Về thời gian, tôi từng đọc được một ví dụ khiến tôi vô cùng ấn tượng. Cách chúng ta mô tả một sự vật thường hạn chế sự hiểu biết của chúng ta về sự vật đó. Vì vậy, đôi khi, một ví dụ tinh tế và phù hợp lại có thể thay đổi hoàn toàn cái nhìn của chúng ta về cùng một sự vật chỉ đơn giản vì cách diễn đạt khác nhau.
Nếu trên thế giới này tồn tại một ngân hàng như thế, chắc chắn bạn sẽ rất vui: Ngay khi bạn chào đời, bạn sẽ tự động có một tài khoản VIP được ngân hàng này mở cho. Mỗi ngày, tài khoản VIP này sẽ tự động được gửi vào đúng 86400 đồng, không hơn không kém. Và nhiệm vụ của bạn là mỗi ngày phải tiêu hết sạch 86400 đồng đó, mua gì cũng được. Nếu không đủ, bạn chỉ còn cách ngậm ngùi từ bỏ — bởi vì không còn cách nào khác, ngân hàng sẽ nói với bạn rằng: "Xin lỗi, bạn chỉ có thể đợi đến ngày mai để nhận khoản 86400 đồng tiếp theo". Nếu tiêu không hết mà còn thừa, thì đành phải hủy bỏ — vì không còn cách nào khác, ngân hàng sẽ nói với bạn rằng: "Xin lỗi, ngân hàng chúng tôi không nhận tiền gửi, và mỗi ngày đều phải xóa sạch số dư". Dù sao thì mỗi ngày bạn cũng chỉ có ngần ấy 86400 đồng, không hơn không kém.
Nếu trên đời này thực sự tồn tại một ngân hàng như thế, ai cũng sẽ rất vui. Nhưng trên thực tế, ngân hàng này quả thực có tồn tại, chỉ là nhiều người không vì thế mà cảm thấy vui. Tên của ngân hàng này là "Thời gian". Thời gian là tài nguyên duy nhất trên thế giới công bằng với tất cả mọi người. Mỗi người mỗi ngày chỉ có 24 giờ, mỗi giờ của mỗi người chỉ có 60 phút, mỗi phút của mỗi người chỉ có 60 giây, mỗi ngày mỗi người có tổng cộng 86400 giây — ai cũng như nhau, dù bạn là ai.
Nhiều người yêu tiền, nhưng lại không biết quý trọng thời gian. Có lẽ vì con người khó nhận thức được những thứ trừu tượng hơn. So với thời gian, tiền bạc cụ thể hơn nhiều. Không giống như thời gian, tiền bạc là thứ có thể nhìn thấy, chạm vào được. Người ta thường nói, thời gian là tiền bạc. Bởi vì chúng ta muốn kiếm tiền thì luôn cần phải bỏ ra thời gian. Nếu một người có thể đổi mỗi giây của mình thành một đồng tiền, thì anh ta sẽ rất vui — mặc dù có người đổi ra là đô la Mỹ, có người lại là nhân dân tệ. Bill Gates rất vui, vì từ năm 1986 đến năm 2005, ông ấy tương đương với việc có thể đổi mỗi giây của mình thành 36.74 đô la Mỹ. Một cây viết vàng của trang Qidian trong nước được cho là có thể kiếm được 1,2 triệu nhân dân tệ một năm, tính toán một chút, tức là anh ta có thể đổi mỗi giây của mình thành 0.038 nhân dân tệ, mặc dù so với Bill Gates thì ít hơn rất nhiều, nhưng tôi nghĩ anh ta vẫn sẽ rất vui. Bởi vì có nhiều người ở Trung Quốc phải mất 60 năm mới kiếm được số tiền mà cây viết này kiếm được trong một năm.
Hãy thử xem bạn đã kiếm được bao nhiêu tiền vào năm ngoái, dựa vào bảng dưới đây, bạn có thể biết được mỗi giây của mình đáng giá bao nhiêu tiền.
