Trong lúc ấy, việc Ferdinand sắp sửa lên đường đã trở thành chủ đề quan tâm lớn nhất tại Armine. Người ta đã định rằng cha cậu sẽ đi cùng cậu đến Falmouth, nơi cậu sẽ xuống tàu, và trên đường đi, hai cha con sẽ ghé thăm ông nội, người có điền trang nằm ở miền tây nước Anh. Cuộc chia tay nay đã cận kề này mang lại cho phu nhân Armine nỗi đau khổ khôn cùng; nhưng bà vẫn cố kìm nén cảm xúc của mình. Thế nhưng, thường thì ngay cả khi bề ngoài có vẻ bận rộn với những công việc thường nhật, nước mắt vẫn rỉ xuống gò má bà; và thường thì bà đứng dậy khỏi chiếc ghế không yên, giữa những người thân yêu, để tìm kiếm sự cô tịch trong phòng riêng và thả mình vào nỗi buồn ngập tràn. Ferdinand cũng không kém phần thấm thía sự cay đắng của cuộc chia tay này. Với tất cả sự phấn khích trước những viễn cảnh mới mẻ, cùng cảm giác về một cuộc phiêu lưu sắp tới và sự độc lập tưởng tượng đầy hấp dẫn đối với tuổi trẻ chưa từng trải, cậu vẫn không thể quên rằng nơi đây từng là một mái ấm vô cùng hạnh phúc. Gần mười bảy năm tồn tại trong sự vô tư đã trôi qua, không một gợn sóng bởi một đam mê xấu xa nào, không một vết nhơ bởi bất kỳ hành động nào mà cậu phải hối tiếc. Dòng đời của cậu vẫn trôi êm đềm, chỉ phản chiếu một bầu trời không mây. Nhưng nếu cậu đã là một đứa con ngoan ngoãn và hạnh phúc, nếu vào thời điểm phải tự vấn nghiêm khắc này mà lương tâm cậu vẫn thanh thản, cậu không thể không cảm nhận rằng trạng thái tâm trí đáng ghen tị này phần lớn là nhờ vào những con người đã như thể thắm đượm cuộc đời cậu bằng tình yêu thương; những người với tình cảm trước sau như một đã bồi dưỡng mọi cảm tính tốt đẹp trong bản chất cậu, đã đoán trước mọi nhu cầu và lắng nghe mọi mong muốn của cậu; đã giúp đỡ cậu trong khó khăn và dẫn dắt cậu trong hoài nghi; đã khơi gợi lòng tin bằng sự ân cần, và xứng đáng với lòng tin ấy bằng sự đồng cảm; đã tước đi mọi nhọc nhằn của việc học hành và mọi sự khắc nghiệt của kỷ luật.
Đó là ngày cuối cùng; vào ngày mai cậu sẽ rời khỏi Armine. Cậu lang thang giữa những căn phòng đang xuống cấp của lâu đài, và một loạt suy nghĩ và cảm xúc, tựa như những đám mây trong bầu trời giông bão, lướt qua lồng ngực vốn thanh thản và vô tư từ trước đến nay của cậu. Trong cuộc đấu tranh lớn đầu tiên này của tâm hồn, một vài triệu chứng về bản chất tiềm ẩn của cậu đã bộc lộ, và, giữa những khe nứt của cơn giông bão tinh thần, thỉnh thoảng cậu lại có được những cái nhìn thoáng qua về sự tự thấu hiểu chính mình. Tạo hóa, Đấng đã ban cho cậu một trí tưởng tượng rực lửa và một lòng dũng cảm bất chấp hiểm nguy, đã tôi luyện những ân huệ nguy hiểm và cho đến nay vẫn chưa bộc lộ hay thử thách ấy bằng một trái tim tràn đầy sự nhạy cảm. Ferdinand Armine thực chất là một sự pha trộn kỳ lạ giữa sự táo bạo và nét dịu dàng; và giờ đây, khi nhìn xung quanh và nghĩ về dòng họ lẫy lừng nhưng đã sa sút của mình, đặc biệt là về con người phi trần thế ấy—với sự nghiệp lừng lẫy nhưng tàn lụi mà chính tác phẩm của con người đó, tòa lâu đài xung quanh đây, dường như là một biểu tượng thích hợp—cậu tự hỏi liệu mình có thừa hưởng được năng lượng cùng tên tuổi của ông nội hay không, và liệu việc phát huy chúng có thể vực dậy vinh quang của dòng họ một lần nữa hay không. Cậu cảm nhận rõ trong mình cả sức mạnh lẫn ý chí; và trong khi chìm đắm trong những mơ mộng hào hùng về danh vọng, vinh quang và những hành động anh dũng—mà thực ra sự ra đi sắp tới chính là khởi điểm cho hành trình ấy—sự liên tưởng ý nghĩ đã hướng hồi ức của cậu về những con người mà cậu sắp phải rời xa. Tâm trí cậu tụt xuống như một chú chim thiên đường đang dang rộng đôi cánh, rơi kiệt sức giữa bầu trời: cậu nghĩ về tuổi thơ ngây bình yên và hạnh phúc của mình, về lòng nhân ái đầy ân cần của cha, sự quan tâm dịu dàng của người mẹ ngọt ngào, và lòng tận tụy của Glastonbury; rồi cậu cất lời hỏi lớn, bằng một giọng đầy đau đớn, liệu Định mệnh thực sự có thể mang lại một số phận nào tuyệt vời hơn là được trải qua cuộc sống trong những chòm cây bình yên và tươi đẹp này bên cạnh những người đồng hành thân yêu nhường ấy.
