Đó là một buổi chiều thứ Bảy, vào khoảng ba giờ. Cảnh tượng vẫn như mọi khi; bên ngoài Cổng Bercy, dòng người tụ tập đông đúc, còn trên các bến kè, những chiếc xe ngựa và xe tải xếp thành bốn hàng dài đặc nức. Những chiếc xe chở than, xe chất đầy cỏ khô và rơm rạ, tất cả đều đang kiên nhẫn chờ đợi dưới ánh nắng tháng Sáu ấm áp và trong trẻo để nhân viên hải quan kiểm tra. Mọi người đều vội vã để kịp vào Paris trước ngày Chủ nhật.
Giữa đám xe ngựa ấy, nhưng cách Cổng thành một khoảng ngắn, có một cỗ xe trông khá kỳ lạ, tựa như một căn nhà di động. Phên canvas dày được căng trên một khung gỗ nhẹ dựng bằng bốn bánh xe; tấm bạt này được buộc chặt vào phần mái nhẹ che phủ chiếc xe. Thuở ban đầu, tấm bạt ấy có lẽ từng mang màu xanh, nhưng nay đã phai mờ, bám đầy bụi bẩn và rách rưới đến mức người ta chỉ có thể đoán mò màu sắc nguyên thủy của nó. Những dòng chữ được sơn ở bốn mặt xe cũng chẳng thể nào đọc nổi. Hầu hết các từ đều đã bị xóa nhòa. Ở một bên xuất hiện một từ tiếng Hy Lạp, mặt kế bên mang một phần của từ tiếng Đức, mặt thứ ba là các chữ cái F I A rõ ràng là tiếng Ý, và ở mặt cuối cùng, một từ tiếng Pháp mới được sơn nổi bật lên. Đó là từ PHOTOGRAPHIE, hiển nhiên là bản dịch của tất cả các từ kia, cho thấy những vùng đất khác nhau mà chiếc xe khốn khổ này đã đi qua trước khi đặt chân đến nước Pháp và cuối cùng đến được Cổng thành Paris.
Liệu có thể nào con lừa được kéo vào xe đã đưa cỗ xe đi một quãng đường xa đến thế? Thoạt nhìn thì có vẻ bất khả thi, nhưng dẫu con vật đã kiệt sức, nếu quan sát kỹ hơn, người ta sẽ nhận thấy nó rất cường tráng và to lớn hơn nhiều so với những giống lừa thường thấy ở châu Âu. Bộ lông của nó mang sắc xám sẫm đẹp mắt, vẻ đẹp ấy vẫn hiện rõ dẫu lớp bụi dày đang phủ lấp. Những chiếc cẳng thon thả được điểm xuyết những đường sọc đen tuyền, và dẫu con vật tội nghiệp đã mệt mỏi rã rời, nó vẫn ngẩng cao đầu. Bộ dây cương, xứng tầm với cỗ xe ngựa, được chắp vá bằng đủ loại dây thừng đủ màu sắc, đoạn ngắn đoạn dài, cứ có gì dùng nấy; những sợi dây ấy đã được khéo léo giấu kín dưới những chùm hoa và cành cây hái dọc đường để bảo vệ con vật khỏi nắng gắt và ruồi muỗi.
Ngay gần đó, ngồi trên mép lề đường và chăm chú quan sát con lừa, là một cô bé khoảng mười ba tuổi. Vẻ ngoài của cô bé rất khác thường, nhưng rõ ràng mang dòng máu lai. Mái tóc vàng nhạt tương phản kỳ lạ với sắc đỏ đậm rạng rỡ trên đôi má, và vẻ mặt dịu dàng càng được tô điểm thêm bởi đôi mắt sẫm màu, đầy vẻ đăm chiêu. Khóe môi cô bé cũng rất nghiêm nghị. Vóc dáng thon thả, uyển chuyển được khoác lên chiếc váy ca-rô cũ kỹ đã phai màu, nhưng bộ xiêm y tơi tả ấy không thể nào lu mờ được phong thái quý phái của đứa trẻ.
Vì con lừa dừng chân ngay phía sau một chiếc xe chở rơm lớn, đáng lẽ nó chẳng cần phải canh chừng nhiều đến thế, nhưng chốc chốc nó lại ngoạm rơm ra, một cách đầy thận trọng, giống như một con vật khôn ngoan thừa biết mình đang làm điều sai trái.
"Palikare! Dừng lại ngay!" cô bé cất giọng lần thứ ba.
Con lừa lại cụp đầu xuống với vẻ đầy tội lỗi, nhưng ngay khi vừa nuốt xong mớ rơm, nó bắt đầu chớp chớp mắt và nguây nguẩy đôi tai, rồi lại lén lút nhưng đầy thèm thuồng giật lấy phần rơm ở trước mặt; hành động ấy tố cáo rõ mồn một cơn đói cào ruột của con vật khốn khổ.