Thu nhập hàng năm --- Giá trị mỗi giây
1 triệu nhân dân tệ --- 0.03170979 nhân dân tệ
600 nghìn nhân dân tệ --- 0.01902587 nhân dân tệ
200 nghìn nhân dân tệ --- 0.00634195 nhân dân tệ
100 nghìn nhân dân tệ --- 0.00317097 nhân dân tệ
80 nghìn nhân dân tệ --- 0.00253678 nhân dân tệ
50 nghìn nhân dân tệ --- 0.00158549 nhân dân tệ
30 nghìn nhân dân tệ --- 0.00095129 nhân dân tệ
20 nghìn nhân dân tệ --- 0.00063419 nhân dân tệ
Đây là một tình huống tất yếu dẫn đến sự phân cực. Người thu nhập càng thấp thì càng không biết quý trọng thời gian — vì thời gian của anh ta thực sự không có giá trị gì, mỗi giây trôi qua gần như có thể bỏ qua không tính tới. Người thu nhập càng cao thì càng dè sẻn thời gian của mình, vì mỗi giây của anh ta đều có giá trị xác định, và anh ta đang bận rộn làm cho mỗi giây của mình trở nên có giá trị hơn, vì vậy, mỗi giây đều đáng được trân trọng đặc biệt. Trong Phúc âm Matthew có nói: "Ai có, sẽ được cho thêm và trở nên dư dật; ai không có, thì ngay cả cái nó có cũng sẽ bị lấy đi". Câu này dùng trong ngân hàng thời gian xem ra không thích hợp, vì ngân hàng thời gian sẽ không cho thêm một phút nào cũng không lấy đi một phút nào, nhưng nếu xét đến việc giá trị của mỗi phút đối với mỗi người là khác nhau, thì câu nói trong Phúc âm Matthew lại cảm thấy tràn đầy sự thông tuệ và ánh sáng không thể chối cãi.
Giá trị thời gian của mỗi người là khác nhau, đôi khi là khác biệt một trời một vực. Ví dụ, bạn cùng lớp của bạn chỉ mất hai tiếng đồng hồ để làm xong thí nghiệm và viết báo cáo một cách ngay ngắn, sạch sẽ; trong khi bạn đã chiến đấu suốt mấy ngày trời, mà vẫn có những chỗ hoàn toàn không có manh mối. Newton dùng cả đời để xây dựng nền tảng cho vật lý cổ điển, trong khi có người lại dành cả đời cũng không chế tạo nổi cỗ máy vĩnh cửu mà mình mong muốn; Adam Smith dành cả đời để đặt nền móng cho sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế học hiện đại, trong khi một triết gia khác lại dành cả đời để viết vô số tác phẩm, nhưng những gì tạo ra lại là cuộc thí nghiệm xã hội quy mô lớn nhất và thất bại nhất trong lịch sử nhân loại. Đúng như những gì chúng ta đã thấy, đang thấy hoặc sắp thấy, luôn có những người trong đời có vô số thành tựu, còn nhiều người khác thì tiêu tốn cả một đời thời gian để rồi đổi lại cuối cùng có lẽ chỉ là bốn chữ — "nguyên nhân tử vong không rõ".
Vì vậy, thời gian không nhất định là tiền bạc. Suy cho cùng, không phải ai cũng có năng lực chuyển đổi thời gian thành tiền bạc, cũng không phải tất cả mọi người đều có thể chuyển đổi thời gian thành số tiền cao tương đương nhau. Hãy lấy giấy bút ra, liệt kê thử xem, rồi tự hỏi bản thân: "Thời gian của tôi rốt cuộc có thể định giá bao nhiêu?" — đây chính là điểm khởi đầu và động lực hiệu quả nhất để một người quyết tâm không lãng phí thời gian nữa. Chỉ khi biết quý trọng thì mới có thể nảy sinh động lực tiết kiệm.
Ngoài ra, một phương thức tư duy rất quan trọng mà chúng ta vừa học được là: phải tìm cách chuyển đổi những sự vật trừu tượng thành những sự vật cụ thể ngay trong nhận thức — như vậy mới có thể hiểu rõ hơn về những sự vật trừu tượng đó. Vì bạn cụ thể hóa thời gian thành tiền bạc, nên bạn bắt đầu trân trọng thời gian hơn, và bắt đầu suy nghĩ động não rằng "Mình nên sử dụng thời gian của mình như thế nào đây?". Cần lưu ý rằng, câu "sáo rỗng" mà bạn thường nghe trước đây — "thời gian là tiền bạc" — trên thực tế đã không thay đổi thái độ của bạn đối với thời gian. Bởi vì, chỉ riêng câu nói đó vẫn là rất trừu tượng, là rất không cụ thể. Còn những ví dụ trong đoạn văn trên đã cụ thể hóa rất nhiều chi tiết, mới giúp bạn có được những cảm nhận cụ thể. Điều này giải thích tại sao đa số mọi người không có hứng thú với logic, toán học, vì họ không thể cảm nhận được những lý thuyết vô hình, trừu tượng này sẽ mang lại cho họ những lợi ích hữu hình, cụ thể nào — trên thực tế, những lợi ích này bản thân chúng cũng tương tự hoặc có lẽ còn vô hình và trừu tượng hơn nữa.