Tên cậu được gọi lên: đó là giọng của mẹ cậu. Cậu gạt phắt một giọt nước mắt đầy tuyệt vọng, và bước ra với một nụ cười trên môi. Mẹ và cha cậu đang đi dạo cùng nhau ở một khoảng cách không xa.
‘Ferdinand,’ phu nhân Armine cất lời, với vẻ vui tươi giả tạo, ‘chúng ta vừa thống nhất rằng con sẽ gửi tặng mẹ một con linh dương từ Malta đấy.’ Và theo điệu bộ ấy, nói về những điều nhỏ nhặt, nhưng tất cả đều ít nhiều chạm đến sự kiện buồn bã của ngày mai, phu nhân Armine đã trò chuyện một lúc lâu, cứ như thể suốt thời gian ấy bà đang thử thách sự kiên định trong tâm trí mình, và tập làm quen với một thảm họa mà bà tự nhủ phải đối mặt với sự kiên cường.
Trong lúc họ đang đi dạo cùng nhau, Glastonbury—người đang vội vã từ phòng mình ra khu sảnh lớn vì giờ ăn tối đã kề cận—đã nhập hội với họ, và họ cùng nhau bước vào nhà. Thật kỳ lạ là vào bữa tối hôm đó, tất cả mọi người dường như đều quyết tâm tỏ ra vô cùng phấn chấn. Bữa tối, vốn thường là một bữa ăn đạm bạc, hôm nay cũng cầu kỳ gần bằng thái độ của các vị khách, và mặc dù không ai cảm thấy muốn ăn, nhưng nó lại bao gồm mọi món ăn và thức quà tinh tế được cho là món khoái khẩu của Ferdinand. Ngài Ratcliffe, người vốn dĩ vô cùng nghiêm nghị, hôm nay lại cực kỳ vui vẻ và mang ra một chai rượu claret cỡ lớn mà chính ông đã tìm thấy trong những hầm rượu cổ, và ngay cả Glastonbury, một người có thói quen chỉ uống nước lọc, cũng liều mình nhấp một ngụm. Riêng phu nhân Armine thì hầu như không ngừng nói; bà tìm thấy một lời trêu chọc trong mọi câu nói, và dường như chỉ cảm thấy bất an khi có sự im lặng. Ferdinand, tất nhiên, đành buông mình theo bầu không khí vui vẻ ngoài mặt của buổi tiệc; và nếu có một người lạ mặt xuất hiện, họ hẳn chỉ có thể cho rằng gia đình này đang kỷ niệm một ngày lễ vui mừng nào đó trong nhà. Trông buổi tiệc giống một bữa tiệc mừng sinh nhật hơn là buổi gặp mặt thân tình cuối cùng của những con người đã sống bên nhau quá lâu và yêu thương nhau sâu sắc đến thế.
Nhưng khi buổi tối dần buông xuống, lòng họ bắt đầu nặng trĩu, và ai nấy đều thầm mừng vì việc những lữ khách phải khởi hành sớm vào sáng mai chính là cái cớ hợp lý để nhanh chóng lui về phòng.
‘Đêm nay không có lời chào tạm biệt nào hết nhé!’ phu nhân Armine nói với một vẻ vui tươi, khi bà hầu như không đáp lại cái ôm quen thuộc của con trai.
