Những tù binh chiến tranh vừa được giải phóng đang từ các nhà tù miền Nam trở về. Tôi đã tận mắt chứng kiến một số người trong số họ. Cảnh tượng này còn tồi tệ hơn bất kỳ bãi chiến trường nào, hay bất kỳ nơi tập trung thương binh nào, ngay cả những nơi đẫm máu nhất. Chẳng hạn, có một tàu chở vài trăm tù binh cập bến Annapolis vào khoảng ngày 25, và trong tổng số đó, chỉ có ba người là tự mình bước đi được từ trên tàu xuống. Những người còn lại đều được khiêng lên bờ và đặt nằm la liệt ở khắp nơi. Liệu đó có phải là con người không—những sinh vật nhỏ thó, xám xịt, gầy guộc, trông như những con khỉ lùn đầy vệt tro tàn?—hay thực sự họ chỉ là những xác ướp đã teo tóp? Họ nằm đó, hầu hết đều bất động, nhưng đôi mắt và bờ môi gầy gò của họ lại mang một vẻ kinh hoàng (nhiều người môi gầy đến mức không đủ che phủ cả hàm răng). Có lẽ trên đời này chưa từng có cảnh tượng nào kinh khủng hơn thế. (Có những hành vi, tội ác có thể được tha thứ; nhưng đây không phải là một trong số đó. Nó nhấn chìm những kẻ gây ra tội ác này vào sự nguyền rủa đen tối nhất, không thể trốn thoát và vĩnh viễn. Hơn 50.000 người đã bị buộc phải chết vì đói—bạn đọc ạ, đã bao giờ bạn thử hình dung thực sự cái đói là như thế nào chưa?—ngay trong những nhà tù ấy—và ở một vùng đất trù phú.) Một sự hèn hạ khôn tả, sự bạo ngược, và hàng loạt những hành vi xúc phạm gây phẫn nộ đến mức khó tin—đó rõ ràng là quy tắc đối xử trong tất cả các trại giam quân sự miền Nam. Những người đã chết ở đó chưa chắc đã đáng thương bằng một số người còn sống sót trở về—nếu có thể gọi họ là đang sống—nhiều người trong số họ đã bị suy nhược trí tuệ và sẽ chẳng bao giờ hồi phục được.{8}

Chú thích cuối trang:

{8} Trích từ bài đánh giá tác phẩm "ANDERSONVILLE, MỘT CÂU CHUYỆN VỀ CÁC NHÀ TÙ QUÂN SỰ MIỀN NAM," được đăng nhiều kỳ trên tờ "Blade" của Toledo vào năm 1879, và sau đó được in thành sách.

"Có một nỗi ám ảnh sâu sắc về chủ đề Andersonville—bởi nơi đó, cái 'Golgotha' chứa hài cốt trắng xóa của 13.000 chàng trai trẻ dũng cảm, chính là sự hy sinh cao quý và đắt giá nhất của cuộc chiến vì sự nghiệp bảo tồn thống nhất quốc gia của chúng ta. Đó cũng là tiêu biểu cho những nhà tù cùng loại. Hơn một trăm ngôi mộ tập thể khổng lồ ở đó đại diện cho số lượng anh em đông gấp nhiều lần, những người mà cổng tù ở Belle Isle, Danville, Salisbury, Florence, Columbia và Cahaba chỉ mở ra khi họ bước sang cõi vĩnh hằng. Hiếm có gia đình nào ở miền Bắc lại không có ít nhất một người thân hoặc bạn bè yêu quý nằm trong số 60.000 người kém may mắn phải kết thúc sự nghiệp phục vụ Liên bang bằng cách nằm xuống và hy sinh trong các trại giam miền Nam. Cách họ chết, những nỗi kinh hoàng bủa vây lấy từng khoảnh khắc tồn tại của họ, sự kiên trung bất khuất mà họ dùng để chịu đựng mọi nghịch cảnh mà số phận giáng xuống, tất cả chưa bao giờ được kể lại một cách đầy đủ. Họ không được như những đồng đội trên chiến trường, những người mà từng hành động đều diễn ra trước sự chứng kiến của những kẻ có nhiệm vụ quan sát và báo cáo với thế giới. Bị che khuất khỏi tầm mắt của bạn bè miền Bắc bởi bức màn bất khả xâm phạm mà các hoạt động quân sự của quân nổi dậy giăng ra xung quanh cái gọi là 'Liên minh miền Nam', người dân gần như không biết gì về cuộc sống hay sự đau khổ của họ. Hàng ngàn người đã chết ở đó mà thậm chí còn ít được chú ý hơn hàng trăm người ngã xuống trên chiến trường. Tướng Grant đã không mất nhiều binh lính tử trận ngay tại chỗ trong chiến dịch khủng khiếp từ Wilderness đến sông James—43 ngày chiến đấu tuyệt vọng—như số người đã chết vào tháng Bảy và tháng Tám tại Andersonville. Số người chết trong nhà tù đó còn nhiều gấp đôi số người tử trận từ ngày Grant vượt sông Rapidan cho đến khi ông dừng lại trong các chiến hào trước Petersburg. Số lượng tử sĩ Liên bang nằm dưới những tán thông rì rào u buồn quanh ngôi làng hẻo lánh nhỏ bé ở miền nam Georgia còn nhiều hơn gấp bốn lần so với số người đánh dấu dọc hành trình của Sherman từ Chattanooga tới Atlanta. Quốc gia bàng hoàng trước sự mất mát sinh mạng trong hai chiến dịch đẫm máu năm 1864, vốn đã thực sự đè bẹp liên minh miền Nam, nhưng chẳng ai nhớ rằng số lính Liên bang chết ở phía sau chiến tuyến quân nổi dậy còn nhiều hơn số bị giết ở mặt trận. Những sự kiện quân sự lớn lao đã dập tắt cuộc nổi loạn ấy đã thu hút sự chú ý rời xa khỏi tấn bi kịch đau thương mà cái đói và bệnh tật đã diễn ra trong những trại giam tối tăm nằm sâu trong những cánh rừng miền Nam ảm đạm."

