, hắn đột nhiên có chút thẹn thùng giận dỗi.

"Đúng thế!" Tưởng Thuần Tổ nói, có sự lúng túng; trong lòng có sự suy sụp. "Mọi người đang nhìn tôi. Phơi bày tất cả ra: Tôi nên làm thế nào?" Anh nghĩ.

"Tôi tán thành lời của đồng chí Vương Dĩnh! Thực ra điều này không cần phải nêu ví dụ!" Hồ Lâm đứng dậy, hào hùng nói lớn.

"Háo hức sợ xấu hổ sao?" Tưởng Thuần Tổ đột nhiên nói lớn, "Đồ hèn hạ, anh không xứng làm kẻ thù của tôi!" Anh nói lớn, anh lại có lại sức mạnh dữ dội. Anh nghe thấy tiếng sấm mưa ồn ào ngắn ngủi bên ngoài.

"Các đồng chí, chúng ta xuất phát từ Hán Khẩu, đã gần một tháng rồi! Chúng ta tự hỏi lương tâm, chúng ta đã làm được những công tác gì?" Hồ Lâm sục sôi hào hùng nói, giơ nắm đấm lên. Ngay sau đó hắn khòm lưng, ghé sát ánh nến nhìn bản đề cương của mình; đồng chí bên cạnh hắn ghé đầu về phía bản đề cương này, hắn nhanh chóng đè chặt tờ giấy. "Đồng chí, chúng ta hãy nghĩ xem mình đến từ đâu, chúng ta hãy nghĩ xem chúng ta gánh vác sứ mệnh gì, và đây lại là thời đại như thế nào! Chúng ta nhà tan cửa nát, chúng ta thê lương lang thang dưới lưỡi lê của kẻ thù, thành phố của chúng ta hứng chịu bom rơi, đồng bào của chúng ta thịt nát xương tan!" Hắn dừng lại, thở hốc hách. "Công tác của chúng ta đã chịu bao nhiêu đả kích, chúng ta đã hy sinh bao nhiêu đồng chí, mà chúng ta, thanh niên chúng ta." Hắn dang rộng cánh tay, nghiêng đầu, giọng nói run rẩy, "Chúng ta tự hỏi chính mình có trung thành hay không, có nghiêm túc hay không, có phụ lòng công tác của chúng ta hay không, công tác của chúng ta, nhưng mà ôi, bất — hạnh — biết — bao! Ngày nay lại có kẻ say sống đắm chết ảo tưởng, say sống đắm chết — yêu đương!" Hắn đột nhiên khóc nấc lên. "Các đồng — chí — thân mến, đau — lòng biết bao, khó — chịu biết bao!" Hắn xúc động khóc gào lên, "Các đồng chí, bên ngoài là giông bão, hãy làm một con hải yến dũng cảm trong giông bão đi!"

Hắn bộc lộ sự khó chịu phi thường, che mặt lại. Khuôn mặt Tưởng Thuần Tổ trắng bệch như chết. Trong hội trường có bầu không khí xáo động: Rất nhiều nữ đồng chí rơi lệ, có người còn khóc nhỏ giọt. Họ đã bị đánh trúng một cách sâu sắc, bởi vì họ, trong cái thời đại đau khổ, thê lương này, có những giấc mơ ảo tưởng về tình yêu, mà ngay cả trong giấc mơ ảo tưởng này, cũng tràn ngập sự thê lương. Họ cảm thấy, ở nhân gian, không ai hiểu họ, họ cô độc bất thường. Có mấy người trong số họ nghiêm túc nhìn giông bão ngoài cửa sổ. "Đồ hèn hạ biết bao!" Tưởng Thuần Tổ run rẩy nghĩ.

"Đừng biến nước mắt của nữ đồng chí thành công cụ hèn hạ của các người, nước mắt của anh nên chảy vào hố phân đi!" Tưởng Thuần Tổ khinh bỉ nói, dừng lại cảm nhận mọi người đang nhìn anh. "Các người, những nhà cách mạng trong phòng khách này, các người, những con hải yến trong lồng này! — Tôi ở đây, xin giải thích: Nếu các người cho phép tôi, một kẻ tiểu tư sản, ở đây nói vài câu, xin các người tôn trọng thứ tự phát biểu!" Anh dữ dội nói lớn. "Tôi quả thực đến từ xã hội tăm tối, không giống các người đến từ thiên đường cách mạng! Tôi quả thực là tiểu tư sản, không giống các người là vô sản! Tôi quả thực là kẻ chủ nghĩa cá nhân, không giống các người phô trương tiểu đoàn thể của các người — phòng khách của các nhà cách mạng các người, cái lồng của các con hải yến các người! Tôi quả thực tràn ngập ảo tưởng, nhưng các đồng chí, đối với bản thân loài người, đối với công tác nghệ thuật trang nghiêm, đối với trận giông bão mà các người nói đó, các người có dám có ảo tưởng không? Chỉ có ảo tưởng hèn hạ nhất mới sợ để người khác biết, càng sợ để chính mình biết, các người sợ đập tan cái lồng của các người! Anh Hồ Lâm, anh không xứng làm kẻ thù của tôi, anh vô tri vô thức, ngoài cơ hội trục lợi thì không còn lối thoát nào khác! Các người nói tự phê bình, mà sự phê bình của các người chính là lấy khuyết điểm của người khác nuôi béo chính mình! Tôi nhớ, hồi ở Hán Khẩu, có một vị đồng chí là người bạn tốt nhất của tôi, tôi sâu sắc kính yêu anh ấy — ở đây tôi không muốn nói ra họ tên anh ấy — nhưng sau này khi tôi phát hiện, sở dĩ anh ấy tiếp cận tôi, chỉ là để tìm tài liệu phê bình, thì tôi vô cùng đau lòng, vô cùng tức giận! Anh ấy là người tốt lành, anh ấy đã bị trúng độc! Các người thực ra không cần tìm tài liệu, bởi vì các người đã định sẵn mọi thứ, các người là những kẻ thuyết định mệnh vô liêm xỉ nhất! Các người leo lên trên, các người vì công danh phú quý của cách mạng, các người tràn ngập lòng hư vinh và mọi động cơ hèn hạ — tôi bắt buộc phải chỉ ra, đồng chí Vương Dĩnh từng tiếp cận đặc biệt với đồng chí Cao Vận — không biết hắn có dám thừa nhận cái gọi là yêu đương của hắn không!"

