Sánh vai như đôi bò cày chung ách,

Tôi bước đi cùng linh hồn nặng trĩu,

Chừng nào vị thầy hiền còn cho phép;

Nhưng khi ngài bảo: “Hãy rời hắn, bước tiếp,

Vì chốn này ta phải buông buồm khua mái,

Hết sức mình mà đẩy chiến thuyền đi;”

Tôi ngẩng đầu lên như tư thế bước đi,

Dù trong lòng vẫn mang trĩu nặng,

Những nghĩ suy bẽ bàng, cúi gằm.

Tôi đã bước đi, ngoan ngoãn dõi theo

Từng dấu chân của vị Bậc Thầy, và cả hai

Đều tỏ ra thanh thoát nhường nào,

Thì ngài bỗng bảo tôi: “Hãy hạ mắt nhìn xuống;

Sẽ tốt hơn cho con, để quãng đường bớt nhọc,

Nếu con nhìn lớp nền dưới chân con.”

Như để người đời còn nhớ đến tên,

Những ngôi mộ trên mặt đất chôn người khuất núi

Đều khắc họa hình ảnh họ thuở sinh thời;

Khiến ta thường rơi lệ khóc thương họ một lần nữa,

Bởi nỗi nhớ nhào nặn tâm can, điều duy nhất

Thúc giục những ai mang lòng trắc ẩn;

Cũng vậy, tôi thấy ở đó, nhưng với nét chạm trổ

Tinh xảo hơn bội phần, phủ đầy hình tượng

Khắp phần đường mòn nhô ra từ triền núi.

Tôi thấy kẻ được tạo dựng cao quý hơn

Mọi thọ tạo khác, từ đỉnh trời rực lửa

Sét đánh ngã nhào xuống một bên.

Tôi thấy Briareus bị ngọn giáo thiên đình

Đánh gục, nằm dài ở phía bên kia,

Nặng nề trên mặt đất bởi cái lạnh tử thần.

Tôi thấy Thymbraeus, thấy Pallas và Mars,

Vẫn khoác giáp quanh vị thần cha của họ,

Ngước nhìn những mảnh thân văng tứ tung của đám người khổng lồ.

Tôi thấy Nimrod dưới chân công trình vĩ đại của mình,

Trông ngơ ngác, đang ngước nhìn đám đông

Từng kiêu ngạo cùng hắn ở Sennaar.

Hỡi Niobe! Với đôi mắt đẫm sầu biết bao

Ta thấy nàng được tạc trên đường đi,

Giữa bảy với bảy đứa con thơ bị sát hại!

Hỡi Saul! Sao mà ngã gục trên chính thanh gươm mình,

Ngươi nằm đó lạnh ngắt ở Gilboa,

Nơi từ đó chẳng màng mưa hay sương đượm!

Hỡi Arachne điên rồ! Ta thấy nàng ở đó,

Nửa người nửa nhện, buồn bã bên những mảnh vải

Được dệt trong giờ phút bất hạnh cho nàng!

Hỡi Rehoboam! Hình bóng của ngươi ở đó

Dường như chẳng còn đe dọa ai; nhưng đầy kinh hoàng,

Một cỗ xe đang chở nó đi, dẫu chẳng ai rượt đuổi!

Mặt đường bằng đá hoa cương còn phô bày

Alcmaeon đã khiến người mẹ đẻ của mình

Phải trả giá đắt cho món trang sức bất hạnh thế nào;

Phô bày cách các con trai của Sennacherib

Đã lao vào ông trong đền thờ,

Và khi ông đã chết, chúng bỏ mặc ông ở đó;

Phô bày sự tàn phá và cuộc tàn sát dã man

Mà Tomyris gây ra, khi ả nói với Cyrus:

“Ngươi khát máu, và ta cho ngươi uống máu đến nghẹn ngào!”

Phô bày cảnh người Assyria đại bại tháo chạy

Sau khi Holofernes đã bị thủ tiêu,

Và cả phần còn lại của cuộc tàn sát ấy.

Tôi thấy thành Troy chìm trong tro tàn và hầm hố;

Hỡi Ilion! Cảnh tượng hiện ra nơi đây

Đã phơi bày ngươi nhục nhã và đê hèn biết bao!

Bậc thầy cọ vẽ hay ngòi bút nào trên đời,

Có thể khắc họa nổi những nét sắc thái nơi đó,

Thứ khiến mọi trí tuệ uyên bác phải trầm trồ?

Kẻ chết trông như chết, người sống trông như sống;

Kẻ tận mắt thấy sự thật chẳng thể thấy hay hơn,

Tất cả những gì tôi dẫm lên trong lúc cắm cúi bước đi.

