Vận dụng câu thức kinh điển của Shakespeare "To be, or not to be, that is a question", rất nhiều lúc, sự lựa chọn mà chúng ta phải đối mặt chính là "To plan, or not to plan, that is a question". Phần lớn các trường hợp, lập kế hoạch luôn là điều cần thiết. Trong những châm ngôn liên quan đến kế hoạch, điều tôi thích nhất là câu này: "Chúng ta không lập kế hoạch để thất bại, mà chúng ta thất bại vì không lập kế hoạch."
(Một) Tiền đề để kế hoạch thành công: Mục tiêu thực tế và khả thi
Trong từ điển có viết, sự thành công chính là đạt được mục tiêu kỳ vọng. Đây là định nghĩa về "sự thành công" mà tôi cho là ngắn gọn nhất, rõ ràng nhất và ít tác dụng phụ nhất. Khi đã có mục tiêu kỳ vọng, chúng ta có thể suy ngược lại từng bước thực hiện, và cuối cùng tự nhiên sẽ hình thành nên kế hoạch. Tất cả những kế hoạch cuối cùng thực sự được thực hiện đến cùng, đều là vì mục tiêu của nó mang tính thực tế và khả thi.
Có một câu nói từng để lại ấn tượng sâu sắc cho tôi, đó là: "Thất bại chỉ có một loại, chính là bỏ cuộc giữa chừng." Tuy nhiên, một sự thật khác cũng đáng lẽ nên để lại ấn tượng sâu sắc không kém — kiên trì đến cùng chưa chắc đã nhất định thành công. Giả sử, mục tiêu của một người là chế tạo ra cỗ máy chuyển động vĩnh cửu hoặc luyện đan dược trường sinh bất lão, cho dù người đó có kiên trì bền bỉ thế nào đi nữa, về mặt lý thuyết thì đều vô nghĩa, bởi vì những mục tiêu như vậy hoàn toàn không thực tế. Một trường hợp khác cần được chú ý là, có những mục tiêu mà cuối cùng có thể thành công nhờ sự bền bỉ, nhưng đối với một đời người hữu hạn thì lại trở nên bất thực tế. Ví dụ, ước mơ của loài người có thể tung cánh bay lượn trên bầu trời như loài chim, đây không phải là ý nghĩ chỉ mới xuất hiện trong một hoặc hai trăm năm gần đây. Trên thực tế, vào đầu thế kỷ trước, trước khi hai anh em nhà Wright thực hiện chuyến bay thử nghiệm thành công lần đầu tiên vào tháng 12 năm 1903, trong lịch sử loài người đằng đẵng đã có vô số người dùng đủ mọi phương pháp khác nhau để thử bay — trong số đó rất nhiều người đã bị ngã chết, những người sống sót phần lớn có lẽ cũng chỉ ôm hận mà qua đời.
Tôi dùng ví dụ trên để minh họa cho vấn đề cũng là có nguyên do của nó. Có một lần, có một cậu sinh viên đến hỏi tôi về suy nghĩ của tôi đối với khả năng đi du học của cậu ấy. Sau khi tôi tìm hiểu kỹ lưỡng về hiện trạng, mục tiêu của cậu ấy, cũng như quỹ thời gian có thể chuẩn bị mà cậu ấy đang có, tôi đã bảo rằng: "Cậu muốn dùng thời gian nửa năm để hoàn thành bước nhảy vọt như thế này là điều không thể. Tôi nói cho cậu biết, với tình hình của cậu, ít nhất vẫn cần thêm hai năm nữa." Tôi nhìn thấy biểu cảm kinh ngạc của cậu ấy, nhưng không bận tâm và nói tiếp, "Theo tôi, cậu đừng lãng phí thời gian nữa, hãy làm những việc thực tế đi."