"Đồng chí Tưởng Thuần Tổ là kẻ cơ hội đáng ghét nhất trong cách mạng, là kẻ ngẫu nhiên đi cùng đường!" Hồ Lâm giận dữ gào lên. Hiệu quả phi thường mà hắn kích động lên đã vô tình bị sự hùng biện của Tưởng Thuần Tổ đánh tan. Bây giờ, hắn hy vọng dựa theo trình tự đã định để đẩy vấn đề lên giai đoạn nghiêm trọng hơn.

"Thứ tự phát biểu!" Tưởng Thuần Tổ cười lạnh nói, cực kỳ khoái trí nhìn hắn. Tưởng Thuần Tổ nhận ra, cảm xúc thù hận mạnh mẽ của anh đã tạo ra một niềm khoái cảm sắc bén trên thể xác; anh giống như vừa xô đổ một bức tường, trong tất cả mọi thứ, không có gì làm anh vui vẻ hơn âm thanh phát ra khi bức tường này đổ xuống. Tưởng Thuần Tổ chưa từng hùng biện như vậy: Cho đến tận bây giờ, anh mới tin mình biết ăn nói hơn bất kỳ ai. Tưởng Thuần Tổ im lặng, hay thẹn thùng, trong nhiệt tình thù hận, đã trở thành một nhà hùng biện tuyệt mỹ; anh đã chuyển dịch bầu không khí hội trường, giành được sự đồng cảm. Tiếp đó anh bắt đầu tấn công Vương Dĩnh.

"Tôi rất tôn trọng đồng chí Vương Dĩnh, tôi có quyền hy vọng đồng chí Vương Dĩnh cũng tôn trọng tôi!" Anh nói, mỉm cười. Cơ thể anh hầu như không có động tác, nhưng lại tỏ ra vô cùng tự do, điều này tạo ra ấn tượng hùng biện nhất. "Lãnh đạo một đoàn thể là gian khổ, đồng chí Vương Dĩnh có tài năng!" Anh nói: "Nhưng không phải không thể lãnh đạo đoàn thể, hoặc người không lãnh đạo đoàn thể, thì chính là tiểu tư sản, đại khái chưa từng có định nghĩa như vậy." Giọng nói của anh vì tự tin mà hòa bình, anh nghe thấy bên trái có tiếng cười thầm, "Nên coi đồng chí là đồng chí, — nhưng tôi không coi anh Hồ Lâm là đồng chí, bởi vì tôi không có đồng chí cơ hội trục lợi hay khóc lóc sụt sùi — nên công khai ra, nếu không thì bí mật đi vào. Lãnh đạo chúng tôi thì tốt rồi, nhưng không cần lấy quyền lực ra làm màu, cố làm vẻ thần bí; ăn trộm đồ cho người yêu xem, không phải là cách mạng. Các đồng chí, đồng chí Vương Dĩnh từng hỏi tôi: 'Cậu cảm thấy cuộc sống khổ sở sao?' Các đồng chí, các người trả lời hắn thế nào? Rõ ràng nên trả lời: 'Tôi là tiểu tư sản, tôi phiền muộn quá!' Mà đồng chí Vương Dĩnh thì sống ở thiên đường, chẳng có chút phiền muộn nào! Các đồng chí đều biết, phong trào cách mạng là từ sự phiền muộn của quần chúng nhân dân bùng nổ ra! Nghệ thuật cao nhất, là từ sự phiền muộn của tâm hồn sinh ra, nhưng đồng chí Vương Dĩnh không có phiền muộn, hắn chẳng có gì cả! 'Quy luật lịch sử và sự phát triển của cách mạng mỗi một lần đều chứng minh chân lý này!' Chứng minh cái gì chứ? Chứng minh phòng khách của đồng chí Vương Dĩnh củng cố! Đồng chí Vương Dĩnh phê bình tôi sơ suất công tác, tôi tiếp nhận, nhưng đồng chí Vương Dĩnh chưa bao giờ quan tâm đến công tác kịch nghệ và âm nhạc, hắn ngoài quyền lực, ngoài đắc ý vênh váo đả kích người khác ra thì chẳng quan tâm cái gì cả! Còn nữa," Tưởng Thuần Tổ hưng phấn nói, "đồng chí Vương Dĩnh nói tiếp cận quần chúng, tiếp cận thế nào? Đó là trò Bao Công vi hành, đó là hương vị Vua Càn Long hạ Giang Nam, đồng chí Vương Dĩnh hỏi quần chúng, câu thứ nhất là 'Bà con, khỏe không?' Câu thứ hai là 'Cuộc sống có đau khổ không?' Câu thứ ba chính là kết luận của nhà lý luận: 'Nên đánh đổ đế quốc Nhật Bản!' Các đồng chí, tôi thừa nhận tôi không hiểu xã hội, tôi không có kinh nghiệm, tôi trước đây ở Thượng Hải cũng vậy, nhưng ở nơi gần với chiến tranh, hỏi như vậy còn có chút hiệu quả! — Tôi là từ một bài học xương máu mới nhìn thấy cái gọi là quần chúng nhân dân của đồng chí Vương Dĩnh! Cuối cùng, tôi muốn nói," Anh nói; "Áp đè lên trái tim người khác, thì phê bình gì cũng không xong! Chúng ta đều là những người đau khổ, chúng ta đều là những người đang sống, chúng ta đều có phiền muộn: phiền muộn tình yêu, phiền muộn sự nghiệp, phiền muộn rời xa tất cả quá khứ khiến cha mẹ chúng ta thù thảm hơn, phiền muộn vì sự thù hận và không hiểu nhau giữa người với người! Cuối cùng nữa, tôi muốn nói, con hải yến khóc lóc sụt sùi trong giông bão Hồ Lâm tiên sinh không phải là đồng chí của tôi, cũng không xứng làm kẻ thù của tôi!"