Trong lúc cô bé đang mắng mỏ, một giọng nói từ bên trong căn nhà di động vang lên:
"Perrine!"
Nhanh nhẹn đứng phắt dậy, đứa trẻ vén tấm bạt lên rồi bước vào trong, nơi một người phụ nữ gầy gò, xanh xao đang nằm trên chiếc nệm.
"Mẹ gọi con à?"
"Palikare đang làm gì thế con?" người phụ nữ hỏi.
"Nó đang ăn rơm từ chiếc xe đỗ trước chúng ta đấy ạ."
"Con phải ngăn nó lại chứ."
"Nó đói lắm mẹ ạ."
"Đói không phải là cái cớ để lấy những gì không thuộc về chúng ta. Con sẽ nói sao với người đánh xe nếu bác ấy nổi giận?"
"Con ra xem để chắc chắn Palikare không tái phạm nữa," cô bé nói.
"Liệu chúng ta sắp đến Paris chưa?"
"Rồi ạ, chúng ta đang chờ làm thủ tục hải quan."
"Chúng ta còn phải đợi lâu nữa không?"
"Không ạ, nhưng mẹ có thấy đau hơn không?"
"Đừng lo, con yêu; tại mẹ bị gò bó trong không gian chật hẹp này thôi," người phụ nữ đáp, giọng thều thào thở dốc. Đoạn, bà nở một nụ cười nhợt nhạt với hy vọng trấn an con gái.
Người phụ nữ đang ở trong hoàn cảnh đáng thương. Mọi sức lực đã cạn kiệt và bà hầu như chẳng thể thở nổi. Dù mới chỉ khoảng hai mươi chín tuổi, sự sống trong bà đang lụi tàn dần. Trên gương mặt vẫn còn vương lại những nét kiều diễm xưa: Khuôn mặt và mái tóc vẫn vô cùng đẹp đẽ, đôi mắt dịu dàng và sẫm màu y hệt con gái.
"Con lấy cho mẹ chút gì nhé?" Perrine hỏi.
"Lấy gì cơ?"
"Gần đây có mấy cửa hàng. Con có thể mua một quả chanh. Con sẽ quay lại ngay."
"Thôi, cứ giữ tiền lại đi con. Nhà mình còn có bao nhiêu đâu. Quay lại chỗ Palikare đi và đừng để nó ăn rơm nữa."
"Việc đó không dễ đâu ạ," cô bé đáp.
Con bé quay lại chỗ con lừa và đẩy mông nó lùi về phía sau cho đến khi nó không thể với tới đống rơm phía trước nữa.
Thoạt đầu con lừa tỏ ra bướng bỉnh và cố chồm lên lần nữa, nhưng cô bé dịu dàng trò chuyện, vuốt ve và hôn lên mũi nó; thế rồi nó cụp đôi tai dài xuống với vẻ mãn nguyện rõ rệt và đứng im lặng tại chỗ.
Bây giờ chẳng còn gì phải lo lắng về nó nữa, con bé liền quay sang quan sát những gì đang diễn ra xung quanh cho đỡ buồn chán.
Một cậu bé trạc tuổi con bé, ăn mặc như một tên hề và rõ ràng thuộc về đoàn xiết đang đỗ ở phía sau, đã lảng vảng quanh con bé suốt mười phút đằng đẵng mà không tài nào thu hút được sự chú ý của nó. Cuối cùng cậu ta quyết định lên tiếng.
"Đó là một con lừa đẹp đấy," cậu nhận xét.
Con bé không đáp lời.
"Nó không phải giống lừa xứ này. Nếu đúng thế, tao xin đi bằng đầu."
Nhìn cậu ta và nghĩ rằng suy cho cùng cậu nhóc này trông cũng khá dễ mến, con bé định lên tiếng trả lời.
"Nó đến từ Hy Lạp," con bé nói.
"Hy Lạp ư!" cậu ta lặp lại.
"Thế nên nó mới có tên là Palikare."
"À! Hóa ra là thế."
Nhưng bất chấp nụ cười toe toét đến tận mang tai, cậu ta hoàn toàn chẳng hiểu vì sao một con lừa đến từ Hy Lạp lại có tên là Palikare.
"Xứ Hy Lạp ấy... có xa lắm không?"
"Xa lắm."
"Xa hơn cả... Trung Quốc chứ?"
"Không, nhưng mà xa vời vợi."
"Thế tụi mày đến từ Hy Lạp à?"
"Không, còn xa hơn thế nữa."
"Từ Trung Quốc cơ à?"
"Không, nhưng chỉ có mình Palikare là đến từ Hy Lạp thôi."