Trích từ lá thư của "Johnny Bouquet", trên tờ "Tribune" New York, ngày 27 tháng 3 năm 1881.

"Tôi đã đến thăm Salisbury, Bắc Carolina, nơi có trại giam hoặc chính là địa điểm của nó, nơi chôn cất gần 11.000 nạn nhân của các chính trị gia miền Nam, những người bị giam cầm trong một cái cũi không mái che, phơi mình trước mọi sự khắc nghiệt của thời tiết, trước mọi bệnh tật do dồn ép con người như súc vật, và trước mọi sự đói khát và tàn độc mà một chính quyền bất tài và vô cùng đê tiện có thể gây ra. Nơi này đã dần phai nhạt khỏi các cuộc trò chuyện và hầu như cả ký ức của người dân miền Bắc, nhưng không phải vậy trong những câu chuyện phiếm của người dân Salisbury. Hầu hết trong số họ đều nói rằng những gì được kể ra vẫn chưa thấm vào đâu; rằng sự tàn bạo ở đây diễn ra thường xuyên đến mức khi các tù binh Liên bang trốn thoát, người dân thị trấn đã che giấu họ trong các nhà kho, vì sợ rằng sự trừng phạt của Chúa sẽ giáng xuống nếu họ giao nộp lại những kẻ thù này cho sự tàn độc đó. Một cụ già tại Boyden House, người đã tham gia vào cuộc trò chuyện một buổi tối, kể rằng: 'Có những người đã bị chôn khi vẫn còn sống từ trong trại giam đó. Tôi có lời làm chứng của một bác sĩ phẫu thuật, ông ấy đã thấy họ bị lôi ra từ xe chở xác với đôi mắt vẫn mở và còn nhận biết được, nhưng quá yếu để nhấc nổi một ngón tay. Chẳng có lấy một lý do nào cho sự đối xử như vậy, vì chính quyền Liên minh miền Nam đã chiếm giữ mọi xưởng cưa trong vùng, và hoàn toàn có thể dựng nơi trú ẩn cho những tù binh này một cách dễ dàng, vì gỗ ở đây rất sẵn. Sẽ rất khó để bắt bất kỳ người trung thực nào ở Salisbury nói rằng không có chút nhu cầu nào cho việc các tù binh phải sống trong những chiếc lều cũ, hang hốc và những hố đầy nước. Những kiến nghị đã được gửi tới chính quyền Davis để phản đối các sĩ quan phụ trách, nhưng chẳng ai buồn đếm xỉa đến. Sự thăng tiến lại chính là phần thưởng cho sự tàn độc ở đó. Những người bị giam giữ chỉ còn là những bộ xương khô. Địa ngục cũng chẳng thể làm bất kỳ người nào chết ở đó phải sợ hãi, ngoại trừ chính những kẻ cai ngục vô nhân tính.'"