Anh ngồi xuống. Anh nhớ rõ, anh chưa từng nghĩ qua những lời này. Bây giờ anh đã nói ra, thế là lần đầu tiên anh hiểu rõ hoàn cảnh của mình một cách khoái trá. Đây là tình hình thường có: Người ta mơ hồ, phiền muộn, không thể nói một câu đối với môi trường của họ, và không thể có tư tưởng rõ ràng, nhưng nhờ sức mạnh bên trong, họ bộc phát ra, nói ra rồi; thế là chính họ vui vẻ cảm thấy kinh ngạc.

Thế là anh, Tưởng Thuần Tổ, đắc chí tràn trề. Trong bài diễn văn hùng biện này, anh nâng mình lên một đỉnh cao sáng chói; dưới bức mặt nạ giao hảo, anh trút mưa đá oán thù xuống; trong sự chân thành gian trá, trong lòng anh có sự dịu dàng. Anh là người chiến thắng vinh quang rồi. Nhưng không lâu sau, trong lòng anh liền xuất hiện sự đau khổ đáng sợ.

Bởi vì sự đồng cảm đã chuyển sang người Tưởng Thuần Tổ, Vương Dĩnh đau khổ, lại còn giận dữ: Hắn thù hận tất cả mọi người, hắn run rẩy. Hắn không thể cấu thành bất kỳ quan niệm nào, không thể lập tức nói năng. Hồ Lâm nhìn hắn. Hồ Lâm chuẩn bị nói chuyện, một nữ đồng chí đứng dậy.

Vị nữ đồng chí này ôn hòa, hòa bình, mà nghiêm túc. Cô đồng cảm với cả hai bên đấu tranh, cô cảm thấy họ đều không nên nói một cách phiến diện như vậy; cô, trên cảm giác ưu mỹ của phụ nữ, cảm thấy mọi người đều là bạn bè và đồng chí; cô cảm thấy dấy lên sự thù hận lớn như vậy, phơi bày nhiều đau khổ như vậy — phơi bày tình cảm sâu sắc nhất nhân gian một cách khinh suất như vậy, là chuyện đáng sợ. Cô tràn ngập cảm giác chính nghĩa, đứng dậy. "Tôi không biết nói chuyện." Cô nói, mang theo một biểu cảm nghiêm túc mà yếu ớt, "Tôi hy vọng mọi người đừng nhìn nhận vấn đề nghiêm trọng như vậy... Tôi cảm thấy mọi người nên hiểu nhau, đoàn kết lại." Cô nói, ngập ngừng một chút, rồi ngồi xuống. Trương Chính Hoa tiếp đó đứng dậy.

Tưởng Thuần Tổ cảm thấy không còn gì để biện bác nữa, không chú ý Trương Chính Hoa, nhưng nghiêm túc nhìn vị nữ đồng chí này.

Trương Chính Hoa hy vọng cứu vãn, bị sự phát triển của sự việc kích thích một niềm xúc động nghiêm túc, hy vọng ở một mức độ nào đó thực hiện một sự hòa giải. Nhưng tình thế hiện tại khiến hắn sau khi bắt đầu nói chuyện vẫn nghiêng về phía Vương Dĩnh. Và vì cội nguồn của niềm xúc động nghiêm túc đó, hắn cảm thấy mình công chính. Hắn bắt đầu cảm thấy những tranh luận này đều không quan trọng, hắn nỗ lực giải thích chúng không quan trọng, cho rằng làm như vậy là có thể đánh tan Tưởng Thuần Tổ, giành được sự hòa giải thắng lợi. Sự việc trở nên nghiêm trọng, sự va đập của sức mạnh trang nghiêm đó, sự dao động của tâm hồn đó, đã vượt quá phạm vi hứng thú của hắn, Trương Chính Hoa; hắn không còn cảm thấy những tranh luận này có ý nghĩa gì nữa, cho nên trong lòng hắn có niềm xúc động nghiêm túc. Hắn là người hòa bình: Cuộc sống của thời đại này chính là tôi luyện hắn như vậy.

Hắn mảy may không chú ý đến lời của vị nữ đồng chí đó, khiến lòng tự trọng của vị nữ đồng chí đó chịu sự khổ não nghiêm trọng.

"Tôi cảm thấy lời của đồng chí Tưởng Thuần Tổ cũng có lý: Một chuyện, luôn luôn có lý." Hắn nói, mang theo thái độ nghiêm túc thô lỗ, trì trệ vốn có của mình. Rõ ràng hắn cảm thấy mình đã nói ra chân lý. "Nhưng chúng ta nên chú ý đến việc chúng ta phải phục tùng cái gì... Đúng vậy, chúng ta đều là tiểu tư sản, nhưng ở đây có sự phân biệt tiến bộ và lạc hậu, bản lĩnh diễn thuyết không thể bào chữa được. Đúng vậy, đồng chí Vương Dĩnh cũng có khuyết điểm, một người luôn có khuyết điểm, nhưng về khách quan đồng chí Vương Dĩnh là đúng... Vậy thì, tôi hy vọng ở đây khép lại một đoạn!" Hắn nói, ngồi xuống. Hắn ngồi xuống rất vững vàng, lấy ánh mắt nam tính, tự tin, sáng lạn nhìn mọi người, giống như những người nông dân không biết ăn nói chỉ thấy mãn nguyện với lời phát biểu, hoặc chỉ là phát âm của chính mình vậy.

Vương Dĩnh bất mãn với hắn, thậm chí thù hận.