Vốn dĩ luôn lấy việc "cổ vũ người khác trong mọi chuyện" làm niềm vui, lần này tôi hắt nước không những không phải là nước ấm, mà chắc chắn là cả một chậu nước lạnh ngắt. Cậu sinh viên này lộ ra vẻ mặt thất vọng, không cam lòng nói: "Không có chuyện gì là không thể cả! Mấy trăm năm trước con người còn không tin con người có thể bay lên trời, đến bây giờ chẳng phải đều đã chứng minh họ ngu ngốc rồi sao?" Tôi đành cười khổ: "Cậu sống được bao nhiêu năm? Mới nãy chẳng phải cậu vừa nói với tôi là cậu chỉ có sáu tháng thời gian thôi sao? Tôi bảo cậu dùng thời gian hai năm, nhưng cậu lại bảo là không thể..." Cậu sinh viên ấy bỗng nổi giận đùng đùng, gần như hét lên với tôi: "Tôi thấy thầy hoàn toàn không xứng đáng làm thầy giáo, một chút giúp đỡ cũng không được, vô dụng!" Tôi nghĩ, mình nên ngậm miệng lại thì hơn.
Tôi hiểu cơn giận của cậu sinh viên đó, bản thân nó vốn không nhắm vào tôi, chỉ là vào khoảnh khắc ấy cậu ta đã bị hiện thực đả kích đến mức mất kiểm soát. Tôi không cảm thấy những lời "an ủi hoặc cổ vũ thiện ý" vào lúc như thế này có điểm gì khác biệt so với "sự giả dối" hay "lừa gạt". Cậu ta tức giận không phải vì tôi nói thật, mà vì không được nghe những lời mình muốn nghe. Thế nhưng, điều tôi muốn nói ở đây là, trong cuộc sống thực tế, chúng ta có thể nhìn thấy rất nhiều ví dụ sống động về việc cự tuyệt hiện thực như vậy, tôi nghĩ, bất kỳ một người bình tĩnh nào cũng không hy vọng có một ngày mình sẽ biến thành dạng người đó.
Thực ra, đối với đại đa số mọi người, những việc cần phải làm hầu như chẳng có việc nào là "chưa từng có ai làm trước đó, cũng chẳng có ai làm sau này" cả. Nhìn theo quy luật phân phối chuẩn, chỉ có chưa đầy 1% số người có cơ hội theo đuổi mục tiêu khiến tất cả mọi người phải ngước nhìn như vậy. Đối với những người bình thường như tôi, phương pháp chứng minh mục tiêu của tôi là thực tế và khả thi khá đơn giản: 1) Đã có người làm được rồi; 2) Tôi và người đó không có khoảng cách quá lớn.
Thế mà, chỉ với hai tiêu chuẩn đánh giá đơn giản như vậy, cũng cần phải giải thích thêm đôi chút. "Đã có người làm được rồi", chưa chắc đã có thể chứng minh là tôi cũng làm được. Tôi còn phải nghĩ xem người đó đã làm được trong thời gian bao lâu? Đã làm được thông qua phương thức gì? Rốt cuộc điểm khác biệt giữa tôi và người đó nằm ở đâu? Những điểm nào là thứ mà quả thực tôi hoàn toàn không thể vượt qua? Lợi thế tương đối của tôi nằm ở đâu? Tôi có khả năng khuyết điểm tương đối của mình thông qua một số phương thức nào đó hay không? Có lẽ còn phải đặt ra nhiều câu hỏi hơn nữa, mới có thể xác định mục tiêu của tôi thực sự là thực tế và khả thi.
Mọi chuyện thường không đơn giản như tưởng tượng. Thường thì sự lúng túng mà chúng ta phải đối mặt là, nếu chúng ta không bắt đầu hành động, hoàn toàn không có cách nào để phán đoán xem mục tiêu đó có thực sự khả thi hay không, hoặc ngược lại, mục tiêu đó có thực sự bất khả thi hay không. Thế nên, thường thì chỉ sau khi bắt đầu hành động rồi, mới có thể đưa ra phán đoán chính xác. Trong quá trình hành động, phát hiện ra mục tiêu đã định quả thực là không thực tế, không khả thi, vậy thì việc bỏ cuộc giữa chừng không những không có nghĩa là thất bại, mà còn có nghĩa là người ra quyết định đó vô cùng lý trí.