"Mấy người có đi xem Hội chợ không?"
"Không."
"Thế tụi mày đi đâu?"
"Vào Paris."
"Tao biết thừa rồi, nhưng tụi mày định dựng cỗ xe quái quỷ đó ở đâu?"
"Người ta bảo chúng tôi là có mấy khoảng đất trống quanh khu vực công sự phòng thủ."
Cậu bé hề vỗ đét vào đùi bằng cả hai tay.
"Khu công sự á? Ôi trời ơi là trời!"
"Chẳng lẽ không có chỗ nào được sao?"
"Có chứ."
"Thế thì sao?"
"Đó không phải là chỗ dành cho tụi mày đâu... ở quanh mấy cái công sự ấy! Tụi mày có đàn ông đi cùng không? Mấy gã lực lưỡng to xác chẳng sợ bị dao găm đâm lén ấy. Loại người vừa sẵn sàng cho kẻ khác một nhát vừa chẳng ngán ăn dao."
"Chỉ có mẹ tôi và tôi thôi, mà mẹ tôi lại đang ốm."
"Mày quý con lừa đấy lắm à?" cậu ta hỏi dồn.
"Đương nhiên rồi!"
"Thế thì điều đầu tiên xảy ra là nó sẽ bị ăn cắp đấy. Ngày mai là nó biến mất tiêu luôn. Rồi sau đó đến lượt những thứ còn lại, thằng Béo tao nói sao là chuẩn vậy đấy."
"Thật á?"
"Chứ sao nữa! Tụi mày chưa từng đến Paris bao giờ phải không?"
"Chưa, chưa bao giờ."
Thảo nào dễ thấy thế. Mấy đứa ngốc nào đó đã chỉ chỗ cho tụi mày dựng xe, nhưng tụi mày không đời nào đặt chân lên chỗ đó được đâu. Sao không đến chỗ Gã-Thích-Ăn-Mặn ấy?"
"Tôi không biết Gã-Thích-Ăn-Mặn là ai."
"Thì lão ta là chủ nhân của Cánh đồng Guillot chứ ai. Mày chẳng việc gì phải sợ lão cả, và lão sẵn sàng nã đạn vào bất cứ kẻ nào dám bén mảng vào khu của lão."
"Đến đó có tốn kém lắm không?"
"Mùa đông thì đắt đỏ lắm, lúc mà ai ai cũng đổ về Paris, nhưng vào tầm này thì tao chắc chắn lão sẽ không bắt mày trả quá bốn mươi xu một tuần đâu. Với lại con lừa của mày có thể tự kiếm cỏ ăn trong đồng. Nó có thích ăn cây ké ngựa không?"
"Tôi dám cá là nó thích lắm ấy chứ!"
"Thế thì đúng là chỗ này sinh ra để dành cho nó rồi, mà Gã-Thích-Ăn-Mặn cũng không phải là kẻ xấu tính đâu," cậu bé hề nói với vẻ mãn nguyện.
"Đó là tên lão thật sao... Gã-Thích-Ăn-Mặn?"
"Người ta gọi lão thế vì lúc nào lão cũng thấy khát nước. Lão chỉ có một tay thôi."
"Chỗ lão có xa đây lắm không?"
"Không, ở Charonne; nhưng tao cá là mày còn chẳng biết Charonne nằm ở xó xỉnh nào đâu?"
"Tôi chưa từng đến Paris bao giờ mà."
"Thế thì nó ở đằng kia kìa." Cậu ta khua khoắng tay một cách mơ hồ về hướng bắc.
"Một khi tụi mày qua Cổng thành, cứ rẽ thẳng tay phải," cậu ta giải thích, "rồi đi dọc theo con đường bám sát tuyến công sự trong nửa tiếng, sau đó rẽ xuống một đại lộ rộng, rồi rẽ trái, và hỏi thăm xem Cánh đồng Guillot ở đâu. Ai ở đây cũng biết tuốt."
"Cảm ơn bạn nhé. Tôi sẽ vào nói lại với mẹ. Nếu bạn canh chừng Palikare hộ tôi một lát, tôi sẽ quay lại ngay."
"Chắc chắn rồi, tao sẽ giữ nó hộ mày. Tao sẽ tranh thủ nhờ nó dạy tiếng Hy Lạp cho tao nữa."
"Và làm ơn đừng để nó ăn mống rơm đó nhé."
Perrine bước vào trong xe và kể lại những gì cậu bé hề vừa nói cho mẹ nghe.
"Nếu đúng là vậy," người phụ nữ ốm yếu nói, "chúng ta không được chần chừ nữa; phải đến Charonne thôi. Nhưng con có tìm được đường không?"