"Tôi muốn mời đồng chí Tưởng Thuần Tổ chỉ ra, rốt cuộc thế nào mới là tiếp cận quần chúng!" Vương Dĩnh dùng giọng giận dữ nói, đưa ra điểm khiến hắn đau lòng nhất, mà lại có thể biện hộ nhất. "Tiếp cận dù sao cũng tốt hơn không tiếp cận! Tôn Trung Sơn tiên sinh làm cách mạng bốn mươi năm mới biết thức tỉnh quần chúng, từ đó có thể thấy, đồng chí Tưởng Thuần Tổ ở đây bộc lộ khuynh hướng thủ tiêu chủ nghĩa, cực kỳ phản động! Đồng chí Tưởng Thuần Tổ phỉ báng cách mạng, mặc cho ý chí chủ quan của hắn thế nào, về khách quan hắn nhất định sẽ phản cách mạng!" Hắn nói. Tưởng Thuần Tổ đã có loại đau khổ mơ hồ, sắc bén đó, câu nói này khiến anh run rẩy. "Cách mạng của chúng ta phải kiên cường lên. Chúng ta phải thanh toán những kẻ thù nội bộ này, những cặn bã này! Chúng ta bây giờ, dựa vào trận giông bão ngoài cửa sổ làm chứng, phải bắt đầu thanh toán triệt để!" Hắn hung tợn nói, nhìn Tưởng Thuần Tổ.

Tưởng Thuần Tổ cười lạnh nhìn hắn. Loại đau khổ đó đột nhiên phát sinh, khi nhìn vị nữ đồng chí đó, giống như nhận được một sự gợi mở, loại đau khổ này càng mạnh hơn. Anh choáng váng, không còn cảm nhận được sự đả kích của người khác, không còn cảm nhận được bầu không khí căng thẳng trong hội trường. Trong sự choáng váng này; câu nói đó của Vương Dĩnh khiến anh run rẩy. Không phải do sự đả kích của Vương Dĩnh — điều này đối với anh bây giờ đã mảy may không quan trọng — mà là do câu nói này, câu nói này như tia sáng dữ dội, khiến anh run rẩy: Đây là sự run rẩy sâu sắc nhất trong tuổi trẻ của anh.

Anh nhìn thấy người khác đứng dậy, rồi lại ngồi xuống: Anh hầu như không nghe rõ họ đang nói cái gì. Anh biết họ đang nói cái gì.

"Tôi đề nghị với chủ tịch," Hồ Lâm nói lớn, bế bản giấy của mình, "sự thật đã phát sinh rõ ràng là, có mấy vị đồng chí muốn từ nội bộ chia rẽ đoàn thể của chúng ta: Họ muốn tổ chức riêng hội tọa đàm, đây là âm mưu của chủ nghĩa cơ hội! Mà đồng chí Tưởng Thuần Tổ, chính là kẻ lãnh đạo cái âm mưu này... Tôi vẫn gọi anh là đồng chí!" Hắn nói lớn hướng về Tưởng Thuần Tổ.

Trong số các nữ đồng chí, đã xảy ra sự bất an phổ biến. Có hai người ban đầu đang đọc sách, có hai người thì đang chia nhau ăn đậu phộng — họ chỉ chú ý đến đậu phộng của họ: Trong cái nơi kịch liệt này, họ chỉ chú ý đến niềm vui nhỏ bé, dịu dàng của họ — bây giờ họ ngẩng đầu lên. Trong số họ, không một ai có thể hiểu được cái âm mưu mà Hồ Lâm tuyên bố này.

Một số nam đồng chí nghe quen tất cả những thứ này, cho rằng tất cả những thứ này không liên quan đến mình, đang đọc sách, cũng ngẩng đầu lên.

"Chúng ta phải thanh toán âm mưu!" Hồ Lâm gào lớn.

Có một thanh niên gầy nhỏ, đeo kính đứng dậy. Hắn có vẻ mặt giận dữ: Hắn vì giận dữ mà không thể diễn đạt suôn sẻ ý kiến của mình.

"Cái này gọi là... bức hại! Bức hại! Anh là ngụy thiện!..." Hắn nói, nhìn Hồ Lâm, "Tôi thừa nhận tôi có ý... cải tổ... hội tọa đàm, nhưng có cản trở gì? Tại sao lại là đồng chí Tưởng Thuần Tổ? Tại sao lại bức hại?" Hắn dữ dội nói, lắc lư. "Tôi thừa nhận đây là ý kiến của chúng tôi!" Một thanh niên khác đứng dậy, tiếp viện hắn, "Đúng như đồng chí Tưởng Thuần Tổ đã nói, các người là tự cao tự đại, áp đè mọi người! Chính các người mới âm mưu thao túng! Các người chưa bao giờ nghe ý kiến của người khác! Các người thần bí, thần bí một cách rất vui vẻ!"

Tiếp đó có hai người khác đứng dậy tấn công Vương Dĩnh: Sự tấn công tiến hành hỗn loạn và dữ dội.

"Cái gọi là thủ tiêu chủ nghĩa là chặt đứt cành lá của cách mạng, làm cho mọi sức sống chết đi!" Thanh niên thứ hai bứt phá khỏi mọi âm thanh, nói lớn: "Mà cái gọi là chủ nghĩa cơ hội là chuyên môn nịnh hót cấp trên! Các người không thể học tập các đồng chí, các người là chủ nghĩa quý tộc của cách mạng!

Tiếp đó thanh niên thứ nhất bắt đầu tấn công; người thứ ba tranh nhau nói chuyện, trật tự lại rất rối loạn.

"Trật tự hội trường!" Người phụ trách kịch vụ nói lớn: "Chúng ta bắt buộc phải xóa bỏ khuynh hướng chủ nghĩa cá nhân, đả kích sự chia rẽ."

"Tôi có nên tiếp viện họ không?" Tưởng Thuần Tổ nghĩ.