Giờ thì cứ kiêu ngạo đi, cứ ngẩng cao đầu mà bước,

Hỡi những đứa con của Eve, đừng cúi gằm mặt xuống

Để rồi chẳng thể nhìn thấy lối sống tội lỗi của mình!

Chúng tôi đã đi vòng quanh ngọn núi thêm một đoạn nữa,

Và hành trình của mặt trời cũng ngốn nhiều thời gian hơn

So với những gì tâm trí bận tâm vừa mường tượng,

Thì người vẫn luôn đi trước đầy cảnh giác

Bắt đầu cất tiếng: “Hãy ngẩng đầu lên,

Không còn thời gian để chìm đắm trong suy tư nữa đâu.

Kìa có một Thiên thần đang vội vã

Tiến về phía chúng ta; kìa, nàng hầu thứ sáu

Đang quay về sau ca trực trong ngày.

Hãy tô điểm hành động và ánh nhìn bằng sự cung kính,

Sao cho ngài vui lòng phò trợ chúng ta lên cao;

Hãy nhớ rằng ngày hôm nay sẽ chẳng bao giờ lặp lại.”

Tôi đã quá quen thuộc với lời nhắc nhở của ngài

Về việc không bao giờ được lãng phí thời gian; thế nên về điểm này

Ngài chẳng cần phải bóng gió với tôi làm gì.

Tiến về phía chúng ta là một sinh thực thể đẹp đẽ

Khoác bạch y, và trên gương mặt ngài

Tỏa sáng rạng ngời như sao mai rung rinh buổi sớm.

Ngài dang rộng đôi tay, rồi giương rộng đôi cánh;

“Hãy đến,” ngài bảo, “các bậc thềm ở ngay gần đây,

Và từ nay đường lên sẽ dễ dàng hơn nhiều.”

Mấy ai đáp lại lời loan báo này!

Hỡi những sinh linh con người, sinh ra để bay vút cao,

Sao các ngươi lại dễ dàng gục ngã trước một cơn gió nhẹ?

Ngài dẫn chúng tôi đến nơi vách đá nứt đôi;

Ở đó ngài đập đôi cánh lên trán tôi,

Rồi hứa ban cho tôi một lối đi an toàn.

Giống như bên phía tay phải, để leo lên ngọn núi

Nơi tọa lạc ngôi nhà thờ uy quyền

Trấn giữ những con chiên ngoan đạo, phía trên Rubaconte,

Độ dốc đứng táo bạo của con đường được làm dịu đi

Bởi những bậc thang được xây nên từ thời

Mà sổ sách và thước tấc vẫn còn an toàn,

Cũng dịu êm như thế là bờ dốc đổ sà

Thẳng xuống từ vòng đai thứ hai nơi đó;

Chỉ là vách đá cao cọ sát ở cả hai bên đường.

Khi chúng tôi đang quay người hướng về phía ấy,

“Beati pauperes spiritu,” những giọng ca vang lên

Trầm bổng đến mức ngôn từ chẳng thể tả xiết.

Khổ thân tôi! Những lối vào này khác biệt biết bao

So với chốn Âm phủ! Vì ở đây người ta bước vào

Với những khúc ca thánh thiện, còn bên dưới là tiếng khóc than hoang dại.

Giờ đây chúng tôi đang rảo bước trên những bậc thang thánh thiêng,

Và tôi thấy chúng dễ dàng hơn nhiều

So với khi đi trên mặt phẳng hồi nãy.

Nên tôi cất lời: “Thưa Thầy, xin cho con biết, vật nặng nào

Đã được cất khỏi con, để giờ đây bước đi

Mà con hầu như chẳng cảm thấy chút mệt nhọc nào?”

Ngài đáp: “Khi những chữ P vẫn còn sót lại

Trên trán con, dù đã gần như mờ phai,

Được xóa sạch hoàn toàn giống như chữ đầu tiên,

Đôi chân con sẽ bị chinh phục bởi thiện chí,

Đến mức không chỉ chẳng còn cảm thấy mệt mỏi,

Mà việc leo lên cao còn mang lại cho con niềm vui sướng.”

Lúc đó tôi hành xử y như những ai đang đi

Với một vật lạ đội trên đầu,

Trừ phi những cử chỉ của người khác khiến họ hoài nghi,

Nên tay với lên để kiểm chứng là điều hữu ích,

Nó tìm kiếm, phát hiện và hoàn thành nhiệm vụ

Mà đôi mắt không tài nào làm nổi;

Và với những ngón tay của bàn tay phải xòe ra,

Tôi chỉ tìm thấy sáu ký tự, vốn đã được khắc

Lên vầng trán tôi bởi vị thủ giữ chìa khóa;

Thấy vậy, Người Dẫn Đường của tôi mỉm cười.