Ai cũng khao khát thành công. Vì một lý do nào đó, tất cả những người được coi là thành công đều thích chia sẻ kinh nghiệm thành công của họ. Khi những người ăn mặc hào nhoáng đứng trên sân khấu, nói năng thao thao bất tuyệt, thì dù tướng mạo bình thường cũng khiến người ta cảm thấy rạng rỡ. Mỗi câu, mỗi từ, thậm chí mỗi chữ họ nói ra đều như chứa đựng vô vàn thâm ý, đanh thép mạnh mẽ, từng chữ từng chữ đều như ngọc quý. Người bên dưới sân khấu, mặc dù trong đầu suy nghĩ miên man, nhưng vẫn cố gắng tập trung tinh thần, chỉ hận không thể ghi chép lại từng chữ để mang về ngẫm nghĩ.
Tuy nhiên, người nghe vốn dĩ nên có trí tuệ của riêng mình, hiểu được những nguyên lý cơ bản của giao tiếp, mới không rơi vào hoàn cảnh "người ta nói gì tin nấy". Khi lắng nghe bất kỳ ai nói chuyện, không nên mang tâm thế "phòng bị, nghi ngờ", vì như vậy có thể sẽ bỏ lỡ những thông tin quan trọng. Bởi lẽ, tâm thế của chúng ta sẽ trở thành cặp kính màu, khiến chúng ta chỉ có thể tiếp nhận những thông tin đã qua chọn lọc. Tuy nhiên, nếu cuối cùng lại tiếp nhận toàn bộ thông tin thu được mà không phân tích, không suy nghĩ, thì cũng có thể nguy hiểm hoặc có hại không kém.
Trước hết, người thành công thực ra không cần thiết, cũng không có nghĩa vụ, và thường cũng không có đủ thời gian để kể lại tất cả các chi tiết. Hãy tin tôi, nếu chỉ dùng của cải, quyền lực, địa vị để đo lường thành công (thành công theo nghĩa thế tục), thì đằng sau mọi thành công đều có vô vàn gian nan, đồng thời cũng thường tràn ngập vô số chi tiết hoàn toàn không thể nói ra. Ví dụ, ông chủ của một doanh nghiệp lớn trong nước, chắc chắn sẽ không nói với tất cả mọi người về những quyết định mà ông ta đã đưa ra dưới áp lực cạnh tranh cùng ngành và áp lực khổng lồ từ mọi phía. Theo đuổi của cải khổng lồ là như vậy, thì theo đuổi quyền lực to lớn và địa vị tối cao lại càng như thế.
Trong một số việc, ai cũng nên có quyền im lặng. Những người đang chia sẻ cái gọi là "kinh nghiệm thành công" cũng nên được hưởng quyền đó. Giống như cảnh sát Mỹ thường nói: "Anh có quyền giữ im lặng, nhưng những gì anh nói sẽ trở thành bằng chứng trước tòa." Trong những trường hợp không phải là cực đoan đặc biệt, không ai trong chúng ta có quyền yêu cầu người khác phải kể lại tất cả chi tiết. Nhưng, nếu những gì họ nói, bạn coi là tất cả; những gì họ không nói, bạn coi như không có, thì bạn cũng thuộc cùng trình độ trí tuệ với kẻ "bịt tai trộm chuông" trong ngụ ngôn rồi.
Tiếp theo, hầu hết tất cả những người thành công, khi kể lại trải nghiệm thành công của mình, đều sẽ cố ý hoặc vô ý phóng đại cái giá phải trả cho thành công, phóng đại những khó khăn từng đối mặt và vượt qua, phóng đại độ khó để đạt được thành công cuối cùng. Đây không phải là họ cố ý, vì họ cũng là con người, giống như tất cả người bình thường đều có mức độ hư vinh khác nhau cần được thỏa mãn. Thành công hiện tại của họ là điều đã được khẳng định, vậy thì vinh quang của thành công này phụ thuộc vào độ khó của nó cao đến đâu, tức là, điều kiện xuất phát càng kém, thành công hiện tại sẽ càng cho thấy độ khó cao bấy nhiêu. Chỉ có độ khó cao hơn, mới có thể nhận được nhiều tràng pháo tay hơn, mức độ được công nhận mới mãnh liệt hơn, và mới được mọi người tâm phục khẩu phục, ngưỡng mộ sát đất.
Họ làm như vậy còn có một nguồn gốc tiềm thức khác, đó là để bảo vệ bản thân. Mỗi người đạt được thành công to lớn, nhiệm vụ cấp bách nhất chính là bảo vệ lợi ích hiện có của mình. Điều này không khác gì đánh cờ, không chỉ cần không ngừng "tấn công", mà quan trọng hơn còn là phải "phòng thủ" vững chắc. Họ phóng đại cái giá phải trả cho thành công như vậy, cách nói trong tiềm thức là: "Nhìn xem, thành công đâu phải muốn là được, cần phải trả giá rất đắt đấy, bạn hãy suy nghĩ cho kỹ đi" - đây là một hình thức "đe dọa" khác, về bản chất không khác gì lời cảnh báo "Muốn luyện thần công, trước hết phải tự cung".