"Cái gì gọi là chủ nghĩa cá nhân? Cái gì gọi là chia rẽ? Cái gì gọi là âm mưu?" Anh đứng dậy, giận dữ nói. Đau khổ của anh biến mất. Anh đứng dậy trong lòng hư vinh mạnh mẽ, vui vẻ nhưng có chút tiếc nuối vứt bỏ sự đau khổ của mình. "Đồng chí Vương Dĩnh nói: Nhưng bất luận ý chí chủ quan của cậu thế nào, về khách quan cậu là phản cách mạng! Nói đẹp đẽ biết bao, nhẹ nhàng biết bao! Cha của đồng chí Vương Dĩnh không phải công nhân, mẹ không phải nông dân, đồng chí Vương Dĩnh không xứng nhận lời khen của tôi, hắn không phải là vô sản; vậy thì, bất luận đồng chí Vương Dĩnh về chủ quan thế nào, về khách quan đồng chí Vương Dĩnh phản cách mạng! Đồng chí Vương Dĩnh, cái mũ này của anh, anh đội rất dễ chịu nhỉ!" Đặc biệt là sau sự đau khổ không rõ ràng, Tưởng Thuần Tổ đưa ra thái độ lưu manh, độc lạt mà anh quen dùng thời học sinh. Trên thế giới, không có gì lưu manh hơn, độc lạt hơn những học sinh nam mười lăm mười sáu tuổi đang đau khổ mơ hồ. "Vậy thì tốt cực kỳ, cái mũ này liền trùm đồng chí Vương Dĩnh từ đầu đến chân rồi! Bây giờ chỉ có một cách, chính là mời đồng chí Vương Dĩnh nói cho chúng ta biết, cha của hắn là công nhân, còn mẹ của hắn là nông dân, con trai của quần chúng công nông, đúng là tổ tiên tích đức đấy!" Anh cười lên. Bởi vì sự nghiêm túc phổ biến, không có tiếng cười hùa theo: Mọi người cảm thấy Tưởng Thuần Tổ quá tàn nhẫn độc ác. Thế là Tưởng Thuần Tổ lại có đau khổ.

"Tôi phản đối đồng chí Tưởng Thuần Tổ nhục mạ cá nhân tôi!" Vương Dĩnh giận dữ gào.

"Anh chứng minh đi!" Trong sự nhiệt tình xấu xa và đau khổ, Tưởng Thuần Tổ lưu manh gào lên. Anh ngồi xuống, mỉm cười choáng váng.

"Để bảo vệ nhân cách cách mạng của đồng chí Vương Dĩnh, chúng ta phải trừng phạt đồng chí Tưởng Thuần Tổ!" Hồ Lâm hào hùng sục sôi nói: "Bây giờ sự việc cực kỳ rõ ràng, đồng chí Tưởng Thuần Tổ là thủ lĩnh phe phản động! Tôi đề nghị khai trừ đồng chí Tưởng Thuần Tổ! Để làm gương cho phe phản động, khai trừ đồng chí Tưởng Thuần Tổ!"

Hắn dừng lại. Mọi người im lặng căng thẳng.

"Quả thực cách mạng đã phán quyết tôi, một kẻ chủ nghĩa cá nhân sao?" Tưởng Thuần Tổ đau khổ và sợ hãi run rẩy, nghĩ.

"Đây là âm mưu định sẵn, vì tình yêu của đồng chí Tưởng Thuần Tổ! Tôi đề nghị khai trừ đồng chí Hồ Lâm!" Thanh niên thứ hai đó đứng dậy, nói, "Đồng chí Hồ Lâm trong công tác không có chút thành tích nào, căn bản không học tập, đây là điều ai ai cũng biết! Đồng chí Hồ Lâm cơ hội trục lợi, đồng thời theo đuổi hai vị nữ đồng chí, hắn từng nói với người khác rằng, hắn bảo đảm cả hai vị đều tán được vào tay, cái này vô liêm xỉ biết bao! Các nữ đồng chí đều có mặt ở đây, vừa rồi còn bị đồng chí Hồ Lâm lừa gạt! Nước mắt của đồng chí Hồ Lâm là thứ hạ tiện nhất trên đời! Mà đồng chí Vương Dĩnh lại che chở hắn, còn đồng chí Tưởng Thuần Tổ, đã giúp đỡ sự học tập của chúng tôi..." Hắn rơi lệ, tiếp tục nói: "Trong cách mạng cũng phải có chính nghĩa..."

"Tôi không thể chịu đựng sự sỉ nhục!" Hồ Lâm gào.

Tưởng Thuần Tổ, nhận được sự tiếp viện vô thượng, trong lòng có tình cảm bạn bè ngọt ngào, lộ ra biểu cảm khinh bỉ đứng dậy. Mọi người lại nhìn anh.

"Tôi xin từ chức với các đồng chí!..." Anh nói: "Tức là, đồng chí Hồ Lâm — nói đúng, xin khai trừ tôi!"

"Nếu như vậy, xin cũng khai trừ tôi!" Thanh niên thứ hai nói.

"Còn có tôi." Thanh niên đeo kính đứng dậy, nói.

"Trong thế giới hoang tàn, cũng có tình bạn." Tưởng Thuần Tổ, mắt hoen ướt. "Tôi phản đối đề nghị của đồng chí Hồ Lâm!" Trương Chính Hoa đứng dậy, giận dữ nói lớn: "Tôi chủ trương đồng chí Tưởng Thuần Tổ tiếp nhận phê bình!"

"Tôi tiếp nhận bất kỳ sự phê bình nào của người bạn chân chính, tôi phản đối bất kỳ sự phê bình nào của các người!" Tưởng Thuần Tổ kiêu ngạo nói.

"Xin chủ tịch biểu quyết!" Hồ Lâm nói, nịnh hót liếc Vương Dĩnh một cái.

