Lấy Thời Gian Làm Bạn

Lượt đọc: 375 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
2. Trì Hoãn Sự Thỏa Mãn

❊ ❊ ❊

Daniel Goleman, nhà tâm lý học nổi tiếng người Mỹ — người đã đưa ra khái niệm "trí tuệ cảm xúc" (Emotional Intelligence), từng thực hiện một thí nghiệm về "trì hoãn sự thỏa mãn" (delaying gratification).

Ông triệu tập một nhóm trẻ bốn tuổi, cho mỗi đứa một viên kẹo, đồng thời dặn rằng nếu chúng có thể đợi người phụ trách quay lại rồi mới ăn thì sẽ được thưởng thêm viên kẹo thứ hai. Goleman lặng lẽ quan sát và nhận thấy có những đứa trẻ chỉ đợi một lát đã mất kiên nhẫn, không kìm được mà nhét ngay kẹo vào miệng; nhưng cũng có những đứa trẻ rất kiên nhẫn và rất có mưu mẹo, chúng nghĩ ra đủ mọi cách như chơi trò chơi, kể chuyện để kéo dài thời gian, phân tán sự chú ý, cuối cùng kiên trì đợi được người phụ trách quay lại và nhận được viên kẹo thứ hai. Goleman tiếp tục theo dõi sự thể hiện của nhóm trẻ này khi chúng 14 tuổi và khi đã bước chân vào môi trường làm việc, ông phát hiện ra những đứa trẻ ăn kẹo muộn có điểm toán và ngữ văn trung bình cao hơn những đứa trẻ ăn kẹo sớm 120 điểm, hơn nữa chúng còn có ý chí kiên cường, chịu được khó khăn và trắc trở, dễ gặt hái thành công hơn.

Người ta đồn rằng thí nghiệm này chứng minh một điều rằng: muốn đạt được thành tựu lớn thì không thể nôn nóng để vụ lợi trước mắt, không thể bị cám dỗ bởi danh lợi hiện tại, có thể vì nhu cầu của xã hội mà không sợ trắc trở, kiên trì phấn đấu không ngừng nghỉ chính là yếu tố quan trọng để đạt được thành công.

Không biết kết luận như vậy đã được bao nhiêu cuốn sách trích dẫn và được nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Thế nhưng, điều tôi nhìn thấy lại là một chuyện khác hoàn toàn. Sự thật rằng "hầu hết trẻ em không đợi được người phụ trách quay lại đã ăn mất viên kẹo" có lẽ chỉ có thể chứng minh hoặc giải thích được hai điều: 1) Mong muốn khao khát được thỏa mãn ngay lập tức (instant gratification) là bản tính của đại đa số mọi người; 2) Tham vọng mãi mãi là bản tính của một số ít người.

Còn việc "kìm nén dục vọng" rốt cuộc có thể quyết định thành công hay không, câu trả lời chỉ có thể là "có lẽ" — cũng giống như tất cả những chữ "có lẽ" khác, nó chỉ là một giá trị nào đó nằm giữa số không và số một (không bao gồm số không và số một). Nếu không phải là "có lẽ" mà là "tất yếu", thì tất cả các vị tăng khổ hạnh lẽ ra đều phải thành công một cách tất yếu. Nhưng thực tế rõ ràng không phải như vậy — ngay cả các vị tăng khổ hạnh, cũng giống như bất kỳ nhóm người nào khác, những người thành công mãi mãi chỉ là số ít. Tôi chợt nhớ đến câu trò đùa đang thịnh hành cách đây không lâu: "Muốn luyện thần công, trước tiên phải tự cung — cho dù có tự cung, cũng chưa chắc đã thành công!"

