Tất cả những cảm xúc ấy rồi sẽ bị chặn đứng và đảo lộn bởi một cú sốc khủng khiếp—trận Bull Run đầu tiên—mà nay chúng ta đều biết là một trong những trận chiến kỳ lạ nhất từng được ghi lại. (Mọi trận chiến, cùng với kết quả của chúng, vốn dĩ phụ thuộc vào sự tình cờ nhiều hơn người ta vẫn tưởng; nhưng trận này từ đầu đến cuối chỉ là một tai nạn, một phen may rủi. Bên nào cũng đinh ninh rằng mình đã thắng cho đến phút chót. Thực ra, bên này cũng có quyền đại bại hệt như bên kia. Do sự ngụy tạo, hoặc một chuỗi những sự ngụy tạo, các lực lượng quốc gia vào phút chót đã hoảng loạn đến độ tan vỡ và tháo chạy khỏi chiến trường.) Những tàn quân thất trận bắt đầu đổ về Washington qua cầu Long Bridge vào lúc rạng sáng thứ Hai, ngày 22—trời lất phất mưa suốt cả ngày. Thứ Bảy và Chủ Nhật diễn ra trận chiến (ngày 20, 21) đã vô cùng khô hạn và oi bức—bụi bặm, nhơ nhuốc và khói súng đóng thành từng lớp, hòa lẫn với mồ hôi rịn ra, rồi lại chồng thêm những lớp khác cũng đẫm mồ hôi, thấm đẫm vào những tâm hồn đang bấn loạn ấy—quần áo ai nấy đều bết dính thứ bụi đất lơ lửng trong không khí—bị xới tung lên ở mọi ngả đường khô cằn và những cánh đồng giẫm nát bởi các trung đoàn, những đoàn xe ngựa lúc nhúc, pháo binh, vân vân—tất cả binh lính khoác trên mình lớp vỏ bọc cáu bẩn, mồ hôi và nước mưa ấy, nay lùi tàn tạ, đổ dồn qua cầu Long Bridge—một cuộc hành quân kinh hoàng dài hai mươi dặm, quay về Washington trong cảnh cụt hứng, nhục nhã và kinh hoàng. Đâu rồi những lời khoa trương, những tiếng hò khoe khoang kiêu hãnh khi các anh xuất quân? Đâu rồi những lá cờ, những ban nhạc, và những sợi thừng để trói tù binh đem về? Chà, chẳng có một ban nhạc nào tấu khúc—và cũng chẳng có lá cờ nào ngoài việc rủ xuống ủ rũ, hổ thẹn sát bên cán.
Mặt trời mọc, nhưng chẳng chiếu sáng. Binh lính xuất hiện trên đường phố Washington, thoạt đầu thưa thớt và trông có vẻ rất ngượng ngùng, rồi sau đó đông đúc hơn—xuất hiện trên đại lộ Pennsylvania, bên thềm và lối vào các tầng hầm. Họ lê bước thành những đám đông hỗn loạn, kẻ từng tốp, kẻ lang thang, người theo đại đội. Thỉnh thoảng, dăm ba trung đoàn hiếm hoi giữ được đội hình hoàn hảo, cùng các sĩ quan (với vài chỗ trống của những người đã hy sinh, những bậc anh hùng thực thụ) lặng lẽ hành quân với gương mặt rũ rượi, nghiêm nghị, kiệt sức đến lả người, ai nấy đen đúa và nhớp nhúa, nhưng mỗi người vẫn cầm chắc khẩu súng hỏa mai và bước đi nhanh nhẹn; song đây chỉ là những ngoại lệ. Vỉa hè đại lộ Pennsylvania, phố Fourteenth, vân vân, chật ních những công dân, người da đen, nhân viên văn phòng, mọi người, những kẻ đứng xem; phụ nữ đứng bên cửa sổ, những nét mặt đầy vẻ tò mò nhìn dòng người lính bại trận lấm lem bùn đất ấy (liệu chúng có bao giờ dứt không?) đang di chuyển qua; nhưng chẳng một lời được thốt lên, không một lời bình phẩm; (một nửa số người đứng xem là phe miền Nam ly khai với thái độ căm hận tột cùng—họ chẳng nói gì cả; nhưng con quỷ đang cười nhạo vào mặt họ).