Vương Dĩnh đứng yên không động, nghiêm túc nhìn mọi người. Ở đây, Vương Dĩnh bắt đầu thấu hiểu Tưởng Thuần Tổ và những người bạn của anh: Thấu hiểu kẻ thù là một chuyện gian khổ. Hắn, Vương Dĩnh, chỉ là muốn đả kích Tưởng Thuần Tổ, bây giờ vẫn muốn đả kích, nhưng tuyệt đối không muốn sự việc có kết quả như thế này; tức là, tuyệt đối không muốn Tưởng Thuần Tổ như bây giờ thắng lợi và kiêu ngạo ra đi. Kết quả này sẽ phá hỏng uy tín và quyền uy của hắn, là điều hắn không thể chịu đựng được. Thấu hiểu tất cả trong hội trường, hắn nghĩ tới, Tưởng Thuần Tổ quả thực không như những gì hắn phê bình. Nhưng tư tưởng như vậy đối với hắn vĩnh viễn không có hiệu quả, bởi vì hắn ngay sau đó liền nghĩ, hắn về nguyên tắc là quyết không sai, hắn, nhà cách mạng, nên kiên cố. Hắn nghĩ hắn không thể có sự đồng cảm, không thể có tình cảm, không thể có tất cả của giai cấp tiểu tư sản — hắn cảm thấy là như vậy. Thế là hắn bắt đầu làm kết luận, mà để hoãn hòa bầu không khí hội trường, trong kết luận đã phê bình Hồ Lâm một cách mảy may không nương tay; hắn cảm thấy phê bình Hồ Lâm một cách vô tình như vậy, không bị bất kỳ tình cảm nào làm dao động, là hành vi công chính của nhà cách mạng.

"Nên kiểm thảo triệt để tất cả, không phải vấn đề khai trừ hay không khai trừ, mất đi mỗi một đồng chí, chúng ta đều cảm thấy đau lòng!" Hắn nghiêm túc nói, tin rằng đó là đau lòng; tự nâng mình cao như nguyên tắc, "Đồng chí Tưởng Thuần Tổ không tiếp nhận phê bình, là chuyện đáng đau lòng, tôi lấy tư cách cá nhân khuyên đồng chí Tưởng, hy vọng đồng chí ấy sau khi tình cảm như thế này qua đi, sẽ phản tỉnh lại, mà tình cảm như thế này, là của tiểu tư sản!" Hắn trầm trọng nói, ngắt ngừ một chút. "Mà đồng chí Hồ Lâm, nông nổi, phô trương, bộc lộ điểm yếu tồi tệ nhất của tiểu tư sản!" Hắn nghiêm khắc nói; Hồ Lâm giận dữ, kinh ngạc nhìn hắn, rồi mỉm cười lắc đầu. "Hôm nay kết luận của chúng ta là: Tất cả của chủ nghĩa cá nhân, ảo tưởng và tác phong của chủ nghĩa tự do, là không thể chấp nhận được! Bất kỳ mưu toan chia rẽ nào, đều nên chịu sự đả kích! Các đồng chí, ai tán thành điều này xin giơ tay!" Có người giơ tay. Trong số các nữ đồng chí, trừ Cao Vận ra, toàn thể đều giơ tay. "Kết luận của chúng ta là: Thứ nhất, kiện toàn hội tọa đàm của chúng ta, các vị đồng chí có thể tùy thời đóng góp ý kiến; thứ hai, trên công tác quần chúng, thái độ nên đặc biệt nghiêm túc, sự mỉa mai của đồng chí Tưởng Thuần Tổ là sai lầm! Đồng chí Phương Quốc Đống và đồng chí Lưu Thái Cầm tùy ý hành động, cản trở công tác, là không thể chấp nhận được! Đồng chí Trương Chính Hoa sơ suất làm mất đồ của tập thể, chuyện tuy nhỏ, nhưng lại bộc lộ tác phong qua loa đại khái, là không thể chấp nhận được, chúng ta hy vọng đồng chí Tưởng Thuần Tổ an tâm công tác, mọi người khắc phục khó khăn, cùng nhau học tập, nhưng tác phong nghệ sĩ, chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa đồi trụy của đồng chí Tưởng Thuần Tổ, nên nhận sự phê bình!" Hắn hưng phấn nói lớn. Hắn cảm thấy bầu không khí đã chuyển dịch; "Đồng chí Tưởng Thuần Tổ tấn công phóng túng đối với cá nhân tôi, tôi có thể tha thứ, nhưng tấn công đối với sự lãnh đạo lý luận, nên nhận sự phê bình, các đồng chí, không có lý luận cách mạng, thì không có hành động cách mạng! Chúng ta đang ở trong một thời đại vĩ đại như thế này, nhiệm vụ của chúng ta là trọng đại, nếu như có một chút xíu sai lầm, chúng ta sẽ có lỗi với đồng bào đã hy sinh và các đồng chí đã đổ máu vì dân tộc!

