Lấy Thời Gian Làm Bạn

Lượt đọc: 375 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
4.a Con Đường Cơ Bản Để Có Được Tri Thức

❊ ❊ ❊

Phương thức cơ bản nhất để tất cả mọi người có được tri thức chính là thông qua "trải nghiệm".

Trải nghiệm gọi là gì, nói một cách dễ hiểu chính là cảm giác từ ngũ giác của chúng ta – thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác, vị giác. Khi chúng ta nhìn thấy một sự vật nào đó, bản thân việc "nhìn thấy" đã là một loại trải nghiệm. Từ đó, chúng ta biết rằng Vạn Lý Trường Thành vô cùng hùng vĩ, bản giao hưởng "Ode to Joy" thật du dương, chiếc máy tính mới mua sờ vào có cảm giác rất tuyệt, mùi amoniac là thứ không thể chịu nổi, còn món Tứ Xuyên hay một số món ăn nổi tiếng khác thì rất ngon miệng. Có thể tưởng tượng được loài người từ thời ăn lông ở lỗ cho đến khi hiểu rõ hoàn toàn việc ăn thức ăn chín có lợi cho tiêu hóa và sức khỏe cơ thể, đã phải vượt qua bao nhiêu không gian và thời gian – việc có được ngọn lửa và sử dụng nó là giới hạn lớn nhất, mà sự nhận thức đối với ngọn lửa từ sợ hãi cho đến thuần phục phải mất bao nhiêu thời gian chứ?

Phương thức có được tri thức cao cấp hơn "trải nghiệm" một chút, chính là "thử sai" (Trial and error).

Một người bạn đại học của tôi, có lần trong một buổi tụ họp ở nhà bạn, đã khiến tất cả mọi người được một phen kinh ngạc. Để chứng minh mình biết nấu ăn, cô ấy nói sẽ làm một món gà xào cay cho mọi người thưởng thức. Mọi người đương nhiên vô cùng vui mừng. Vài phút sau, trong bếp truyền đến một tiếng thét chói tai, mọi người ùn ùn kéo đến thì phát hiện cô ấy đang ngậm ngón tay trong miệng, mắt rưng rưng rên rỉ. Chúng tôi đều rất kỳ lạ, không biết đã xảy ra chuyện gì. Lúc sau mới vỡ lẽ ra rằng, cô ấy đổ dầu vào chảo, rồi mới bật bếp ga. Một lúc sau, không rõ dầu trong chảo đã sôi hay chưa, thế là liền duỗi một ngón tay thò vào thử...

Tôi đoán, người bạn này của tôi cả đời này sẽ không bao giờ dùng ngón tay thò vào chảo dầu để dò xem dầu đã sôi hay chưa nữa. Đây chính là thử sai, thử qua rồi, biết là sai, rồi sau đó không phạm sai lầm nữa. Đương nhiên, có lẽ sau khi thử xong, phát hiện không chỉ không sai, mà lại rất chính xác, vậy là có thêm một tri thức mới. "Thử sai" quan trọng đến mức cái gọi là "giáo dục" ở những thời kỳ cổ xưa nhất, là phải dựa vào roi vọt – làm đúng thì tiếc gì phần thưởng, nhưng làm sai, thì phải chịu sự trừng phạt. Cho đến ngày nay, vẫn có rất nhiều bậc cha mẹ, vẫn coi sự trừng phạt là một trong những thủ đoạn giáo dục chủ yếu.

Việc "thử sai" thường đòi hỏi lòng dũng cảm. Cho nên, Lỗ Tấn tiên sinh từng nói "người ăn cua đầu tiên" là người rất đáng khâm phục, "không phải dũng sĩ thì ai dám ăn nó chứ?" Lỗ Tấn tiên sinh nói tiếp, "Người từng ăn cua đầu tiên chắc chắn cũng đã từng ăn nhện, bởi vì vẻ bề ngoài của cả hai vô cùng giống nhau; chỉ là anh ta thấy mùi vị của cua ngon miệng còn mùi vị của nhện thì không ngon miệng mà thôi."

Trên nền tảng của phương thức "thử sai" này, một cách thức có được tri thức "thông minh" hơn một chút, và cũng quan trọng hơn rất nhiều, chính là thông qua "quan sát".

Người bạn nữ vừa nãy bị phỏng ngón tay sau đó, một người bạn nữ khác ở trong phòng lầm bầm nói, "Ồ, hóa ra là không được dùng ngón tay hử..." Mọi người lại ngẩn người ra một chút, cuối cùng bắt đầu cười ồ lên, đến cả nữ sinh vừa bị phỏng kia cũng bắt đầu không nhịn được cười.