"Có ạ, dễ lắm mẹ ạ. Ồ, mẹ ơi," con bé nói thêm khi đang bước ra ngoài, "ngoài kia có nhiều xe chở hàng quá; trên xe có in dòng chữ 'Nhà máy Maraucourt', và bên dưới là tên 'Vulfran Paindavoine'. Có đủ loại thùng phuy và thứ linh tinh trên xe ấy. Nhiều khủng khiếp luôn!"
"Điều đó có gì đáng ngạc nhiên đâu con," người phụ nữ đáp.
"Vâng, nhưng thật kỳ lạ khi thấy nhiều xe mang chung một cái tên đến thế," cô bé vừa nói vừa rời khỏi cỗ xe.
Perrine tìm thấy con lừa với cái mõm đang vùi sâu vào đống rơm, thản nhiên nhai ngấu nghiến.
"Hay thật đấy, sao cậu lại để nó ăn thế kia!" con bé kêu lên với cậu nhóc.
"Thì sao nào?" cậu ta vặn lại.
"Lỡ chủ xe nổi giận thì sao?"
"Cứ thử bén mảng xem có dám giở thói với tao không," cậu bé nhỏ con nói, thủ thế sẵn sàng chiến đấu và ngẩng phắt đầu lên.
Nhưng tài nghệ của cậu ta chẳng có dịp trổ tài, bởi đúng lúc ấy nhân viên hải quan bắt đầu khám xét chiếc xe chở rơm, rồi cho phép xe tiếp tục đi qua Cổng thành Paris.
"Đến lượt tụi mày rồi đấy," cậu bé nói, "và tao phải đi đây. Tạm biệt tiểu thư nhé. Nếu bao giờ muốn tìm tin tức về tao thì cứ hỏi thằng Mập Ú. Ai ở đây cũng biết mặt tao hết."
Những nhân viên canh gác các lối vào Paris vốn đã quen với những cảnh tượng kỳ lạ, thế nhưng người đàn ông bước vào cỗ xe của Perrine vẫn không khỏi ngạc nhiên khi thấy một phụ nữ trẻ đang nằm trên chiếc nệm, và ông còn ngạc nhiên hơn nữa khi cái liếc mắt vội vã phơi bày trước mắt ông sự nghèo túng khốn cùng của cảnh trí nơi đây.
"Cô có mang theo thứ gì phải khai báo không?" ông hỏi trong lúc tiếp tục công việc kiểm tra.
"Không có gì ạ."
"Không rượu, không lương thực gì sao?"
"Không có gì cả."
Đó hoàn toàn là sự thật; ngoại trừ chiếc nệm, hai chiếc ghế mây, một cái bàn nhỏ, một chiếc lò sưởi tí hon, một máy chụp ảnh và vài vật dụng nhiếp ảnh, chẳng có gì khác trong cỗ xe này; không hòm rương, không giỏ xách, không quần áo...
"Được rồi, cô đi đi," người đàn ông nói.
Vừa qua khỏi Cổng thành, Perrine dắt cương Palikare, bước theo dải cỏ mọc dọc theo bờ kè. Giữa đám cỏ úa màu nâu bẩn thỉu, con bé trông thấy những gã đàn ông có bộ dạng bặm trợn đang nằm ngửa hoặc nằm sấp. Lúc này con bé mới nhận ra thành phần những kẻ thường lui tới chốn này. Nhìn cái thần thái của những gã đàn ông với gương mặt thú tính và tội phạm ấy, con bé hiểu ngay vì sao việc lang thang ở đây vào ban đêm là vô cùng hiểm nguy. Con bé thừa sức đoán được những con dao găm của bọn chúng luôn sẵn sàng tuốt vỏ bất cứ lúc nào.
Ngước nhìn về phía thành phố, con bé chẳng thấy gì ngoài những con đường nhớp nhúa và những ngôi nhà dơ bẩn. Hóa ra đây chính là Paris, cái thành phố Paris hoa lệ mà cha con bé vẫn thường hay nhắc đến. Con bé giật dây thúc con lừa đi nhanh hơn, rồi rẽ sang bên trái để hỏi đường đến Cánh đồng Guillot.
Dù ai nấy đều biết nó nằm ở đâu, chẳng có lấy hai người trùng quan điểm về con đường mà con bé nên đi để đến đó, và mấy bận liền, khi cố gắng làm theo những chỉ dẫn khác nhau được truyền tai, con bé đã bị lạc đường.
Cuối cùng con bé cũng tìm thấy nơi mình đang kiếm tìm. Chắc chắn là nó rồi! Bên trong khoảng đất trống có một chiếc xe buýt cũ không còn bánh, và một toa xe lửa cũng chẳng còn bánh nằm chỏng chơ trên mặt đất. Thêm vào đó, con bé trông thấy cả chục chú cún con tròn vo đang lăn lộn đùa nghịch. Vâng, chính là nơi này rồi!