‘Ngày mai tất cả chúng ta đều sẽ dậy mà.’ Vậy là với tâm trạng nặng trĩu và giọng nói nghẹn ngào cất lên lời chúc ngủ ngon cuối cùng, Ferdinand Armine cầm lấy ngọn nến của mình và lui về phòng. Cậu không kìm được mà quan sát căn phòng một cách tỉ mỉ đến lạ thường khi vừa bước vào. Cậu giơ ngọn đèn lên soi những bức tường quen thuộc từ lâu, và ném một cái nhìn lưu luyến đầy yêu thương về phía những tấm rèm cửa. Kia là chiếc bình thủy tinh mà mẹ cậu chưa bao giờ quên cắm đầy hoa tươi mỗi ngày, và chiếc khăn trải giường do chính tay bà may vá. Cậu cúi xuống hôn nó; và cởi phăng quần áo, cảm thấy nhẹ nhõm khi được vây quanh bởi bóng tối và vùi mình vào chiếc giường ấm áp.
Có tiếng gõ nhẹ cửa phòng cậu. Cậu giật mình.
‘Con đã lên giường chưa, Ferdinand bé bỏng của mẹ?’ Giọng người mẹ vang lên hỏi.
Chưa kịp đáp lời, cậu đã nghe thấy tiếng cửa mở, và nhìn thấy một bóng áo trắng cao gầy đang tiến lại gần.
Phu nhân Armine không nói một lời, quỳ sụp xuống bên mép giường cậu và ôm chầm lấy cậu. Bà vùi mặt vào ngực con. Cậu cảm nhận được những giọt nước mắt của mẹ thấm vào tận tim mình. Cậu không thể nhúc nhích; cậu không thể thốt nên lời. Cuối cùng, cậu nức nở thành tiếng.
‘Xin Cha chúng ta ngự trên trời hãy ban phước cho con, đứa con yêu quý của mẹ; xin Người che chở cho con; xin Người gìn giữ con!’ Giọng bà thật yếu ớt nhưng đầy tĩnh lặng và trang nghiêm. ‘Mẹ đã muốn tránh cho con điều này, cục cưng ạ. Vì con, chứ không phải vì bản thân mẹ, mà mẹ đã kìm nén cảm xúc của mình. Nhưng mẹ lại không lường trước được sức mạnh của tình mẫu tử. Hỡi ôi! Nào có người mẹ nào lại có một đứa con giống như con chứ? Ôi! Ferdinand, đứa con đầu lòng, đứa con duy nhất của mẹ: đứa trẻ của tình yêu, niềm vui và hạnh phúc, chưa từng khiến mẹ phải bận lòng lo lắng dù chỉ một chút; vô cùng tốt bụng, dịu dàng và hiếu thảo biết bao! Chẳng lẽ chúng ta, ôi! chẳng lẽ chúng ta thực sự phải chia tay sao?’
‘Thật quá tàn nhẫn,’ phu nhân Armine nói tiếp, liên tục trao ngàn nụ hôn lên gương mặt đẫm lệ của đứa con trai. ‘Mẹ đã làm gì nên tội để phải chịu đựng nỗi khốn khổ thế này chứ? Ferdinand, Ferdinand yêu dấu của mẹ, mẹ sẽ chết mất.’
‘Con sẽ không đi nữa, mẹ ơi, con sẽ không đi đâu,’ cậu thiếu niên hoảng hốt thốt lên, vùng vẫy thoát khỏi vòng tay mẹ và ngồi phắt dậy trên giường. ‘Mẹ ơi, con không thể đi được. Không, không, rời bỏ một mái ấm thế này chẳng bao giờ là điều tốt đẹp cả.’
‘Suỵt! Suỵt! Con yêu của mẹ. Con đang nói cái gì thế? Sao mẹ lại có thể cay nghiệt và ngốc nghếch khi thốt ra những lời này chứ! Giá như mẹ đừng vào đây! Mẹ chỉ định đứng lắng nghe ở cửa nhà con một phút thôi, nghe tiếng con di chuyển, hay may ra là nghe tiếng con nói, và rồi như một kẻ ngốc—mẹ thật hư đốn làm sao!—mẹ sẽ chẳng bao giờ, chẳng bao giờ tha thứ cho bản thân mình được—như một kẻ ngốc nghếch đáng thương, mẹ đã bước vào phòng.’
‘Mẹ yêu, mẹ yêu dấu của con, con phải nói gì đây? Con phải làm sao đây? Con yêu mẹ, mẹ ơi, bằng tất cả trái tim, tâm hồn và sức mạnh của tâm trí con: con yêu mẹ lắm. Không có người mẹ nào được yêu thương như mẹ đâu!’