Sự lãng phí thời gian, thường là vì 1) Mục tiêu không thực tế hoặc hiện tại tạm thời chưa khả thi; 2) Chiến lược thực thi được vạch ra để đạt được mục tiêu có sai sót. Cho nên, để không lãng phí thời gian, khi làm bất cứ việc gì, trước tiên phải xem xét thật kỹ lưỡng hai điều kiện này. Luôn có người răn dạy chúng ta làm bất cứ việc gì cũng nên "tam tư hậu hành" (suy nghĩ ba lần rồi hãy hành động), thế nhưng lại rất ít người bảo chúng ta rốt cuộc nên suy nghĩ kỹ ít nhất ba lần về những thứ gì? Kinh nghiệm của tôi là, trước khi hành động, suy đi nghĩ lại — vượt xa con số ba lần — đối với hai điều kiện kể trên sẽ làm giảm đáng kể sự lãng phí thời gian.
Trên thực tế, "lãng phí thời gian" là một cách mô tả ngắn gọn rõ ràng, chính xác trực quan và có ý nghĩa sâu xa hơn đối với một cái kết bi thảm so với "thành công, thất bại". Cách nói "lãng phí thời gian" dựa trên quá trình, còn cách nói "thành công thất bại" dựa trên kết quả. Đối với một con người bằng xương bằng thịt, kết quả cuối cùng thực ra chỉ có một, chính là cái chết. Thất bại chưa bao giờ là kết quả, bởi vì, trong phần lớn các trường hợp, đối với đại đa số mọi người, thất bại không có nghĩa là cái chết. Khi con người làm việc, thành công cũng được, thất bại cũng thế, thông thường vẫn phải tiếp tục sống tiếp. Sống tiếp, có nghĩa là, vẫn phải không ngừng làm rất nhiều việc khác nữa. Sở dĩ mọi người luôn nói "Thất bại là mẹ thành công", chắc là xuất phát từ trải nghiệm mộc mạc: một người trải qua thất bại nhiều, kinh nghiệm sẽ phong phú hơn tương đối, và sau đó sẽ rất khó mắc sai lầm — với điều kiện là kinh nghiệm tốt nhất nên phát huy tác dụng nào đó đối với bản thân trước khi chính mình chết đi.
(Hai) Kế hoạch dài hạn là năng lực cần phải được tôi luyện thông qua thực tiễn
Có một lần đến giảng bài tại một trường đại học nọ, tiện thể nhắc đến việc bước chuyển nghề nghiệp của tôi thực sự quá lớn: học kế toán khi học đại học, làm nhân viên kinh doanh sau khi tốt nghiệp, nhiều năm sau lại chạy đến Tân Đông Phương dạy tiếng Anh, và bây giờ làm một người làm việc tự do... Tôi không biết tương lai mình sẽ làm gì, dù sao đi nữa, điều tôi biết là, thể nào cũng có một ngày tôi sẽ làm một số việc mà đừng nói là những người xung quanh, ngay cả bản thân tôi cũng sẽ cảm thấy khá kinh ngạc.
Thực ra, cá nhân tôi không tin vào cái gọi là hoạch định nghề nghiệp. Có lẽ là do cơ hội của tôi không tốt. Hồi đó khi tôi tốt nghiệp đại học, xung quanh chẳng có nhà tư vấn nghề nghiệp nào, bản thân cũng mơ hồ đến mức thậm chí không biết nên đi hỏi ai nữa. Mà cho đến tận ngày nay, xung quanh toàn là những chuyên gia hoạch định nghề nghiệp kỳ cựu nổi tiếng, vậy mà cũng chẳng có ai đưa ra ý tưởng này cho tôi cả.
Hồi còn rất nhỏ, tôi đã biết có một số người vậy mà lại có thể vạch ra kế hoạch kéo dài tận mấy chục năm thậm chí là cả đời, rồi sau đó chấp hành một cách tỉ mỉ cẩn trọng — hồi đó khi đọc cuốn "Bá tước Monte Cristo", tôi đã cảm thấy nhân vật trong truyện đỉnh cao chính là ở điểm này. Sau đó nữa, xem bộ phim cải thiện từ tiểu thuyết của Stephen King mang tên "Nhà tù Shawshank", lại một lần nữa cảm thấy những nhân vật đỉnh cao như vậy tất yếu sẽ tồn tại ở một góc nào đó trên thế giới này, thế nhưng, dù sao thì cũng không phải là tôi.