Để Palikare ở ngoài đường, con bé bước vào trong bãi đất. Lũ cún ngay lập tức nhao đến chân con bé, sủa vang và ngoạm vào giày.
"Ai đấy?" một giọng nói vang lên.
Con bé đảo mắt nhìn quanh và trông thấy một ngôi nhà dài và thấp, trông có vẻ là một ngôi nhà, nhưng cũng có thể dùng làm bất cứ thứ gì khác. Những bức tường được dựng lên từ những mảnh đá, gỗ và thạch cao. Thậm chí cả những chiếc hộp thiếc cũng được tận dụng để xây nên nó. Phần mái lợp bằng vải bạt tẩm nhựa đường và bìa các-tông, hầu hết các ô cửa sổ đều làm bằng giấy, dẫu có một vài ô gắn kính. Kẻ thiết kế ra nó hẳn là một Robinson Crusoe thời hiện đại, và người phụ tá của hắn chính là chàng Thứ Sáu.
Một gã đàn ông cụt một tay với bộ râu xồm xoàm đang phân loại đám giẻ rách và ném chúng vào những cái giỏ xung quanh.
"Đừng có dẫm lên lũ chó nhà tao," hắn quát; "lại đây mau."
Con bé ngoan ngoãn làm theo.
Ông có phải là chủ nhân của Cánh đồng Guillot không ạ?" con bé hỏi.
"Chính là tao đây!" gã đáp gọn lỏn.
Chỉ bằng vài câu ngắn gọn, con bé trình bày điều mình muốn. Để không phải lãng phí thời gian trong lúc lắng nghe, hắn rót chút rượu đỏ từ cái chai đặt dưới đất và nốc cạn một hơi.
"Mọi chuyện đều có thể thỏa thuận nếu trả tiền trước," hắn vừa nói vừa đánh giá con bé từ đầu đến chân.
"Bao nhiêu ạ?" con bé hỏi.
"Bốn mươi xu một tuần cho cỗ xe và hai mươi xu cho con lừa," hắn đáp.
"Nhiều tiền thế ạ," con bé ngập ngừng nói.
"Giá của tao là thế."
"Giá mùa hè đấy ạ?"
"Ừ, giá mùa hè đấy."
"Con lừa của tôi có được ăn ké ngựa không ạ?"
"Có chứ, cả cỏ nữa nếu hàm răng của nó đủ khỏe."
"Chúng tôi không thể trả tiền cho cả tuần được vì chỉ ở lại có một ngày. Chúng tôi đang ghé qua Paris trên đường đi Amiens, và tụi tôi chỉ muốn nghỉ ngơi thôi."
"Được rồi, thế thì chiều; sáu xu một ngày cho cỗ xe và ba xu cho con lừa."
Từng đồng một, con bé moi ra chín xu từ chiếc túi váy.
"Đây là tiền của ngày đầu tiên ạ," con bé vừa nói vừa đưa tiền cho gã.
Gã bảo: "Cứ bảo người nhà vào đi. Có mấy người thế? Nếu là cả một gánh đoàn thì phụ thu thêm hai xu một người."
"Chỉ có mẹ tôi và tôi thôi ạ."
"Được rồi; thế sao mẹ mày không ra đây mà lo liệu?"
"Mẹ tôi đang ở trên xe, ốm ạ."
"Ốm á? Này, đây không phải bệnh viện đâu nhé."
Perrine sợ rằng gã sẽ không cho người mẹ đang bệnh tật của mình bước vào.
"Ý tôi là mẹ tôi hơi mệt thôi. Chúng tôi đi một quãng đường rất dài rồi."
"Tao chưa bao giờ thèm hỏi xem người ta từ đâu đến cả," gã cộc cằn đáp. Hắn chỉ tay về một góc bãi đất và bồi thêm: "Mày có thể dựng xe ở đằng kia và buộc con lừa lại. Mà nếu nó dám đè bẹp một con cún nào của tao thì mày phải đền năm quan đấy, một trăm xu... hiểu chưa?"
Khi con bé đang quay lưng đi, gã gọi giật lại:
"Có muốn làm một ly rượu không?"
"Dạ không, cảm ơn ông," con bé đáp; "tôi không bao giờ uống rượu."
"Tốt," gã nói; "thế thì tao uống hộ mày vậy."
Hắn nốc cạn một ly nữa, rồi quay lại với đống giẻ rách của mình.
Ngay sau khi đã sắp xếp cho Palikare ở cái góc mà gã đàn ông vừa chỉ, việc mà con bé thực hiện không mấy suôn sẻ khi xe cứ bị xóc nảy dẫu đã hết sức cẩn trọng, Perrine trèo ngược lên xe.