Hắn nói xong, có một bộ phận người, đặc biệt là các nữ đồng chí đứng dậy: Bộ phận người này, đối với cả hai bên đấu tranh đều không có tình cảm đặc biệt, không thể nhìn thấy chiều sâu của vấn đề, do mệt mỏi, đã thừa nhận kết luận của Vương Dĩnh. Họ bởi vì Vương Dĩnh là người lãnh đạo, nên thừa nhận, và đồng cảm với kết luận này. Điều này đối với Vương Dĩnh là một sự giúp đỡ lớn. Nhưng sự giúp đỡ này lập tức bị suy giảm, bởi vì phần lớn mọi người ngồi yên không động, chú ý vào góc trái hội trường. Họ chú ý đến Thẩm Bạch Tĩnh, tổng vụ và thư ký của đội kịch; sự chú ý này, khi cuộc đấu tranh tiến hành, thỉnh thoảng xảy ra, bây giờ tập trung lại. Thẩm Bạch Tĩnh là người có râu quai nón, xấu xí, đầu to, ngoại biểu có chút ngây ngô. Cảm nhận được ánh mắt của mọi người, chống cằm, dùng tay kia gảy ngọn nến trước bàn. Trong mắt ông có một luồng ánh sáng: Ông đang trầm tư. Thân thế của Thẩm Bạch Tĩnh rất ít người biết: Mọi người chỉ biết ông là người giàu kinh nghiệm, từng trải qua nhiều lần nguy hiểm đến tính mạng, là người kiên trung. Ông là một trong những nhân vật xuất sắc do những cuộc đấu tranh kịch liệt trong những năm này tạo ra. Trong đám thanh niên này, ông là người lớn tuổi nhất, nhưng ông không có gia đình, chưa kết hôn, không có bất kỳ người bạn đặc biệt nào: Mọi người đối với ông đều là bạn bè, rõ ràng ông cảm thấy như vậy là thoải mái nhất. Ông là một trong những nhân vật quan trọng nhất của đội kịch này, ông thuộc về tiểu tập đoàn đó. Nhưng ông tỏ ra không có mối quan hệ đáng khoe khoang nào với tiểu tập đoàn này, trong một số việc, khi ông cho rằng bắt buộc phải làm theo ý ông, ông tỏ ra rất nghiêm khắc với tiểu tập đoàn này; và vì được mọi người kính yêu, tiểu tập đoàn này đã nghe theo ông. Mọi người không biết tình hình thực tế, nhưng mọi người có thể thấy được ảnh hưởng cử ngàn cân này. Mọi người dần dần nhận ra, giữa ông và Vương Dĩnh đã có ma sát. Nhưng bản thân ông quyết không nói điều này ra, giống như ông đang rất bình tĩnh quan sát. Ông rất thân cận với mọi người, nhưng ông không muốn tham gia diễn kịch hay hát ca, ông mảy may không có hứng thú với những thứ này, ông luôn trốn đi: Mọi người ồn ào đến mức thẹn thùng, nhưng mọi người có sự nghiêm túc chân thành đối với ông, đây là một loại tình yêu mến thấu hiểu nhất của những người trẻ tuổi đối với cuộc đời rất khổ cực và tính cách chính trực. Trong hội tọa đàm, ông rất ít nói chuyện: Ông tỏ ra dường như không hiểu những lý luận tràn ngập, động lòng người phát ra từ miệng Vương Dĩnh. Ông không cản trở sự chia rẽ của hội tọa đàm, ông nói ông không có ý kiến, nhưng hy vọng mỗi người nỗ lực công tác, học tập từ trong công tác. Mọi người thường xuyên quây lại quanh ông, ồn ào bao vây lấy ông, hy vọng ông nói nhiều hơn một chút; đặc biệt là các nữ đồng chí, tin chắc ông có vô số câu chuyện, chỉ là không chịu nói. Trong đội kịch này, ông là sự tồn tại động lòng người nhất, sâu sắc nhất. Những tâm hồn trẻ tuổi đó, một mặt tập trung vào những lý luận sục sôi đó, một mặt tập trung vào tình yêu mến thấu hiểu này.

Rõ ràng Vương Dĩnh kính sợ ông, đồng thời lại cảm thấy ông cản trở mình. Vương Dĩnh dần dần tin rằng ông là sai lầm. Đối với cuộc họp kiểm thảo lớn nhất này, ông không tham gia bất kỳ ý kiến nào. Trong toàn bộ thời gian hội nghị tiến hành, ông chú ý lắng nghe, thỉnh thoảng ngẩn ngơ nhìn vào một điểm cố định nào đó, trầm tư. Ánh mắt của những người trẻ tuổi đó không ngừng rơi lên người ông, ông thỉnh thoảng đáp lại ánh mắt này bằng một cái nhìn uy nghiêm ép người, nhưng phần lớn là không thèm để ý. Sự chia rẽ trở nên nghiêm trọng, sự lãnh đạo của Vương Dĩnh mong manh thế nào, bây giờ ông đã nhìn ra rõ ràng. Những người đã đi sang một giai đoạn khác trong cuộc đời, đối với mọi biểu hiện của thế hệ sau mà họ hy vọng, thường mang theo sự quan sát bình tĩnh của lý trí và lòng từ bi của người già: Ông, Thẩm Bạch Tĩnh, đối với sự ấu trĩ này, là rộng lượng dung nhẫn. Nhưng đến bây giờ, kết luận rỗng tuếch này của Vương Dĩnh đã làm ông giận dữ.

Cuộc sống tàn khốc của những năm xưa khiến ông có sự ghét bỏ đối với cảnh tượng gào thét hiện tại này. Đột nhiên, trong lòng ông, những giọt máu tươi vì dân tộc đã chảy năm xưa và cảnh tượng hiện tại này đã tạo thành sự tương phản mạnh mẽ.

Sự tập trung bầu không khí hội trường, ánh mắt nghiêm khắc đó của Thẩm Bạch Tĩnh, cùng với động tác gảy ngọn nến sâu sắc đó của ông, đã làm cho kết luận của Vương Dĩnh thất bại. Và làm cho những kẻ phản đối đang va đập bằng mục đích nhiệt tình cá nhân kia sợ hãi. "Lời của đồng chí Vương Dĩnh chẳng giải quyết bất kỳ vấn đề gì!" Tưởng Thuần Tổ nghiêm túc nói lớn, "Đồng chí Hồ Lâm đề nghị khai trừ tôi, mà tôi thì đưa ra từ chức! Mà nếu đồng chí Hồ Lâm thực sự vô liêm xỉ như vậy, thì bắt buộc phải trừng phạt!" Anh nói, mặc dù Thẩm Bạch Tĩnh làm anh có chút sợ hãi, anh vẫn tin tưởng vào tình yêu mến sâu sắc của anh dành cho Thẩm Bạch Tĩnh, anh tin Thẩm Bạch Tĩnh sẽ tán đồng anh. Anh nỗ lực bướng bỉnh lên nói mấy câu này, hy vọng thể hiện, và chứng minh sự trung thành của anh đối với Thẩm Bạch Tĩnh. Anh nhìn Thẩm Bạch Tĩnh.