‘Chính điều đó mới khiến mẹ phát điên lên. Mẹ biết chứ. Ồ! Sao con không giống như những đứa trẻ khác hở Ferdinand? Khi anh trai con rời bỏ chúng ta, cha con đã nói “Tạm biệt,” và bắt tay anh ấy; còn anh ấy—anh ấy hầu như chẳng thèm hôn chúng ta, anh ấy mừng rỡ biết bao khi được rời khỏi nhà; thế mà con—ngày mai; không, không phải ngày mai. Làm sao lại có thể là ngày mai được chứ?’
‘Mẹ ơi, để con đứng dậy gọi cha và nói với ngài rằng con sẽ không đi nữa.’
‘Lạy Chúa nhân từ! Con đang nói cái gì thế hả? Không đi ư? Đó là tất cả hy vọng của con cơ mà; của tất cả chúng ta nữa chứ, đứa con yêu quý. Cha con sẽ nghĩ thế nào nếu ngài nghe thấy mẹ nói những lời này? Ôi! Giá như mẹ đừng bước vào! Mẹ thật là một kẻ ngốc!’
‘Mẹ thương yêu nhất của con, hãy tin con rằng chúng ta sẽ sớm gặp lại nhau thôi.’
‘Liệu chúng ta có sớm gặp lại nhau không? Lạy Chúa! Ngày đó sẽ vui mừng biết bao.’
‘Và con—con sẽ viết thư cho mẹ trên mọi chuyến tàu.’
‘Ồ! Nhất định phải viết cho mẹ nhé Ferdinand, tuyệt đối không được quên đấy.’
‘Và con sẽ gửi tặng mẹ một con linh dương, mẹ sẽ đặt tên nó theo tên con nhé, mẹ yêu.’
‘Đứa con ngoan của mẹ!’
‘Mẹ biết là con thường ở lại nhà ông ngoại cả tháng cơ mà, và có lần còn tận sáu tuần nữa. Chà! Cứ nhân lên tám lần sáu tuần đi, là con lại được về nhà rồi.’
‘Nhà! Lại được về nhà! Tám lần sáu tuần; một năm, gần một năm trời đấy! Nghe cứ như vĩnh cửu vậy. Mùa đông, rồi mùa xuân, mùa hè, và lại mùa đông lần nữa, tất cả đều phải trôi qua. Và suốt mười bảy năm trời, cậu bé ấy hầu như chưa từng rời khỏi tầm mắt của mẹ. Ôi! Thần tượng của mẹ, người con yêu dấu, Ferdinand bé bỏng của mẹ, mẹ không thể tin được; mẹ không thể tin rằng chúng ta sắp phải rời xa nhau.’
‘Mẹ ơi, mẹ yêu dấu ơi, xin hãy nghĩ đến cha; hãy nghĩ xem hy vọng của ngài đặt vào con nhiều đến nhường nào; xin hãy nghĩ, mẹ yêu dấu ơi, con còn phải gánh vác bao nhiêu việc. Tất cả giờ đây đều phụ thuộc vào con cả, mẹ biết mà. Con phải phục hưng lại gia tộc chúng ta.’
‘Ôi! Ferdinand, mẹ không dám thốt lên những suy nghĩ đang dâng trào trong lòng; thế nhưng mẹ muốn nói rằng, giá như mẹ chỉ có đứa con này bên cạnh, mẹ có thể sống trong bình yên; ra sao hay ở đâu đi nữa, mẹ cũng chẳng bận tâm.’
‘Mẹ yêu dấu, mẹ đang làm con mất hết can đảm đấy.’
‘Thật là hư đốn quá đi. Mẹ thật là ngốc nghếch. Mẹ chưa bao giờ, không! Sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho bản thân vì đêm nay đâu, Ferdinand.’
‘Mẹ ngọt ngào của con, xin mẹ hãy bình tĩnh lại. Xin hãy tin con rằng chúng ta thực sự sẽ gặp lại nhau rất sớm thôi, và bằng cách này hay cách khác, có một chú chim nhỏ đang thì thầm với con rằng rồi chúng ta vẫn sẽ rất hạnh phúc.’