"Cuối cùng chúng ta cũng đến nơi rồi, mẹ tội nghiệp của con ơi," con bé nói, cúi người ôm lấy người phụ nữ.
"Hết xóc nảy, hết tròng trành rồi," người phụ nữ thều thào.
"Thôi nào, thôi nào; con sẽ nấu bữa tối cho mẹ nhé," Perrine vui vẻ nói. "Mẹ muốn ăn gì nào?"
"Trước hết, con yêu, hãy tháo cỗi cho Palikare đi; nó cũng mệt lả rồi đấy; và cho nó ăn uống gì đi."
Perrine làm theo lời mẹ dặn, sau đó quay trở lại xe lấy chiếc lò sưởi nhỏ, vài mẩu than, một chiếc nồi cũ và dăm củi mục. Ra bên ngoài, con bé quỳ sụp xuống đất nhóm lửa; cuối cùng, sau khi dùng hết sức lực thổi bùng lên, con bé cũng thở phào nhẹ nhõm khi thấy ngọn lửa đã bắt đầu bén.
"Mẹ muốn ăn cháo gạo lứt phải không ạ?" con bé vừa hỏi vừa cúi người nhìn mẹ.
"Mẹ không thấy đói."
"Mẹ có muốn ăn gì khác không ạ? Con sẽ đi mua bất cứ thứ gì mẹ cần. Mẹ yêu dấu, mẹ thích món gì nào?"
"Mẹ nghĩ mẹ thích ăn cháo hơn," mẹ con bé đáp.
Cô bé Perrine thả một nhúm gạo vào chiếc nồi đã đặt lên bếp và chờ nước sôi; rồi con bé dùng hai nhánh cây trắng đã được tước vỏ để khuấy đều nồi cháo. Con bé chỉ rời tay khỏi việc nấu nướng có một lần để chạy sang chỗ Palikare thủ thỉ vài lời yêu thương với nó. Con vật đang say sưa gặm đám ké ngựa với vẻ thỏa mãn ngập tràn thể hiện qua đôi tai dài dựng đứng cả lên.
Khi nồi cháo đã chín nhừ hoàn hảo, Perrine múc đầy một bát đặt bên giường mẹ, kèm theo hai chiếc cốc, hai cái đĩa và hai đôi đợt. Ngồi bệt xuống sàn xe, hai chân quặp lại và váy xòe rộng ra, con bé cất giọng như một đứa trẻ đang chơi trò chơi búp bê: "Bây giờ chúng ta sẽ ăn một bữa tối thật ngon nhé mẹ yêu, con sẽ phục vụ mẹ tận tình luôn."
Bất chấp giọng điệu vui tươi, trong ánh mắt đứa trẻ vẫn ánh lên vẻ lo âu khi ngước nhìn người mẹ đang nằm trên chiếc nệm, đắp tấm khăn choàng cũ từng một thời lộng lẫy đắt tiền nay chỉ còn là một mảnh giẻ phai màu.
Người phụ nữ bệnh tật cố nuốt một thìa cháo, rồi nhìn con gái với nụ cười nhợt nhạt.
"Khó trôi quá con ạ," bà thì thầm.
"Mẹ phải cố lên chứ ạ," Perrine nói; "thìa thứ hai sẽ dễ trôi hơn, và thìa thứ ba lại càng dễ hơn nữa cơ."
"Mẹ không tài nào nuốt nổi; không được đâu con ơi!"
"Ôi, mẹ ơi!"
Người mẹ ngã vật người xuống nệm, thở hổn hển. Dù kiệt sức là thế, bà vẫn nghĩ đến cô con gái nhỏ và mẻ nụ cười.
"Món cháo ngon tuyệt con ạ, con ăn đi. Con phải làm việc vất vả nên phải ăn uống cho đàng hoàng chứ. Con phải thật khỏe mạnh mới chăm sóc được cho mẹ chứ, thế nên cứ ăn đi con yêu, ăn đi."
Nén chặt những giọt nước mắt đang chực trào, Perrine cố gắng nuốt hết bữa tối. Người mẹ tiếp tục trò chuyện với con bé. Dần dần con bé ngừng khóc và phần cháo trong nồi đã vơi sạch.
"Sao mẹ không thử ăn chút đi ạ?" con bé hỏi. "Con đã cố gắng lắm mới ăn hết đấy."
"Nhưng mẹ ốm mà con."
"Con nghĩ con phải đi tìm bác sĩ thôi. Giờ chúng ta đang ở Paris cơ mà, ở đây có rất nhiều bác sĩ giỏi."
"Bác sĩ giỏi họ không thèm bận tâm đâu trừ phi được trả tiền."
"Chúng ta sẽ trả tiền."