Vương Dĩnh bất giác thừa nhận sự thất bại của mình, nghiêm túc nhìn Thẩm Bạch Tĩnh. "Tôi có một chút ý kiến nhỏ!" Thẩm Bạch Tĩnh đứng dậy, thấp giọng và nhanh chóng nói, nhìn ánh nến. Rõ ràng trong lòng ông có sức mạnh lớn đang va đập. Ông dừng lại rất lâu trong sự im lặng của toàn thể, lộ ra biểu cảm trầm tư, trì trệ của mình: Ông đang tự kiểm tra mình. Thế là ông dùng giọng nói trầm đục, trầm tĩnh, vụng về đó phát biểu. "Các đồng chí," ông nói, "tất cả chúng ta đều phạm sai lầm, tại sao chứ? Thứ nhất, sự lãnh đạo của đồng chí Vương Dĩnh không kiện toàn, có khuyết điểm, những khuyết điểm này mọi người đã chỉ ra rồi! Tôi tin đồng chí Vương Dĩnh sẽ sửa chữa, sẽ hòa làm một với mọi người! Các đồng chí, đồng chí Vương Dĩnh cũng có ưu điểm, đó chính là đồng chí ấy kiên cường, chịu làm việc, lẽ nào mọi người không thấy sao? Nhưng khuyết điểm thì không thể tha thứ!" (Vương Dĩnh bất giác lộ ra nụ cười đau khổ) "Đồng chí Hồ Lâm thành sự thì ít, bại sự thì nhiều, một lòng chỉ nghĩ đến bản thân, căn bản không biết công tác là cái gì! Mà đồng chí Tưởng Thuần Tổ, hoàn toàn là kẻ chủ nghĩa cá nhân, cứ tiếp tục như vậy, không có kết quả tốt đâu! Đồng chí Tưởng Thuần Tổ, cậu thừa nhận điều này không?" Ông hỏi, nhìn Tưởng Thuần Tổ.

"Tôi thừa nhận sự phê bình của anh!" Tưởng Thuần Tổ im lặng một chút, nói. Mặt anh run rẩy. Anh đau khổ liếc nhìn Vương Dĩnh một cái: Bây giờ, khuất phục trước bầu không khí nghiêm túc, chân thành trong hội trường, và cảm nhận sâu sắc bầu không khí này, anh đã hòa giải với Vương Dĩnh. Anh trả lời Thẩm Bạch Tĩnh, cảm thấy mình đứng trong cảnh tượng cao cả này là thuần khiết. Thẩm Bạch Tĩnh tiếp tục yên tĩnh, nghiêm túc nói tiếp. Tưởng Thuần Tổ cảm động lắng nghe, cảm thấy trong lòng mình có sức mạnh tươi mới, cảm thấy mình có thể đi cùng thời đại này, hiểu và chinh phục điểm yếu của chính mình.

"Các đồng chí vừa rồi rất nhiều lần nhắc đến những đồng chí đã hy sinh vì công tác của chúng ta, nhưng các đồng chí liệu có thực sự học tập họ không? Rất nghi vấn! Rất nghi vấn! Tôi sẽ không miêu tả cái gì với các đồng chí, các đồng chí không thể cho rằng thời đại này là thời đại hưởng phúc!" Thẩm Bạch Tĩnh giận dữ nói. Ông, người cựu binh này, đã bị kích thích. "Vừa rồi lúc tranh luận, trong các người có người đọc sách! Trong các nữ đồng chí có người ăn đậu phộng! Cái này có xứng với các đồng chí hy sinh vì công tác không? Cái này lẽ nào không đáng giận sao?" Ông nói. Ông đối với mọi người từ trước đến nay đều nghiêm túc như vậy: Tâm hồn bị kích thích của ông đòi hỏi ở thời đại hiện tại nhiều hơn, nhiều thứ hơn; ông tin chắc trước đây từng có những thứ này. Một trong hai nữ đồng chí ăn đậu phộng đó cúi đầu, thấp giọng nấc lên. Thế là ông càng kịch liệt, càng nghiêm khắc, càng trầm trọng. Ông nói đến vấn đề mà ông chưa từng phát biểu ý kiến.

"Mọi người tranh luận vấn đề yêu đương! Nhưng yêu đương là cái gì chứ! Chỉ có người thực sự hiểu ý nghĩa của yêu đương mới xứng yêu đương! Tôi nhìn thấy không biết bao nhiêu ảo tưởng say sống đắm chết — cái này gọi là yêu đương sao? Mọi người nói đây là đoàn thể nghệ thuật! Chính là đoàn thể nghệ thuật, càng phải nghiêm túc hơn! Các đồng chí, không có chuyện gì là làm trò đùa đâu, các đồng chí, chúng ta nên thức tỉnh!"

Trong số các nữ đồng chí có tiếng khóc xúc động truyền ra. Ông nhìn sang bên đó một cái.

"Đừng khóc, mà phải thức tỉnh! Các đồng chí," ông cảm động nói. Rồi ngồi xuống. Ông ôm lấy đầu.

"Chúng tôi... tiếp nhận... sự phê bình của anh!" Nữ đồng chí nấc lên đó đứng dậy, nói.

Im lặng một chút, Vương Dĩnh đứng dậy.

"Chúng tôi tiếp nhận sự phê bình đến từ kinh nghiệm phong phú của đồng chí Thẩm Bạch Tĩnh." Hắn nghiêm túc nói, nhìn mặt bàn. "Chúng tôi hy vọng các vị sửa chữa khuyết điểm... Được rồi, hôm nay tan họp!" Hắn đau khổ ngẩng đầu lên.

Thẩm Bạch Tĩnh đi ra ngoài đầu tiên. Mọi người lặng lẽ đi ra ngoài, có người thổi tắt mấy cây nến tàn, trong ánh sáng ảm đạm người ta càng tĩnh mịch. Khi đi qua hành lang, có người bắt đầu nói chuyện: Ngắn gọn, yếu ớt, nghiêm túc. Biểu hiện này là những gì người ta có khi đi qua nơi nghiêm túc nhất của cuộc đời.

Tưởng Thuần Tổ đi ra khỏi tòa nhà. Đã qua mười hai giờ đêm, cơn mưa giông đã tạnh, trên bãi cỏ có làn gió mát rượi, dễ chịu, khắp nơi nhỏ giọt nước, chòm sao sáng lấp lánh trên bầu trời. Tưởng Thuần Tổ đứng bên cây đào nhỏ giọt nước ngắm nhìn cửa sổ tầng lầu: Trong cửa sổ tầng lầu có ánh đèn và bóng người. Tưởng Thuần Tổ nhẹ nhàng thở dài, và ngoảnh lại nhìn quanh.