Trong một khoảng thời gian khá dài, tôi vẫn luôn cảm thấy bản thân mình không có cách nào để không cuốn theo dòng đời. Hồi học đại học, phong trào học văn bằng hai đang thịnh hành, thế nên tôi bèn chạy đến Đại học Cát Lâm để kiếm một cái văn bằng hai chuyên ngành "Kinh tế và Quan hệ Quốc tế" nào đó — có ích gì chứ? Từ khi tốt nghiệp cho đến tận bây giờ, đừng nói là tấm giấy chứng nhận văn bằng hai này, ngay cả giấy chứng nhận tốt nghiệp đại học của chuyên ngành chính cũng chưa từng dùng đến một lần nào. Thời điểm đó, học lái xe ô tô đối với sinh viên năm tư cũng rất thịnh hành, đương nhiên tôi cũng tìm đủ mọi cách kiếm ít tiền chạy đi học một khóa, lúc đó các bạn cùng lớp đều rất ngưỡng mộ — thế nhưng có ích gì chứ? Sau khi tốt nghiệp vào lúc kiếm được rất nhiều tiền, tôi phát hiện ra bản thân mình luôn di chuyển giữa mấy thành phố, việc mua xe ô tô là điều hoàn toàn không cần thiết; sau khi cuối cùng cũng ổn định lại, tôi phát hiện ra đi taxi vẫn tiện lợi và hiệu quả hơn, thế nên cho đến tận bây giờ tôi vẫn chưa từng dùng đến tấm bằng lái xe đó, tính ra, đã 12 năm không đi đăng kiểm định kỳ rồi...
Nhiều năm trước, một câu nói của Thôi Kiện khi được phỏng vấn đã đánh thức tôi ngay lập tức. Ông ấy nói: "Kế hoạch không bao giờ theo kịp sự thay đổi". Nghe thấy câu nói này, tôi bỗng nổi da gà khắp người. Tự kiểm điểm lại bản thân, tôi phát hiện ra một trong những nguyên nhân quan trọng nhất khiến cho tất cả các kế hoạch của tôi không có ngoại lệ đều cuối cùng không thể thực hiện được, đó chính là kế hoạch của tôi luôn quá xa vời. Tôi nghĩ, chắc là vì xem tiểu thuyết và xem phim quá nhiều, nên đã quên mất mình là ai rồi.
Thế nhưng, sau khi đau khổ dằn vặt rồi rút ra bài học, tôi vẫn cảm thấy, dù sự thay đổi có nhanh thế nào đi nữa, kế hoạch vẫn nên có. Chỉ có điều, khi vạch ra kế hoạch, nên tính đến sự thay đổi. Thế nên, tôi bắt đầu nghiêm túc suy ngẫm, dựa vào tình hình của bản thân, rốt cuộc bản thân phù hợp để vạch ra kế hoạch trong thời gian bao lâu? Nói cách khác, thời hạn của mỗi kế hoạch rốt cuộc nên thiết lập là bao lâu mới có thể thuận lợi thực thi bằng năng lực và thiên phú bình thường thậm chí là tầm thường của tôi?
Tôi đã thử nghiệm khoảng thời gian một năm, phát hiện ra bản thân vậy mà đến kế hoạch một năm cũng không có năng lực hoàn thành, thế nên, một mặt bình thản chấp nhận sự thật thiên phú bình thường của mình, mặt khác tôi một hơi rút ngắn thời hạn xuống còn một tuần. Cuối cùng tôi phát hiện ra, nếu thời hạn của một kế hoạch chỉ có một tuần, tôi rất dễ kiên trì, và thường có thể hoàn thành một cách xuất sắc. Phát hiện này khiến tôi vô cùng vui mừng, bởi vì tôi phát hiện ra mình vẫn có thể làm được một số việc. Hơn nữa, theo sự trôi qua của thời gian, tôi vậy mà có thể từ từ kéo dài thời hạn ra, hai tuần, một tháng, thậm chí vậy mà có thể vạch ra được kế hoạch cho cả một quý!