"Lấy gì mà trả hở con?"
"Bằng tiền của chúng ta chứ ạ. Mẹ còn bảy franc trong túi và một đồng florin mà chúng ta có thể đổi ở đây. Con còn có mười bảy xu nữa cơ. Mẹ sờ vào túi xem nào."
Chiếc váy đen, đã sờn rách chẳng kém gì chân váy của Perrine nhưng sạch sẽ hơn vì đã được chải phất phui, đang nằm trên giường và đóng vai trò như chiếc chăn đắp. Họ tìm thấy bảy franc và một đồng xu Áo.
"Tính ra tất cả là bao nhiêu thế ạ?" Perrine hỏi; "Con chẳng hiểu tiền Pháp thế nào cả."
Mẹ con bé đáp: "Mẹ cũng chẳng rành hơn con là mấy."
Tính cả đồng florin tương đương hai franc, họ có tổng cộng chín franc và tám mươi lăm centime.
"Mẹ thấy chưa, chúng ta dư dả tiền để mời bác sĩ mà," Perrine khăng khăng.
"Lão ta không thể chữa khỏi bệnh cho mẹ chỉ bằng mấy lời nói suông đâu; chúng ta còn phải mua thuốc nữa."
"Con có ý này. Mẹ cứ hình dung xem suốt quãng thời gian con dắt Palikare đi bộ bên đường, con đâu có lãng phí thời gian chỉ để trò chuyện với nó dẫu nó rất thích điều đó. Con còn nghĩ cho cả hai chúng ta nữa, nhưng nhiều nhất là nghĩ cho mẹ, bởi mẹ đang đau ốm. Và con đã nghĩ đến chuyện chúng ta sẽ đến Maraucourt. Dọc đường đi ai nấy đều cười cợt cỗ xe của chúng ta, và con sợ rằng nếu cứ lê la cái xe đó đến Maraucourt thì chúng ta sẽ chẳng được đón tiếp tử tế đâu. Nếu họ hàng của chúng ta là những kẻ ngạo mạn, họ sẽ cảm thấy bị mất mặt đấy."
"Thế nên con nghĩ rằng," con bé nói với vẻ khôn ngoan, "vì chúng ta chẳng cần cỗ xe này nữa, hay là đem bán nó đi. Giờ mẹ đang ốm, chẳng ai thuê chúng ta chụp ảnh nữa đâu, mà dẫu có ai thuê thì chúng ta cũng chẳng có tiền mua hóa chất rửa ảnh cần thiết. Chúng ta phải bán nó thôi."
"Và chúng ta có thể bán được bao nhiêu?"
"Chắc cũng được mươi đồng; rồi còn máy ảnh và chiếc nệm nữa chứ."
"Bán tất," người phụ nữ bệnh tật nói.
"Nhưng mẹ không buồn chứ, mẹ yêu ơi?..."
"Chúng ta đã sống trong cỗ xe này hơn một năm trời," người phụ nữ nói; "cha con đã trút hơi thở cuối cùng ở đây, và dù nó chỉ là một cỗ xe tồi tàn, mẹ vẫn thấy đau thắt lòng khi phải rời xa nó... Nó là tất cả những gì còn sót lại của ông ấy... chẳng có món đồ cũ kỹ nào ở đây mà không gợi nhắc về ông ấy cả..."
Bà nghẹn ngào ngưng bặt, hơi thở đứt quãng; những giọt nước mắt lăn dài trên gò má.
"Ôi, xin mẹ hãy tha lỗi cho con vì đã nhắc đến chuyện này," Perrine nức nở.
"Con yêu của mẹ, con nói đúng. Con mới chỉ là một đứa trẻ nhưng đã nghĩ đến những điều mà lẽ ra mẹ phải nghĩ tới. Ngày mai hay ngày kia bệnh tình của mẹ cũng chẳng khá lên được, và chúng ta buộc phải bán những thứ này, chúng ta phải quyết định bán thôi..."
Người mẹ ngập ngừng. Một khoảng lặng đau đớn bao trùm.
"Còn Palikare..." cuối cùng Perrine cất lời.
"Cả chuyện đó con cũng nghĩ tới rồi sao?" người mẹ hỏi.
"Vâng," Perrine nói, "và con đã buồn khổ biết bao nhiêu, có những lúc con chẳng dám nhìn thẳng vào nó vì sợ nó đoán được rằng chúng ta sắp phải chia tay nó thay vì dắt nó theo cùng về Maraucourt. Hẳn nó đã hạnh phúc biết bao khi được sống ở đó sau một cuộc hành trình dài dằng dặc."