Họ làm vậy còn nhờ có sự ủng hộ từ khán giả hoặc người nghe. Hầu hết mọi người đều thích nghe người thành công kể lại trải nghiệm gian khổ của họ - càng gian khổ càng tốt, càng thảm thiết đau thương càng được ưa chuộng. Cuộc đời của đại đa số mọi người đều rất bình lặng, thậm chí bao gồm cả phần lớn những người thành công - nếu tôi không đoán sai. Phim ảnh sở dĩ đặc sắc là do hai nguyên nhân tạo nên, trước hết là sự hư cấu nghệ thuật, tiếp theo là sự nén lại về khoảng thời gian - kể lại câu chuyện cả đời trong vòng một tiếng rưỡi, nếu không sóng gió chập chùng, gay cấn kích thích mới là lạ. Tuy nhiên, cuộc sống thực tế không thể ngày nào cũng hùng tráng, thăng trầm, kinh thiên động địa, trên thực tế, không trái tim ai có thể chịu đựng nổi cuộc sống như vậy.
Một mặt, đại đa số mọi người cả đời sẽ không ngộ ra đạo lý "bình bình đạm đạm mới là thật", mặt khác cũng có rất nhiều người trong tiềm thức hy vọng rằng tất cả những người thành công đều phải thông qua đấu tranh gian khổ mới đạt được thành công, vì trong tiềm thức họ cảm thấy chỉ có như vậy mới giải thích được "sự không thành công" của chính mình, mới có thể chấp nhận "sự không thành công" của mình một cách tự nhiên hơn. Suy nghĩ trong tiềm thức của họ nếu biểu đạt ra có thể là thế này: "Xem kìa, thành công khó thế cơ mà? Phải trả giá nhiều như vậy mới được đấy! Mình chưa trả giá nhiều như vậy, chưa thành công là rất bình thường..." Trên thực tế, đối với những người khao khát thành công mà vẫn chưa thành công, thì "trải nghiệm đau thương thảm thiết, đẫm máu nước mắt" của những người thành công là một sự an ủi to lớn biết bao!
Ngoài ra, quan trọng hơn là, dù những người thành công đó không cố ý che giấu hay cố ý phóng đại, khi họ kể lại trải nghiệm thực tế của mình, vẫn có thể nảy sinh đủ loại sai lệch. Người thành công, hay những người được cho là thành công, vẫn là người chứ không phải thần. Đã là người, họ rất có thể có những khiếm khuyết chung mà đại đa số mọi người đều mắc phải: "thiên kiến nhận thức" (cognitive biases, một khái niệm thường được nhắc đến trong tâm lý học). Ví dụ như điều đã đề cập trước đó: "Bộ não con người có một chức năng tự bảo vệ: quên đi nỗi đau".
Vì vậy, khi người thành công kể lại kinh nghiệm thành công của mình cho người khác, họ thường vô tình hay hữu ý che đậy những sai lầm khiến họ đến tận bây giờ vẫn phải hối hận khôn nguôi. Bởi vì những trải nghiệm đó quá đau đớn, đến mức não bộ của họ đã tự động xóa bỏ những ký ức đó - nếu não bộ của họ hoạt động bình thường. Vì vậy, cách giải thích hợp lý hơn là, họ không cố ý, chỉ là không biết "thiên kiến nhận thức" cố hữu ở mỗi người đã gây ra ảnh hưởng như thế nào cho họ mà thôi. Tất nhiên họ sẽ kể về những khó khăn từng gặp phải, nhưng bạn có để ý đến một hiện tượng thú vị này không? Trong lời kể của họ, cuối cùng, họ sẽ dùng tinh thần vô cùng kiên cường để thoát khỏi những khó khăn tưởng chừng như không thể đảo ngược? - Kiểu kể chuyện như vậy đổi lại tất nhiên là những tràng pháo tay nhiệt liệt. Vậy họ có những khó khăn nào đến tận bây giờ vẫn chưa giải quyết được không? Tôi không tin là không có, trừ khi họ đang sống ở một thế giới khác - thiên đường.
Còn nữa, nhất định phải hiểu một sự thật này: Có đôi khi, kinh nghiệm của "người thành công" hoàn toàn không có tác dụng, bởi vì những kinh nghiệm đó về cơ bản là sai lầm, nhưng mấu chốt nằm ở chỗ chính bản thân họ có lẽ cũng không biết. Ví dụ, họ gặp phải một thời đại kinh tế tăng trưởng thần tốc, làm gì cũng kiếm ra tiền, và còn kiếm được rất nhiều; vì vậy, nhìn từ góc độ vĩ mô, hoàn toàn không phải kinh nghiệm quý báu mà họ tự cho là đúng đang phát huy tác dụng, mà là kinh tế vĩ mô đã cho họ cơ hội như vậy. Nhưng, có ai muốn thừa nhận thành công của mình chẳng liên quan gì đến kinh nghiệm của bản thân đâu? Một trong những thiên kiến nhận thức phổ biến mà con người mắc phải là: vơ thành công về phía mình, đổ lỗi thất bại cho người khác hoặc vận xui. (Trong tâm lý học có một thuật ngữ chuyên môn: self-serving bias). Và khi những "người thành công" làm như vậy, họ cũng thường không phải cố ý lừa dối bạn - họ thậm chí còn có ý tốt.