‘Nhưng liệu con có còn là Ferdinand của mẹ như trước nữa không? À! Vấn đề là ở đó đấy, con yêu của mẹ ạ. Khi trở về, con sẽ là một người đàn ông, và sẽ cảm thấy xấu hổ khi phải yêu thương mẹ cho mà xem. Hãy hứa với mẹ đi,’ phu nhân Armine nói với một nghị lực phi thường, ‘hứa với mẹ đi Ferdinand, rằng con sẽ mãi mãi yêu thương mẹ. Đừng để họ khiến con cảm thấy hổ thẹn vì yêu thương mẹ. Họ sẽ trêu chọc, giễu cợt và chế nhạo tất cả tình cảm gia đình cho mà xem. Con còn rất trẻ, cục cưng ngọt ngào ạ, rất, rất trẻ, lại chưa có nhiều trải nghiệm và dễ bị tác động. Đừng để họ làm vấy bẩn bản chất bộc trực và tốt đẹp của con. Đừng để họ dẫn con đi sai đường. Hãy nhớ đến Armine, Armine thân thương, và những con người đang sống ở nơi đó. Hãy tin mẹ, ôi! vâng, hãy thực sự tin mẹ đi con yêu, con sẽ chẳng bao giờ tìm thấy những người bạn nào trên cõi đời này giống như những người con đang bỏ lại ở Armine đâu.’
‘Con biết điều đó chứ,’ Ferdinand thốt lên với dòng nước mắt đầm đìa; ‘Xin Chúa hãy làm chứng cho việc con thấm thía sự thật ấy đến nhường nào. Nếu con quên đi người và tất cả bọn họ, mẹ yêu dấu ơi, xin Chúa hãy quên đi con.’
‘Ferdinand của mẹ,’ phu nhân Armine nói với một giọng điềm tĩnh hơn, ‘giờ thì mẹ đã đỡ hơn rồi. Mẹ hầu như không còn hối hận vì đã bước vào đây nữa. Nó sẽ là niềm an ủi cho mẹ trong những ngày vắng con khi nhớ lại tất cả những gì con vừa nói. Chúc con ngủ ngon, đứa con yêu dấu của mẹ; đứa con bé bỏng của mẹ, ngủ ngon nhé. Ngày mai mẹ sẽ không xuống nhà đâu con yêu. Chúng ta sẽ không gặp lại nhau nữa; mẹ sẽ nói lời tạm biệt với con từ trên cửa sổ. Hãy sống thật hạnh phúc nhé Ferdinand thân yêu của mẹ, và đúng như con nói, chúng ta sẽ sớm gặp lại nhau thôi. Bốn mươi tám tuần lễ! Chà, bốn mươi tám tuần thì thấm vào đâu chứ? Nó chưa tròn một năm mà. Hãy dũng cảm lên nào cậu con trai ngọt ngào của mẹ! Chúng ta hãy cùng nhau giữ vững tinh thần nhé. Ai mà biết được điều tuyệt vời nào có thể đến từ chuyến phiêu lưu đầu đời này của con chứ? Mẹ tràn đầy hy vọng. Mẹ tin con sẽ tìm thấy mọi thứ con cần. Mẹ đã tự tay chuẩn bị mọi hành lý cho con đấy. Bất cứ khi nào cần gì hãy viết thư cho mẹ nhé. Nhớ là con có tám kiện hành lý; mẹ đã ghi tất cả chúng lên một tấm thiếp và để nó trên bàn ở sảnh lớn rồi đấy. Và hãy chăm sóc thật cẩn thận thanh gươm của ngài Ferdinand già nhé. Mẹ rất mê tín về thanh gươm đó, và chừng nào con còn giữ nó, mẹ chắc chắn con sẽ thành công. Mẹ vẫn luôn nghĩ rằng giá như ngày trước ông ấy mang nó theo đến Pháp thì mọi chuyện đã suôn sẻ với ông ấy rồi. Cầu Chúa phù hộ, cầu Chúa toàn năng ban phước cho con, con yêu. Hãy vững lòng lên. Mẹ sẽ viết thư kể cho con mọi chuyện diễn ra ở nhà, và đúng như con nói, chúng ta sẽ sớm gặp lại nhau thôi. Quả thực, sau đêm nay,’ bà nói thêm với giọng buồn bã hơn, ‘chúng ta chẳng còn gì để nghĩ đến ngoài việc gặp lại nhau nữa. Mẹ sợ là muộn lắm rồi đấy. Cha con sẽ ngạc nhiên vì sự vắng mặt của mẹ mất.’ Bà đứng dậy khỏi giường cậu và đi qua đi lại trong phòng vài lần trong im lặng; rồi lại đến gần cậu, bà ôm chầm lấy cậu vào lòng và rời khỏi phòng mà không nói thêm lời nào nữa.