"Nếu chúng ta chắc chắn sẽ được đón tiếp nồng hậu thì đằng này họ có thể xua đuổi chúng ta. Nếu họ làm thế, tất cả những gì chúng ta có thể làm là nằm gục bên vệ đường rồi chết, nhưng dù cái giá có đắt thế nào đi nữa, chúng ta vẫn phải đến Maraucourt, và chúng ta phải xuất hiện với diện mạo tươm tất nhất để họ không đóng sập cửa trước mặt chúng ta..."
"Liệu điều đó có khả thi không mẹ?... Kỷ niệm về cha... ngài ấy tốt bụng biết nhường nào. Chẳng lẽ họ lại mang lòng oán hận ngài ấy dẫu ngài đã qua đời?"
"Mẹ đang nói những lời mà cha con sẽ nói đấy con yêu... thế nên chúng ta sẽ bán Palikare. Lấy số tiền bán nó, chúng ta sẽ mời bác sĩ để mẹ có thể khỏe lại; rồi khi mẹ đã hồi phục, chúng ta sẽ mua cho con một chiếc váy thật đẹp và một chiếc cho mẹ, sau đó chúng ta sẽ lên đường. Chúng ta sẽ đi tàu hỏa chặng nào xa nhất có thể và đi bộ phần đường còn lại."
"Cậu bé nói chuyện với con ở Cổng thành bảo rằng Palikare là một con lừa tuyệt đẹp, và cậu ta rất sành sỏi vì làm việc trong đoàn xiết. Cậu ta trầm trồ khen ngợi vẻ đẹp của Palikare nên mới bắt chuyện với con đấy."
"Mẹ không biết một con lừa giống phương Đông có giá bao nhiêu ở Paris, nhưng chúng ta sẽ tìm hiểu ngay khi có thể," người phụ nữ bệnh tật nói.
Để mẹ nghỉ ngơi, Perrine gom đống quần áo bẩn lại và quyết định giặt giũ đôi chút. Bỏ thêm chiếc áo cánh của mình vào bọc quần áo gồm ba chiếc khăn tay, hai đôi tất và hai bộ đồ lót, con bé cho tất cả vào một chiếc chậu, cầm theo bàn giặt và một cục xà phòng rồi ra ngoài. Con bé đã chuẩn bị sẵn một chậu nước sôi đun từ bếp sau khi nấu cháo; con bé chế nước đó vào đống quần áo. Quỳ gối trên thảm cỏ, con bé xà phòng hóa và chà xát đến khi tất cả sạch bong; rồi xả sạch và phơi lên dây phơi cho khô.
Trong lúc con bé làm việc, Palikare bị buộc ở cách đó không xa đã ngước nhìn về phía con bé mấy lần liền. Nhận thấy cô chủ đã hoàn thành công việc, nó vươn dài cổ về phía con bé và cất lên năm sáu tiếng rống... một lời giục giã khẩn thiết.
"Cậu tưởng tớ quên cậu chắc?" con bé gọi lớn. Con bé bước tới chỗ nó, đổi vị trí buộc, múc nước từ chiếc nồi đã được rửa sạch cẩn thận cho nó uống, bởi dẫu nó dễ tính với mọi loại thức ăn được cho, nó lại vô cùng kén chọn nước uống. Nó chỉ chịu uống nước tinh khiết chứa trong một chiếc bình sạch sẽ, hoặc rượu vang đỏ... món này là nó khoái nhất trên đời.
Con bé vuốt ve và trò chuyện trìu mến với nó như một người điều dưỡng tận tụy dành cho một đứa trẻ, và con lừa vừa được thả tự do liền ngã người nằm dài trên cỏ, áp sát đầu vào vai con bé. Nó vô cùng yêu quý cô chủ nhỏ của mình, chốc chốc ngước lên nhìn con bé và nguây nguẩy đôi tai dài như một minh chứng cho sự mãn nguyện tột cùng.
Khắp khu bãi vắng lặng tờ mờ và những con đường xung quanh giờ đây đã vắng bóng người qua lại. Từ đằng xa vọng lại tiếng gầm gầm trầm đục của thành phố lớn, sâu thẳm, uy quyền và đầy vẻ huyền bí; hơi thở cùng nhịp sống của Paris, hối hả và không ngơi nghỉ, tựa như tiếng gầm réo của một đại dương hùng vĩ cứ cuộn trào mãi dẫu màn đêm đang buông xuống.
Rồi trong sự dịu dàng của đêm tối đang chớm nở, cô bé Perrine dường như càng thêm thấm thía cuộc trò chuyện vừa qua với mẹ, tựa đầu vào chú lừa yêu quý, con bé buông cho những giọt nước mắt kìm nén bấy lâu tuôn rơi trong lặng thầm, và Palikare với sự đồng cảm vô ngôn liền cúi đầu cọ quẫy liếm lấy đôi bàn tay con bé.