Cho đến tận khi sắp bước sang tuổi ba mươi, tôi mới cẩn trọng kéo dài thời hạn vạch ra kế hoạch của bản thân lên thành một năm. Cho đến tận ngày nay, tôi vẫn luôn sử dụng một năm làm thời hạn dài nhất để chế định kế hoạch. Bảy năm trước (năm 2000), tôi đã dùng thời gian nửa năm để chuẩn bị cho các loại kỳ thi rồi chạy đến Tân Đông Phương ứng tuyển; sau bao trắc trở cuối cùng cũng bắt đầu giảng bài tại Tân Đông Phương, tôi đã dùng thời gian một năm để biến bản thân mình một cách ổn định thành giáo viên được học sinh đánh giá tốt nhất ở bộ phận nước ngoài; ba năm sau, tôi dùng thời gian một năm để chuẩn bị rời khỏi Tân Đông Phương — bởi vì việc lập nghiệp cần phải chuẩn bị rất nhiều rất nhiều thứ; sau đó lại phát hiện ra thời gian một năm hoàn toàn không đủ, thế nên lại dùng thêm một năm nữa để nghiêm túc tìm kiếm phương hướng; tôi vừa mới vạch ra xong những việc mình cần phải làm trong năm nay gồm có những gì... (Nói ra thì buồn cười, ngần ấy năm nay, đối với tôi, ngày Cá tháng Tư hằng năm mới là ngày bắt đầu một năm mới của tôi).
Kế hoạch là bắt buộc, mục tiêu đương nhiên phải là thứ xác định. Nói chung, mục tiêu càng ngắn hạn thì càng dễ rõ ràng. Mục tiêu càng rõ ràng thì càng dễ thực hiện. Lý tưởng suy cho cùng vẫn nên có, thế nhưng, thứ gọi là lý tưởng thường quá xa vời, khiến cho chúng ta luôn nhìn không rõ. Dẫu vậy thì cũng may, cái gọi là hành trình vạn dặm bắt đầu từ bước chân đầu tiên, việc chúng ta cần làm là đi cho tốt từng bước, đặt chân xuống cho đủ vững chắc. Còn về cái đích ở vạn dặm ngoài kia, đã không nhìn thấy thì không cần phải tốn thời gian để nghĩ nữa, nghĩ cũng vô ích. Dùng đủ mọi phương pháp để duy trì sự lạc quan là được — sự lạc quan là kinh nghiệm tích lũy được nhờ sự nỗ lực và giãy giụa.
Cho nên, tôi chỉ đơn thuần dùng kinh nghiệm của chính mình để đúc kết ra kết luận phù hợp với bản thân: Không có ai có thể hoạch định nghề nghiệp cho tôi cả. Ngoại trừ tính cách bướng bỉnh khiến tôi không thể nào giao phó vận mệnh của mình vào tay người khác ra, thì còn một nguyên nhân nữa đó là, chân lý đanh thép mà kinh nghiệm mách bảo tôi rằng: Bản thân cuộc sống vốn dĩ đầy rẫy những bất ngờ, hơn nữa, luôn có thể bất ngờ đến mức không gì sánh bằng.
Việc đọc sách luôn mang lại niềm vui. Lúc đang nghĩ về chuyện này, một bài báo do công cụ tìm kiếm Google mang đến cho tôi có nhắc đến John Krumboltz của Đại học Stanford, ông đã viết một cuốn sách mang tên "May mắn không phải là ngẫu nhiên" (Luck is no accident). (Ông già này cả đời không biết đã viết bao nhiêu cuốn sách, chi bằng lên Amazon xem thử danh mục sách của ông ấy). Khi nhắc đến bản thân trong cuốn sách này, ông ấy đã nói: "Cuộc đời tôi và toàn bộ sự nghiệp đều đang bị những sự kiện không thể dự báo trước ảnh hưởng." Mà điều tra của ông ấy lại phát hiện ra rằng, tỷ lệ những người ở độ tuổi ba mươi lăm vẫn đang làm công việc mà họ muốn làm nhất vào năm 18 tuổi, trong toàn bộ nhóm mẫu thậm chí còn nhỏ đến mức là một tỷ lệ có thể bỏ qua.