Ngoài ra, phải biết rằng việc một người có năng lực tự chủ hay không và người đó có tài năng hay không thực chất là hai chuyện hoàn toàn không liên quan gì đến nhau. Xưa nay, cả trong lẫn ngoài nước, những ví dụ như vậy nhiều vô kể. Ôn Đình Quân — người đã viết nên những vần thơ: "Thiết mã vân điêu cộng tuyệt trần, liễu doanh cao áp Hán cung xuân. Thiên thanh sát khí truân quan hữu, dạ bán yêu quang chiếu Vị tân. Hạ quốc ngọa long không ngộ chủ, trung trung đắc lộc bất do nhân. Tượng sàng bảo trướng vô ngôn ngữ, tòng thử Tương vương thị lão thần" — lại là một kẻ đầu óc tài hoa xuất chúng nhưng phần dưới cơ thể lại chưa bao giờ nên thân. Thi đậu từ năm này qua năm khác không đỗ trạng nguyên chỉ vì nghiện gian lận trong thi cử. Chú ý nhé, với tài năng của mình, anh ta chưa bao giờ cần phải chép bài của người khác. Anh ta nghiện giúp người khác gian lận, và tuyệt nhiên không tài nào kìm chế nổi bản thân. Cứ bước vào phòng thi là ba chân bốn cẳng làm xong bài thi của mình, sau đó giúp toàn bộ những người xung quanh làm bài — được mọi người tặng cho biệt danh là "Cứu người ta". Hễ cứ kiếm được tiền là anh trai này nhất định sẽ đến lầu xanh tiêu xài cho đến khi ngập đầu nợ nần thì thôi. Cho đến tận năm sáu mươi tuổi, anh ta vẫn cùng một đám người chè chén vô độ, mua dâm chơi bới, kết quả là phạm vào lệnh giới nghiêm và bị lính canh đánh cho sưng húp cả mặt mày...

Mặc dù ai cũng biết không phải ham muốn nào cũng có thể được thỏa mãn, nhưng việc chúng ta có những ham muốn vô tận lại là một sự thật chắc chắn. Thế nên, dù có dùng ngón chân để suy nghĩ thì cũng có thể hiểu được rằng, việc được hưởng thành quả mà không phải lao động chính là một trong vô số giấc mơ mà ai nấy đều ấp ủ trong lòng, thậm chí có lẽ còn là giấc mơ lớn nhất trong số đó. Nếu không thể đạt được việc hưởng thụ mà không cần lao động, thì tốt nhất là lao động ít đi một chút nhưng nhất định phải thu về thật nhiều, và càng nhiều càng tốt. Tiến xa hơn nữa, quan điểm của đại đa số mọi người có sự tương đồng hoặc giống nhau đến ngạc nhiên: nếu đã có thu hoạch, thì tốt nhất là phải có thu hoạch ngay lập tức; nếu chưa có thu hoạch, thì tốt nhất là phải có kết quả ngay lập tức. Ai cũng có thứ ham muốn này, chỉ là mức độ đậm nhạt khác nhau, hoặc biểu hiện ở các phương diện khác nhau mà thôi.

Điều này giải thích tại sao một số người lại dễ sa đà vào cờ bạc hơn những người khác. Bởi vì những người này khao khát, thậm chí là có nhu cầu nhận được kết quả ngay lập tức hơn những người khác. Trong số các hình thức cờ bạc ở sòng bạc, trò chơi được các con bạc yêu thích nhất chính là máy đánh bạc (slot machine). Các bậc cao thủ cờ bạc không bao giờ chơi máy đánh bạc, bởi vì họ vừa không tìm thấy niềm vui trong những trò cờ bạc thuần túy này, vừa không thể đảm bảo được lợi nhuận. Nhưng các con bạc thì khác, mặc dù những con bạc này cũng có khát khao kiếm lời mãnh liệt giống như các cao thủ, nhưng trong tiềm thức của con bạc lại tồn tại một ham muốn khác cần được thỏa mãn hơn — đó chính là "nhìn thấy kết quả ngay lập tức". Máy đánh bạc có thể thỏa mãn những con bạc này ở phương diện đó — cách thức vận hành của nó vô cùng đơn giản, chỉ cần kéo cần gạt là trong vòng năm giây sẽ có kết quả — kết quả thua hay thắng thực ra không quan trọng, điều quan trọng là "có kết quả trong vòng năm giây"!