"Quan sát" đã kéo dài phạm vi mà chúng ta có thể "trải nghiệm". Cho nên, chúng ta thường có thể rút ra kinh nghiệm hoặc bài học từ trải nghiệm của người khác, từ đó làm tăng thêm tri thức của chính chúng ta. Thế nhưng, "trải nghiệm", "thử sai" và "quan sát", tất cả đều tồn tại những hạn chế. Đầu tiên, không phải tất cả tri thức đều có thể thông qua trải nghiệm của cá nhân nào đó mà có được. Ví dụ, cấu trúc của trái đất rốt cuộc là như thế nào, không ai có năng lực để trải nghiệm; nhiệt độ của mặt trời rốt cuộc là bao nhiêu, chỉ có thể thông qua phỏng đoán. Thứ hai, còn có một số tri thức rất khó có được thông qua thử sai. Không thể tưởng tượng được một nhà đầu tư chứng khoán lại tiến hành quyết định thông qua thử sai, bởi vì kết quả của sai lầm thường là thứ không thể gánh vác nổi. Cuối cùng, cũng không phải tất cả tri thức đều có thể thông qua quan sát mà có được. Các nhà nghiên cứu lịch sử không thể tự mình quan sát lịch sử từ mấy trăm năm trước; trước khi Galileo phát chế ra kính viễn vọng có độ phóng đại lớn, không gian vũ trụ có thể quan sát được bằng mắt thường cũng vô cùng hạn chế.

Thế là, "đọc sách" đã trở thành phương thức quan trọng hơn để có được tri thức, đương nhiên cũng là phương thức tương đối cần nhiều năng lực trí tuệ hơn.

Các loài sinh vật ngoài loài người chỉ có thể dựa vào phương thức lạc hậu nhất nhưng được gọi là kỳ diệu để tích lũy kinh nghiệm: di truyền gen. Terry Burnham và Jay Phelan trong cuốn sách MEAN GENE đã nhắc đến, chim gõ kiến có thể theo bản năng áp dụng thuật toán tối ưu để kiếm thức ăn – mà một tiến sĩ toán học của MIT đứng trước cùng một vấn đề chưa chắc đã có thể nhanh chóng giải quyết; vậy mà cái đầu nhỏ bé của chim gõ kiến trong điều kiện chưa từng được giáo dục bậc cao, đã làm thế nào để đạt được kết quả? Câu trả lời là: thông qua di truyền gen.

Loài người đương nhiên có thể tích lũy kinh nghiệm thông qua di truyền gen. Trẻ sơ sinh mặc dù chưa từng nhìn thấy rắn, nhưng chỉ cần nhìn thấy rắn là sẽ khóc thét lên; trẻ sơ sinh cũng chưa từng nhìn thấy súng, nhưng chúng lại không hề sợ thứ đáng sợ hơn rắn không biết bao nhiêu lần này – tổ tiên loài người đã từng bị rắn cắn không biết bao nhiêu lần; thế nhưng, con người nhận thức được sự nguy hiểm của súng đát tính đến nay mới chưa đầy hai trăm năm, vẫn chưa kịp hình thành nỗi sợ hãi "bẩm sinh" có thể thông qua di truyền gen.

Sự xuất hiện của chữ viết đã khiến loài người tách biệt với các loài động vật khác. Sự xuất hiện của chữ viết khiến cho việc tích lũy kinh nghiệm của loài người không còn chỉ đơn thuần dựa vào di truyền gen nữa. Loài người bắt đầu sử dụng chữ viết để ghi chép và tích lũy thông tin, có được tri thức, truyền bá kinh nghiệm... Sự bùng nổ thông tin khiến chúng ta đang ở vào thời đại có sự tiến bộ kinh ngạc nhất trong lịch sử loài người, từ "mỗi ngày một khác" đã không còn đủ nữa – dùng từ "mỗi phút mỗi giây đều đổi thay" cũng hoàn toàn không có gì là quá đáng.

Sau khi loài người cuối cùng cũng có được chữ viết, không phải ngay lập tức mà nhận được những ân huệ đáng lẽ phải có. Sự truyền bá và tích lũy tri thức không hề bỗng dưng trở nên quá dễ dàng. Từ thắt nút ghi việc cho đến khắc đá ca tụng, từ chẻ tre ghi tội cho đến khăn nhiễu bàn luận, từ giấy tuyên thành ghi sử cho đến da thuộc cất bản đồ, vật mang tin của chữ viết chưa bao giờ là dễ dàng bảo quản, thuận tiện truyền bá. Cuốn tiểu thuyết "Tây Du Ký" đã kể lại một cách sinh động câu chuyện thế này: trong thời đại mà việc truyền bá chữ viết vô cùng khó khăn, việc có được tri thức vất vả biết nhường nào.