Cho nên, khi lập kế hoạch, phải hiểu rõ một chuyện thế này: Lập kế hoạch dài hạn rõ ràng là đúng đắn và là việc vô cùng cần thiết, thế nhưng, không phải ai cũng có năng lực chế định kế hoạch dài hạn. Đây là một năng lực, và cũng hầu như là một trong những năng lực quan trọng nhất, thế nhưng, điều này cần phải giãy giụa, cần phải nỗ lực, cần phải bắt đầu từ từng chút một. Đừng vừa mới bắt đầu đã vội vã vạch ra những kế hoạch quá mức dài hạn. Cho dù là vạch ra một kế hoạch trong vòng một tuần, cũng không phải là một chuyện dễ dàng gì — nếu như bạn thực sự đã bắt đầu thực tiễn rồi thì sẽ rõ, giống như tôi hồi đó vậy. Đừng vô tri không sợ hãi. Thế nhưng cũng không cần thiết phải ôm tâm lý hoảng sợ, đây là một năng lực hễ nỗ lực là nhất định có thể đạt được — cứ yên tâm đi, không có ai là bẩm sinh cả, đều là tôi luyện có được sau này.
Cho nên, nếu như bạn cảm thấy hoang mang đối với tương lai của mình, hãy tin tôi, bạn không hề cô độc. Thế nhưng, sự hoang mang tự thân nó, không có nghĩa là bạn phải luống cuống tay chân. Xem hoa trong sương mù, ai nhìn cũng không rõ, Chúa cũng chẳng ban cho chúng ta bất kỳ trang thiết bị đặc biệt bổ sung nào khi chúng ta sinh ra. Thế nhưng, tôi tin rằng, chỉ cần không ngừng bước về phía trước, thể nào cũng có thể đi đến một nơi hoa nở rộ, ở nơi đó, dù sương mù có dày đặc thế nào đi nữa, bạn vẫn luôn có thể nhìn thấy những bông hoa ấy, bởi vì khoảng cách đã đủ gần — khi đã đủ gần rồi, cho dù không nhìn thấy hoa, thì vẫn có thể ngửi thấy hương hoa cơ mà.
(Ba) Có những lúc kế hoạch là không cần thiết
Chắc là không ai phủ nhận tầm quan trọng của kế hoạch đâu nhỉ. Tất cả các sách quản lý thời gian đều sẽ giới thiệu một cách chi tiết các bước cơ bản và kỹ năng lập kế hoạch, thực thi kế hoạch. Chỉ có điều vấn đề là, tại sao bạn đã mua nhiều sách loại này đến thế, và đã bao nhiêu lần chuẩn bị tuân theo những lời khuyên của các chuyên gia đó, nhưng cuối cùng lại không có ngoại lệ nào mà đều bỏ dở giữa chừng?
Nguyên nhân trong số đó có rất nhiều rất nhiều, trong đó một nguyên nhân đặc biệt quan trọng có lẽ là thế này: Kế hoạch tuy quan trọng, nhưng hành động lại càng quan trọng hơn.
Nếu bạn muốn làm việc, đương nhiên bạn phải hành động. Hành động là phương pháp hiệu quả nhất và trực tiếp nhất trong số rất nhiều phương pháp để thay đổi bản thân. Rất nhiều lúc, chỉ cần bạn bắt đầu hành động, cho dù trước đó không có kế hoạch đi nữa, thì thường cũng sẽ thu hoạch được điều gì đó. Nhưng ngược lại, một kế hoạch thiếu đi hành động thì chắc chắn sẽ không có bất kỳ ý nghĩa nào.
Rất nhiều lúc thực ra không cần thiết phải làm kế hoạch là bởi vì, phần lớn các kế hoạch thực ra rất đơn giản. Ví dụ, bạn muốn rèn luyện thân thể, vậy thì kế hoạch có lẽ chỉ dùng một câu là có thể nói rõ ràng rồi: "Mỗi sáng chạy bộ chậm một tiếng." Không cần thiết phải nghĩ thêm "Tôi nên kiên trì bao lâu nhỉ?" bởi vì câu trả lời rất đơn giản: Cả đời, hoặc là, có thể kiên trì được bao lâu thì kiên trì bấy lâu. Lại ví dụ như, bạn muốn học thuộc từ vựng, vậy thì kế hoạch cũng rất đơn giản, "Mỗi ngày học thuộc 50 từ" — việc này còn đơn giản hơn nữa, bởi vì bạn không cần thiết phải kiên trì cả đời, nếu như, bạn là sinh viên năm hai, vậy thì có lẽ ba mươi ngày trôi qua, bạn đã có thể vượt qua kỳ thi tiếng Anh đại học cấp 4 rồi, bởi vì bạn cũng không cần thiết, phỏng chừng cũng không có khả năng đạt được điểm tối đa; nếu như, bạn là sinh viên năm ba, vậy thì, sáu tuần sau, bạn phỏng chừng đã có trong tay thực lực đạt điểm cao TOEFL rồi, bởi vì bạn đâu phải lên năm ba mới bắt đầu học — thế nhưng trên thực tế thì sao? Hai tháng trôi qua, quay đầu nhìn lại, mới chỉ học thuộc được 150 từ...