Tương tự như vậy, những kẻ nghiện rượu chè vô độ, những kẻ ham mê mua dâm không biết chán, những kẻ nghiện ma túy bất chấp sống chết, những kẻ cày game không dứt đều là do "bản tính muốn ham muốn của bản thân được thỏa mãn ngay lập tức" này thúc đẩy. Điều tồi tệ là toàn bộ xã hội đang sử dụng đủ mọi cách thức khác nhau để kích thích bản tính này của con người và khiến nó ngày càng trở nên mãnh liệt hơn. Quảng cáo trên TV nói với bạn rằng tất cả các loại thuốc giảm cân đều có công dụng thần kỳ, có hiệu quả ngay trong ngày. Quảng cáo y tế trên báo chí nói với bạn rằng bất kể bạn mắc bệnh gì cũng đừng sợ, hãy tìm đến họ — bệnh khỏi ngay lập tức. Các loại lớp học đào tạo nói với bạn rằng bất kể học gì cũng đều phải cấp tốc, bởi vì đời người ngắn ngủi. Có một loại lớp học phòng thân lúc nào cũng đông nghịt học viên, chỉ cần nhìn tên của nó là đủ hiểu tại sao nó lại hot đến vậy — "Nhất chiêu chế địch"!

Có lẽ tổ chức thương mại giỏi lợi dụng bản tính con người nhất chính là ngân hàng. Muốn ở nhà lớn? Được! Tôi cho bạn vay tiền mua nhà, cứ từ từ trả, không vội, trả hết trong vòng ba mươi năm là được! Muốn mua xe hơi kiểu mới? Được chứ! Tôi cho bạn vay tiền, không cần trả quá nhanh, trả hết trong vòng ba đến năm năm là được. Nhà đã có, xe đã có, còn muốn gì nữa? Cứ nói, không sao cả. Không sợ bạn không có tiền, tôi có thể làm thẻ tín dụng cho bạn, thấu chi nhé, cho bạn hạn mức tín dụng 100 nghìn, thích mua gì thì cứ mua đi! Đây là thời đại "tận hưởng trước"! Hơn nữa ai ai cũng thế! Dĩ nhiên, về việc ngân hàng xử lý những kẻ cuối cùng quỵt nợ như thế nào thì họ chưa bao giờ đề cập trong quảng cáo, và cũng cố gắng không công khai ra bên ngoài.

Thực ra, thừa nhận "mong muốn các ham muốn của bản thân được thỏa mãn ngay lập tức" là bản tính của mình thì mọi chuyện sẽ dễ giải quyết. Bởi vì, bình tĩnh đón nhận và nhận thức đúng đắn về bản tính của chính mình là bước đầu tiên để thay đổi bản tính đó. Cho dù đôi khi bản tính khó dời, không thể thay đổi triệt để, thì ít nhất chúng ta vẫn có thể kìm hãm đôi chút, cải thiện đôi phần. Không cần phải kiểm soát mọi mặt của bản thân, điều này không phải là khó làm, mà là hoàn toàn không thể làm được. Đặc biệt là đối với những người có bộ não hoạt động vô cùng nhạy bén lại càng như vậy. Vì thế, đôi khi để trở thành cao thủ thì cần phải có sự khờ khạo, nguyên nhân cốt lõi khiến Quách Tĩnh trong tiểu thuyết Kim Dung trở thành một đại tông sư rất có thể là vì cậu ta ngốc đến một mức độ nhất định, thế nên đối với người khác thì rất nhiều người hoặc việc là sự cám dỗ, nhưng đối với cậu ta thì hoàn toàn không hề tồn tại; nhờ vậy, cậu ta có thể dùng chỉ số thông minh bình thường của mình để tập trung lâu dài vào duy nhất một việc đáng làm nhất, cuối cùng trở thành thiên hạ vô địch.