Suốt buổi sáng, Washington nhốn nháo bóng dáng những người lính thất trận này—những thể tài trông kỳ quái, ánh mắt và gương mặt lạ lùng, ướt sũng (cơn mưa phùn cứ rả rích suốt cả ngày) và tàn tạ thảm hại, đói lả, hốc hác, phồng rộp cả bàn chân. Những người tử tế (nhưng số đó cũng chẳng lấy gì làm nhiều cho cam) liền vội vã chuẩn bị thứ gì đó cho họ ăn. Họ bắc những cái vạc lớn lên bếp để nấu súp, nấu cà phê. Họ bày bàn ăn ngay trên vỉa hè—những xe chở đầy bánh mì được mua về, nhanh chóng cắt thành từng khúc dày. Kìa là hai bà cụ quý phái, những người đứng đầu thành phố về học thức và vẻ duyên dáng, đứng cạnh đống đồ ăn thức uống trên chiếc bàn dã chiến đóng bằng ván thô, phát đồ ăn và cứ nửa tiếng lại cho người mang tiếp tế từ nhà ra trong suốt ngày hôm đó; và họ cứ đứng đó giữa trời mưa, tất bật, lặng thầm, đầu tóc bạc phơ, phát đồ ăn trong khi nước mắt cứ tuôn rơi trên má, hầu như không ngớt suốt khoảng thời gian ấy. Giữa bầu không khí náo động sâu sắc, dòng người chen chúc, chuyển động và sự nôn nóng tuyệt vọng, thật lạ lùng khi thấy rất nhiều, rất nhiều người lính đang ngủ say—ngủ say giữa chốn hỗn mang. Họ ngã đâu ngủ đấy, trên bậc thềm những ngôi nhà, sát các tầng hầm hay hàng rào, trên vỉa hè, né dau một bãi đất trống nào đó, và chìm vào giấc ngủ sâu. Một cậu thiếu niên tội nghiệp mới mười bảy hay mười tám tuổi nằm đó, trên hiên nhà của một dinh thự bề thế; em ngủ thật bình thản, thật sâu. Có người vẫn nắm chặt khẩu súng hỏa mai ngay cả trong giấc ngủ. Có những tốp đồng đội, anh em nằm sát bên nhau—và mặc cho mưa cứ hắt hủi rả rích lên người họ.
Khi buổi chiều trôi qua và màn đêm buông xuống, đường phố, các quán rượu, từng nhóm người tụ tập khắp nơi, những kẻ ngóng chuyện, người gỏng hỏi, những câu chuyện kinh hoàng, những bóng ma ngáo ộp, những cỗ pháo ngụy trang, trung đoàn của chúng ta bị tiêu diệt hoàn toàn, vân vân—những câu chuyện và người kể chuyện, ba hoa, khoác lác, là tâm điểm hão huyền giữa đám đông trên phố. Ý chí và khí phách dường như đã rời bỏ Washington. Khách sạn chính, Willard's, ken đặc những quân hàm—đặc sệt, chen chúc, nhung nhúc những quân hàm. (Tôi nhìn thấy họ, và phải nói chuyện với họ một tiếng mới được. Kia rồi, hỡi những chiếc quân hàm!—nhưng đại đội của các anh đâu? binh lính của các anh đâu? Những kẻ bất tài! Đừng bao giờ nói với tôi về những rủi ro chiến trận, về việc đi lạc đường hay những thứ đại loại thế. Tôi cho rằng đây là công sức của các chính các anh, cuộc tháo chạy này, suy cho cùng là vậy. Cứ lẩn tránh, cứ khoác lác, cứ làm giá trong những phòng khách và quán rượu xa hoa của khách sạn Willard đi, hoặc bất cứ đâu—sẽ chẳng lời ngụy biện nào cứu vãn được các anh đâu. Trận Bull Run là tác phẩm của các anh; giá như các anh xứng đáng bằng một nửa hay một phần mười binh lính của mình, thì chuyện này đã chẳng bao giờ xảy ra.)