Có những lúc, kế hoạch có lẽ sẽ phức tạp hơn một chút. Ví dụ bạn muốn giảm cân, vậy thì ngoài việc mỗi ngày chạy bộ chậm hay các bài tập aerobic tương tự ra, có lẽ còn có một số yêu cầu khác. Ví dụ, đừng ăn đồ chiên rán (thế nhưng tất cả đồ chiên rán đều rất thơm!); ăn ít chia làm nhiều bữa (thế nhưng, cảm giác đói rất khó chịu!); dùng hoa quả rau củ thay thế cho lương thực chính (thế nhưng tôi muốn ăn thịt!); đi ngủ đúng giờ (thế nhưng rạng sáng hôm nay có lễ trao giải Oscar được phát sóng trực tiếp toàn cầu...). Hai tháng trôi qua, bạn sẽ phát hiện ra bản thân vì mê ngủ nướng nên chẳng đi chạy mấy; lén lút qua mặt huấn luyện viên ăn không ít đồ chiên rán; vì ăn uống không điều độ nên luôn có những lúc ăn đến mức suýt thì nghẹn chết; bạn bè mời khách sao có thể làm mất hứng cho nên đã đến tiệm đồ nướng rất nhiều lần; đương nhiên, không những xem buổi phát sóng trực tiếp lễ trao giải Oscar mà còn xem rất nhiều phim truyền hình Mỹ, đồng thời vì thế mà buộc phải thức đêm để hoàn thành những việc cần làm... Đương nhiên ngày hôm sau vì thế mà nhất định phải ngủ nướng rồi!
Thấy chưa? Dù kế hoạch đơn giản hay phức tạp, thiếu đi hành động thiết thực thì sớm muộn gì cũng sẽ thất bại hoặc mất hiệu lực. Kinh nghiệm cá nhân của tôi là, có những lúc cố tình hoàn toàn không làm kế hoạch ngược lại sẽ có lợi. Vài năm trước khi tôi bắt đầu đến phòng gym, tôi không hề vạch ra bất kỳ mục tiêu và kế hoạch nào cả. Bởi vì, chẳng có mấy sự cần thiết phải nghĩ đến cái đó. Dù sao đi nữa, tập luyện vẫn tốt hơn không tập luyện, sức khỏe là quan trọng nhất. Thế nên, tôi chỉ làm một việc — kiên trì. Giữa chừng cũng có mấy lần gián đoạn ngắn hạn, đó là vì thực sự không thể rút ra được thời gian và tinh lực, thế nhưng, một khi giai đoạn bận rộn đến mức đầu óc quay cuồng qua đi rồi, tôi lại bắt đầu đều đặn đến phòng gym. Trong khoảng thời gian đó cũng có lúc không muốn đi, thế nhưng, tôi biết đó chẳng qua chỉ là suy nghĩ trong đại não của tôi mà thôi, chứ không nên là suy nghĩ của chính tôi — chỉ cần ý thức được điều này, thì chẳng tồn tại sự dằn vặt nào cả, cứ trực tiếp xuất phát từ nhà, đi thẳng đến phòng gym là được.