Thế nhưng, ngày nay, sự thuận tiện của việc truyền bá chữ viết cũng đã đạt đến độ cao chưa từng có. Có thể nói internet đã thay đổi tất cả. Chương trình xử lý văn bản, chương trình blog (blog engine) cùng với công cụ tìm kiếm đã khiến cho việc viết chữ, ghi chép kinh nghiệm tri thức, truyền bá, chia sẻ, tra cứu trở nên dễ dàng chưa từng có. Bất kỳ ai chỉ cần có một chút thường thức, đều có thể "xuất bản" những ghi chép bằng chữ viết về "trải nghiệm", "thử sai", "quan sát" của chính mình. Đằng sau giao diện đơn giản và thanh thoát của công cụ tìm kiếm chính là lượng thông tin cấp độ vũ trụ (dùng từ "mênh mông" đã không còn đủ). Tinh thần chia sẻ tri thức được phát huy quang đại chưa từng có, sản phẩm trực tiếp nhất và cũng có ý nghĩa trọng đại nhất chính là bách khoa toàn thư Wikipedia miễn phí. Ngày nay, chỉ cần sở hữu năng lực đọc hiểu đầy đủ, bất kỳ ai cũng có thể có được tri thức cấp độ "tiến sĩ" vốn rất khó có được trong quá khứ.

Tất cả người dùng internet từng sử dụng "Fantongwang" hoặc "Dazhong Dianping" đều có thể trải nghiệm được lợi ích của việc sử dụng chữ viết để chia sẻ thông tin và kinh nghiệm. Ngay cả khi từ nhỏ đã sống ở những thành phố lớn như Bắc Kinh, thì cũng không có cách nào biết được từng chốn ăn chơi ngon nghẻ. Không có sự chia sẻ bằng chữ viết này, con người sẽ buộc phải thụt lùi về "thời kỳ đồ đá", mà đánh mất đi rất nhiều cơ hội tận hưởng cuộc sống. Những câu nói kiểu như "Không tới Vạn Lý Trường Thành phi hảo hán", trong thời đại mà chữ viết (cùng với các phương tiện ghi chép thông tin khác như hình ảnh, video) phát triển như hiện nay ít nhiều tỏ ra có chút khó hiểu.

Trong một thời đại như thế này, "đọc sách" đã phá vỡ muôn vàn hạn chế của "trải nghiệm" cá nhân hoặc việc "thử sai" đơn thuần. "Trải nghiệm" thường chỉ có thể giới hạn ở bản thân, mà "thử sai" thì giới hạn ở kiến thức trải nghiệm của bản thân. Thế nhưng, thông qua "đọc sách", chúng ta có thể biết được "trải nghiệm" và kết quả "thử sai" của người khác (tức là cái gọi là "kinh nghiệm"). Có thể vượt qua thời gian, không gian, chưa nói đến việc có thể vượt qua chủng tộc và quốc gia – công cụ dịch chữ viết ngày càng tiên tiến, mà số lượng người nắm giữ từ hai ngôn ngữ trở lên cũng không ngừng tăng lên.

Tiền đề của "đọc sách" là kinh nghiệm của người đi trước được ghi chép lại bằng chữ viết đã tồn tại. Mà chữ viết khiến cho việc tích lũy kinh nghiệm nhanh chóng trở thành hiện thực – "Nỗi sợ hãi đối với rắn (động vật bò sát)" có lẽ cần mấy trăm thế hệ mới có thể thông qua di truyền trí nhớ biến thành "tri thức bẩm sinh", thế nhưng, sau khi có chữ viết rồi, chỉ trong vòng một thế hệ, là đã có thể tích lũy và có được tri thức tích lũy từ hàng ngàn hàng vạn năm nay. Con người hiện đại chỉ cần thông qua tổng cộng khoảng mười lăm năm trong các cấp học tiểu học, trung học, đại học, là có cơ hội thu nạp toàn bộ tri thức mà những người khổng lồ trong lịch sử như Copernicus, Galileo, Newton, hay Darwin, Mendeleev, thậm chí là Einstein sở hữu vào trong bộ não của chính mình.

Chữ viết quá quan trọng. Thế nhưng, một thực tế rõ ràng khác là, tổng cộng khoảng mười lăm năm thời gian tiểu học, trung học, đại học dường như không thể, và cũng chưa làm được việc "giáo dục" ra thêm một Copernicus nữa, một Galileo nữa, một Newton nữa, hay một Darwin nữa, một Mendeleev nữa, thậm chí là một Einstein nữa. Hiển nhiên, vẫn nên có phương pháp có được tri thức quan trọng hơn, độ khó trong việc sử dụng cũng như truyền dạy của nó cao đến mức ngay cả hệ thống "giáo dục chính quy" được các thế hệ tinh anh trước sau nối tiếp nhau, dốc hết tâm huyết cẩn thận thiết kế ra cũng thường kết thúc trong thất bại.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.