Trong khi đó, tại Washington, trong giới chức sắc và cận thần của họ, là một tâm trạng hỗn độn gồm sự kinh hoàng tột độ, sự bất định, cơn thịnh nộ, nỗi hổ thẹn, sự bất lực và nỗi thất vọng đến ngây dại. Điều tồi tệ nhất không chỉ sắp xảy ra mà đã hiện diện ngay trước mắt. Chỉ vài tiếng nữa thôi—có lẽ trước bữa ăn tới—các vị tướng miền Nam cùng lũ lượt đạo quân chiến thắng của họ sẽ tràn đến nơi này. Giấc mơ về nhân loại, khối Liên bang kiêu hãnh mà chúng ta từng tưởng là vững chắc, là bất khả xâm phạm—kìa! nó dường như đã vỡ tan tành như một chiếc đĩa sứ. Một giờ phút cay đắng, cay đắng làm sao—có lẽ nước Mỹ kiêu hãnh sẽ không bao giờ phải trải qua một giờ phút nào như thế nữa. Họ phải thu dọn và tháo chạy—chẳng còn chút thời gian nào để chần chừ. Những cung điện trắng ngần ấy—tòa nhà quốc hội với mái vòm uy nghi trên ngọn đồi kia, sừng sững giữa những tán cây—liệu chúng sẽ bị bỏ lại—hay bị phá hủy trước? Bởi một điều chắc chắn là, những lời bàn tán giữa một số nhân vật tai to mặt lớn, sĩ quan, nhân viên và các quan chức ở khắp nơi, trong suốt hai mươi bốn giờ tại Washington và vùng phụ cận sau trận Bull Run, đều diễn ra công khai và lớn tiếng ủng hộ việc đầu hàng vô điều kiện, thay thế bằng luật lệ miền Nam, và buộc Tổng thống Lincoln phải thoái vị ngay lập tức rồi rời đi. Nếu các sĩ quan và lực lượng miền Nam lập tức tiến lên, thực hiện một cuộc hành quân táo bạo theo lối Napoléon để tiến vào Washington ngay ngày đầu tiên (hoặc thậm chí ngày thứ hai), họ đã có thể nắm mọi quyền chủ động trong tay, lại có cả một phe phái hùng mạnh ở miền Bắc hậu thuẫn. Một trong những vị đại tá vừa từ chiến trường trở về đã phát biểu công khai tối hôm đó, giữa đám đông các sĩ quan và quý ông trong một căn phòng chật ních, rằng việc chiến đấu tiếp là vô ích, rằng người miền Nam đã khẳng định được chính nghĩa của họ, và con đường tốt nhất mà chính quyền quốc gia nên theo đuổi là từ bỏ mọi nỗ lực ngăn chặn họ, đồng thời cho phép họ quay lại nắm quyền với những điều kiện tốt nhất mà họ sẵn sàng ban phát. Không một lời phản đối nào được cất lên trước phán quyết ấy, giữa đám đông đông đảo các sĩ quan và quý ông. (Thực tế là, khoảng thời gian ấy là một trong ba hoặc bốn cuộc khủng hoảng mà chúng ta đã trải qua lúc bấy giờ cũng như về sau, trong những biến động của suốt bốn năm trời, khi mà mắt phàm dường như thấy khả năng chứng kiến hơi thở cuối cùng của Liên bang cũng cao chẳng kém gì khả năng thấy nó tiếp tục tồn tại).