Phương pháp đúng đắn để kiểm soát bản tính này là hãy nhìn nhận thật kỹ xem bản tính này thể hiện vô cùng mạnh mẽ ở phương diện nào của bản thân? Lại một lần nữa lấy giấy bút ra liệt kê. Trải qua quá trình liên tục xem xét lại trong vài ngày thậm chí vài tháng, bạn sẽ nhận ra danh sách đó ngày càng dài ra. Đừng sợ, hãy tin tôi đi, ai cũng thế cả — ít nhất là 99,9% mọi người đều như vậy. Sau đó, hãy chọn ra một điều quan trọng nhất từ trong danh sách (nếu bạn có tham vọng, hãy chọn thêm một điều quan trọng nữa), viết nó lên nơi có thể nhìn thấy bất cứ lúc nào, không ngừng nhắc nhở bản thân rằng ở phương diện này nhất định phải kiểm soát được bản tính đó.

Cá nhân tôi cảm thấy việc kiểm soát bản tính này trong công việc và học tập là quan trọng nhất. Để có thể kiểm soát được bản tính của mình ở phương diện này, đôi khi việc buông thả bản thân một chút ở các phương diện khác là vô cùng cần thiết. Tin tôi đi, thỉnh thoảng say túy lúy một trận chẳng có gì là xấu. Thỉnh thoảng đánh bài liền tù tì hai ngày hai đêm không chỉ có lợi cho thể chất và tinh thần mà còn là một hoạt động giao xã hội rất tốt. Thế nhưng, trong công việc và học tập, tuyệt đối không được buông thả. Công việc và học tập đều vô cùng gian khổ, chặng đường đều rất dài dặc, thành quả không thể nào có chuyện một sớm một chiều mà đạt được. Kinh nghiệm bảo chúng ta rằng trong quá trình làm việc và học tập đương nhiên cần đến kỹ năng, nhưng những kỹ năng có hiệu quả ngay tức khắc thì ít đến đáng thương, hơn nữa, cho dù có tìm thấy đi chăng nữa, thì cũng chỉ rơi vào một trong hai trường hợp: 1) Việc tìm kiếm kỹ năng này đã tiêu tốn quá nhiều thời gian; 2) Kỹ năng này có thể có di chứng, chỉ là hiện tại vẫn chưa biết mà thôi.

Thực ra, "trì hoãn sự thỏa mãn" là năng lực mà một người có tâm trí trưởng thành buộc phải có, đồng thời cũng là năng lực chỉ có thể lĩnh hội được thông qua sự đấu tranh và rèn luyện. Trong cuộc sống, chỉ có một số ít người cuối cùng làm chủ được năng lực này, và cũng chính vì thế mà họ trở nên khác biệt so với phần còn lại, đồng thời thường khiến người khác cảm thấy khó hiểu theo kiểu "Sao tôi nhìn hoài mà không nhận ra rốt cuộc anh ta giỏi hơn mình ở điểm nào nhỉ?". Thực ra, nói toẹt ra thì rất đơn giản, những người nắm vững kỹ năng "trì hoãn sự thỏa mãn" từ lâu đã có trải nghiệm gặt hái được lợi ích to lớn — thứ lợi ích mà chỉ số ít người mới đạt được nhờ điều đó. Thế nên, biểu hiện cuối cùng của họ là "có nhiều sự kiên nhẫn hơn" so với đại đa số mọi người — thậm chí là sự kiên nhẫn đến kinh ngạc. Sự kiên nhẫn này được dùng để điềm nhiên chịu đựng nhiều đòn giông bão và trắc trở hơn, thản nhiên đối mặt với nhiều sự uy hiếp và cám dỗ hơn; thậm chí, rất có thể chỉ vì sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc của họ mà những đòn giông bão và trắc trở đó không còn được gọi là đòn giông bão hay trắc trở đối với họ nữa, những sự uy hiếp và cám dỗ đó hoàn toàn không hề tồn tại đối với họ...