Vài năm sau cho đến tận hôm nay, tôi cảm thấy mình cần thiết phải vạch ra cho bản thân một kế hoạch thể hình mang tính chuyên nghiệp hơn một chút. Bởi vì tôi muốn tận dụng thật tốt khoảng thời gian có thể tự do chi phối vô cùng đáng quý trong mấy tháng gần đây (sau tuổi ba mươi, thời gian có thể tự do chi phối ngày càng ít đi). Khi tôi lấy giấy bút ra, không ngừng liệt kê các chi tiết cụ thể, tôi đã ý thức được một sự thật quan trọng thế này: Thực ra, vài năm trước khi tôi mới bắt đầu tập gym, trên thực tế hoàn toàn không có năng lực chế định một kế hoạch thể hình hiệu quả! Thời điểm đó, tôi tuyệt đối không thể nào biết được nhóm cơ nào của mình tương đối mạnh, cho nên chỉ cần tập luyện bình thường là được; nhóm cơ nào là điểm yếu của mình cho nên rất khó luyện, nhưng bây giờ thì bắt buộc phải có ý thức để tăng cường. Mà vài năm sau cho đến tận ngày nay, tôi từ lâu đã biết mình nên sắp xếp tỷ lệ giữa bài tập aerobic và anaerobic như thế nào cho hợp lý, cũng biết vào khung thời gian nào thì trạng thái của bản thân đang ở mức tuyệt vời nhất...
Tôi đưa ra ví dụ này là để làm rõ một chuyện: Rất nhiều lúc, việc không cần làm kế hoạch có hai nguyên nhân: Ngoài "phần lớn các kế hoạch thực ra rất đơn giản" đã được nhắc đến trước đó ra, thì nguyên nhân thứ hai chính là "ở trạng thái ban đầu, trên thực tế chúng ta thường không có năng lực để vạch ra một kế hoạch hợp lý và hiệu quả". Bởi vì làm bất cứ việc gì, chúng ta đều có khả năng phải trải qua cùng một quá trình: từ từ quen thuộc, cẩn trọng dò dẫm, thất bại, thất bại rồi lại thất bại, nghiêm túc kiểm điểm lại, làm lại từ đầu, cho đến khi thành công. Mà lúc ban đầu thậm chí đến cả nhận thức cơ bản cũng không có, thì kế hoạch vạch ra mười phần thì có đến tám chín phần chỉ là lời nói suông mà thôi.
Cho nên, trong phần lớn các trường hợp, lời khuyên của tôi là thế này: Nếu như bạn muốn thay đổi bản thân, hoặc hoàn cảnh hiện tại khiến bạn không mấy hài lòng, vậy thì hãy đơn giản hóa mọi thứ — tìm một hành động mà bạn cảm thấy nên mang lại sự thay đổi cho bạn, rồi cứ thế mà làm thôi. Đừng sợ vấp ngã, đừng sợ thất bại, đó là một quá trình bắt buộc phải trải qua. Vẫn câu nói đó, thất bại không có gì đáng sợ cả, bởi vì bạn thế nào cũng sẽ phải thất bại rất nhiều lần, hơn nữa đâu phải cả thiên hạ chỉ có một mình bạn thất bại, sợ cái gì chứ? Mấu chốt nằm ở chỗ sau mỗi lần vấp ngã có rút ra được bài học hay không. Chỉ cần có thể rút ra bài học, sau đó tự điều chỉnh bản thân, thì đó chính là tiến bộ rồi. Những việc chúng ta làm trong suốt cuộc đời, phần lớn đều là một quá trình thử và sai (try trial and error), đối với cuộc đời, không có ai có thể đưa ra công thức phổ quát giống như giải toán cả. Hãy luôn ghi nhớ rằng, hành động ngay lập tức mới là quan trọng nhất.
Đương nhiên, có những lúc, bạn bắt buộc phải trì hoãn hành động của mình. Ví dụ, khi bạn quyết định mua một chiếc điện thoại hợp mốt, cố tình trì hoãn ba tháng, sẽ giúp bạn tận hưởng mức giá thấp hơn; nếu như bạn quyết định mua một chiếc xe ô tô cao cấp mà mình vô cùng ưng ý, cố tình trì hoãn một năm, có lẽ sẽ khiến bạn nhận ra gu thẩm mỹ ban đầu của mình thực ra có vấn đề rất lớn. Kinh nghiệm cá nhân của tôi là, đối với cá nhân tôi, trong tất cả các hoạt động tiêu dùng lớn, thậm chí là tất cả những hoạt động khác liên quan đến tiền bạc như đầu tư chẳng hạn, lời khuyên "hành động ngay lập tức" chắc chắn không áp dụng được. Ngược lại, trong trường hợp này, nhất định phải trì hoãn, trì hoãn càng lâu càng tốt — đây chỉ là kinh nghiệm cá nhân của tôi mà thôi.