Cuối cùng, phải biết rằng một số "kinh nghiệm quý báu" dù là đúng, nhưng khi áp dụng vào bản thân bạn thì có thể lại không linh nghiệm như vậy. Điều có khả năng khiến bạn đi nhầm đường nhất chính là sự hiểu biết của bạn về chính mình. Các bậc trưởng bối luôn nói với chúng ta "con người quý ở chỗ tự biết mình", họ quên nói, hoặc thậm chí có thể hoàn toàn không biết rằng điều họ thực sự nên nói là: "Con người quý ở chỗ tự biết mình - khó lắm thay!". Hãy tưởng tượng lần cuối cùng bạn nghe xong một câu chuyện thành công, không kìm được lòng mà trào dâng cảm xúc, khi đó bạn sẽ biết tự biết mình là điều đáng quý đến mức nào. Tất nhiên, không cần phải cảm thấy tự ti vì bản thân dễ trào dâng cảm xúc như vậy, tất cả mọi người đều như thế - chỉ là mức độ khác nhau mà thôi.
Ví dụ, những người thành công thường nói họ không coi trọng tiền bạc, họ biết giá trị quý báu của nhân cách. Nhưng, bạn không giống họ, bạn hiện tại không có đủ tiền! Hãy tin tôi, đại đa số mọi người, khi không có tiền, rất khó để hiểu một cách sâu sắc về "giá trị quý báu của nhân cách". Bạn cần phải ăn, gia đình bạn không nên bị bỏ đói, khi các điều kiện cơ bản không được đảm bảo, thì "nhân cách thì có ích gì" lại trở thành lựa chọn của nhiều người. Thôi Kiện đã mô tả như thế này: "Vì tình yêu, bài hát chẳng là cái đinh gì; vì sự sống, tình yêu chẳng là cái đinh gì". Lời nói thật thường không thể nghe cho lọt tai. Thực ra, đây không phải là lối nói chơi đời hoặc yếm thế, mà chỉ là sự mô tả bình tĩnh về cuộc sống của những người có dũng khí chấp nhận thực tại.
Có một lời khuyên rất thực tế là: Chi bằng hãy làm ngược lại - nỗ lực rút kinh nghiệm từ những người thất bại. Đừng nói đến việc bắt chước người thành công, ngay cả việc quan sát người thành công cũng rất khó. Người thành công thì nhiều, nhưng người thành công thực sự bên cạnh bạn lại rất ít; những thứ đằng sau thành công rất khó nhìn rõ, tính chân thực của cái gọi là thành công cũng rất khó phán đoán, mà những người thành công lại vô tình hay hữu ý tô vẽ, đóng gói kinh nghiệm của họ, và tất cả những điều này đều đang gây nhiễu phán đoán của bạn. Nhưng quan sát người thất bại lại tương đối dễ dàng hơn nhiều, bởi vì sự thất bại của họ thường hiển nhiên và chắc chắn, còn nguyên nhân thất bại lại thường rất dễ xác định, mặc dù người thất bại sẽ tìm đủ mọi lý do bào chữa. Hơn nữa, số lượng người thất bại bên cạnh bạn rõ ràng nhiều hơn số lượng người thành công, thế nên bạn lại có nhiều cơ hội quan sát hơn.
Vì vậy, có được nhận thức như thế này, bạn sẽ thường gặp cái gọi là may mắn - khi bạn sắp phạm sai lầm, đã có người phạm phải sai lầm tương tự trước bạn. Tất nhiên, "tập trung vào việc rút ra bài học, thay vì dành thời gian để hả hê trước nỗi đau của người khác", chỉ riêng việc này thôi cũng không phải là điều dễ dàng làm được.
Lời dài dòng cuối cùng cần bổ sung là, mục đích của đoạn văn này của tôi tuyệt đối không phải là từ nay về sau lật đổ quan điểm của bạn, khiến bạn từ nay về sau coi tất cả "kinh nghiệm do người thành công chia sẻ" như cỏ rác. Tôi chỉ đơn giản là muốn nhắc nhở bạn rằng, "người ta nói gì tin nấy, rất ngốc". Chỉ sau khi sàng lọc kỹ lưỡng, những kinh nghiệm quý báu thực sự của những người thành công thực sự mới là vô giá. Chỉ là, một mặt cần dành nhiều tâm tư sàng lọc, mặt khác cần dành nhiều thời gian để thực sự hiểu rõ bản thân, để có thể tránh được những thảm họa có thể mang lại do "đánh đồng tất cả, áp dụng máy móc" gây ra.