Hơn nữa, đây là một đạo lý phải dựa vào kinh nghiệm mới có thể thực sự cảm nhận và lĩnh hội được — đến mức mà rất nhiều người cả đời không thể có được kinh nghiệm này, không thể hiểu được đạo lý này. Đoạn văn phía trước, một lần nữa, mặc dù dài dòng nhưng rất đáng để đọc đi đọc lại thật cẩn thận — hãy cố gắng vận dụng năng lực tâm trí của bạn để suy ngẫm, để trải nghiệm, để diễn tập trong tưởng tượng, rồi sau đó nắm bắt lấy đạo lý cũng như kỹ năng trong đó. Lại một lần nữa cảm nhận niềm vui được giải thoát nhờ việc vận dụng tâm trí.

Khi bạn thực sự sở hữu sự kiên nhẫn, thậm chí là sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc, cuộc sống của bạn sẽ bắt đầu thay đổi một cách chóng mặt từ đó. Bạn sẽ nhận ra mình đã mất đi hứng thú với việc săn lùng các sản phẩm điện tử chạy theo mốt mới — đó từng là một trong những kênh chính khiến bạn lãng phí thời gian và tiền bạc không ngừng nghỉ trước đây. Bạn sẽ rất tự nhiên chờ đợi cho đến trước khi sản phẩm mới tiếp theo ra mắt để mua nó với một mức giá tương đối rẻ, rồi sau đó, bằng cách tránh được tất cả các rắc rối về tính tương thích, biến món đồ từng thời thượng đó thành một vật dụng thiết thực trong tay mình.

Tiến sĩ tâm lý học Anita Clayton thuộc Đại học Virginia thậm chí còn thông qua việc thiết kế những thí nghiệm tinh vi và chặt chẽ, dùng kết quả thống kê của mình để chứng minh rằng tất cả các ông chồng đều nên học kỹ năng "trì hoãn sự thỏa mãn" thông qua việc rèn luyện, cụ thể là: cải thiện đáng kể chất lượng đời sống tình dục bằng cách chủ động giảm số lần giao hợp và kéo dài thời gian trò chuyện, vuốt ve trước khi giao hợp. Theo quan điểm của Anita Clayton, sự ức chế tình dục và ham muốn tình dục không được thỏa mãn có mối liên hệ mật thiết trực tiếp với các loại bệnh tâm thần phổ biến mà chúng ta thường gặp. Bà bày tỏ sự vô cùng ngạc nhiên, không hiểu tại sao mọi người lại có thể either (hoặc) cam chịu số phận cả đời, either (hoặc) bỏ ra số tiền lớn để mua những loại thuốc đắt đỏ hoặc đi gặp bác sĩ tâm lý đối với những vấn đề đơn giản có thể được giải quyết không tốn kém chỉ bằng cách vận dụng tâm trí — mà thường thì đến cuối cùng mọi chuyện cũng chỉ đâu vào đấy chẳng đi đến đâu?

Sự kiên nhẫn mang trong mình một sức mạnh kỳ diệu. Khi tất cả mọi người đều trì hoãn để rồi cuối cùng rơi vào cảnh tay chân luống cuống, thì cuộc sống của bạn lại vô cùng thong thả. Bởi vì bạn đã biết từ trước rằng mọi sự thong thả, dễ chịu của bạn ngày hôm nay đều có thể trở thành cái giá phải trả trong tương lai; thế nên, bạn đã sớm sắp xếp một số sự thong thả dễ chịu đó vào một khoảng thời gian nào đó trong tương lai, và bình tĩnh hoàn thành công việc tương ứng mỗi ngày. Nhờ vậy, bạn không chỉ thong thả mà còn hạnh phúc. Bạn sẽ trở thành một người đúng giờ, một người có lối sống điều độ, một người được bạn bè xung quanh tín nhiệm. Bạn sẽ đều đặn đến phòng tập thể dục, không bao giờ vì mình giảm cân quá chậm mà phiền muộn, đồng thời lại đi áp dụng phương pháp nhịn ăn hay thậm chí uống thuốc nhuận tràng để giảm cân, bởi vì vào lúc những người đang bất lực kêu ca phải đối mặt với sự tuyệt vọng, thì bạn từ lâu đã là một người khỏe mạnh duy trì việc luyện tập liên tục trong nhiều năm.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.