Tôi thường mắng thầm nền giáo dục đại học hiện nay, nhưng tôi cũng biết mắng thì cũng chẳng ích gì, thế nên lúc mắng cũng chỉ thỉnh thoảng mới thấy phẫn nộ. Nói không quá lời, nền giáo dục đại học ngày nay phần lớn đã hoàn toàn quên đi cái gốc của nó. Gốc rễ của giáo dục đại học nằm ở việc bồi dưỡng năng lực tự học cho sinh viên. Về mặt lý thuyết, sau khi tốt nghiệp đại học, sinh viên phải có khả năng tự học bất kỳ môn học nào mà họ cần.
Thế nhưng, giáo dục đại học ngày nay vì đủ loại nguyên nhân, hoặc rõ ràng, hoặc mơ hồ, hoặc hữu ý, hoặc vô tình, khiến cho đại đa số sinh viên khi tốt nghiệp vẫn không có nổi năng lực tự học cơ bản, chưa nói đến chuyện thậm chí có khi còn học không nổi chuyên ngành của mình. Điều tồi tệ nhất là, giáo dục đại học không chỉ không thể giúp một số lượng không nhỏ sinh viên học tốt chuyên ngành, mà thậm chí còn khiến họ sinh lòng căm ghét chính chuyên ngành của mình.
Than phiền thì chẳng ích gì, mặc dù có đôi khi nó rất cần thiết cho sức khỏe thể chất và tinh thần. Thỉnh thoảng mắng vài câu để chứng minh bản thân vẫn là một người có đầy đủ hỉ nộ ái ố, nhưng sau đó, chúng ta vẫn nên dành nhiều thời gian hơn để thực sự hiểu rõ năng lực tự học rốt cuộc là gì, nên nắm bắt ra sao và vận dụng như thế nào cho đúng.
Kỹ năng nền tảng của năng lực tự học chính là năng lực đọc hiểu.
Sau khi tốt nghiệp trung học cơ sở, hầu hết mọi người đều từ chối thừa nhận năng lực đọc của mình kém cỏi. Thế nhưng, đó chỉ là ảo tưởng mà thôi. Rất nhiều người hoàn toàn không có năng lực đọc cơ bản, cao lắm cũng chỉ là biết mặt chữ mà thôi — khéo khi số lượng chữ biết thực ra cũng rất hạn chế. Nói thì dễ, chuyện đọc hiểu làm cho rốt ráo quả thực vô cùng khó khăn. Trước hết, đọc là quá trình tiếp nhận thông tin của người có khả năng nhận biết mặt chữ, vì vậy, trước đó sẽ có một quá trình sàng lọc xem thông tin tiếp nhận có đáng tin cậy và hiệu quả hay không — điều này rõ ràng phải dựa vào năng lực sàng lọc được bồi dưỡng lâu dài. Sau khi tiếp nhận, thông tin phải qua não bộ xử lý: cái nào cần ghi nhớ thì phải nhớ, hơn nữa còn phải dựa vào sự lặp lại mới có thể thực sự nhớ được; cái nào không thể nhớ hết thì phải dùng chữ viết lưu trữ lại, đồng thời phải nghĩ cách đảm bảo sau này không thể có chuyện không tìm lại được; thông tin vừa tiếp nhận nếu tương tự nhưng không hoàn toàn giống với thông tin từng tiếp nhận trong quá khứ, thì còn phải mất thời gian sàng lọc kỹ càng để sau này sử dụng không xảy ra sai sót; thông tin vừa tiếp nhận nếu có liên quan đến thông tin từng tiếp nhận trước đây, thì phải tìm cách làm rõ rốt cuộc có liên quan như thế nào, phải biết rằng thông tin lưu trữ trong não bộ phải đạt đến một mức độ nhất định thì mới có khả năng "thông suốt"... Não bộ của chúng ta chất chứa và lưu trữ thông tin như thế nào, các nhà khoa học nghiên cứu rất lâu cũng không nói rõ được, nhưng chúng ta có thể tưởng tượng rằng, điều đó chắc chắn phức tạp gấp không biết bao nhiêu lần so với những gì một thủ thư được đào tạo chuyên nghiệp làm, thế nhưng nhiều người lại cứ mặc định rằng bản thân hoàn toàn có thể đảm nhận, đúng là tự lượng sức mình.
Năng lực tra cứu là năng lực được xây dựng trên nền tảng năng lực đọc vô cùng thành thạo.
Chữ viết là một trong những tiêu chuẩn cơ bản nhất phân biệt con người với các loài động vật khác, thế nhưng, đại đa số mọi người thường không coi trọng chữ viết. Điều này cũng dễ hiểu. Con người sau khi có được chữ viết, đã có được phương tiện tích lũy kiến thức và chia sẻ kinh nghiệm tuyệt vời nhất, thậm chí trở thành loài sinh vật mạnh mẽ nhất trên trái đất — các loài khác chỉ có thể dựa vào phương thức lạc hậu nhất nhưng được gọi là kỳ diệu: di truyền gen. Thế nhưng, nhìn từ góc độ này, con người có lẽ là một trong những loài sinh vật lúng túng nhất trên trái đất: sự tiến hóa lâu dài và năng lực vận dụng chữ viết đã đưa con người phát triển đến tầm cao như ngày nay, nhưng mỗi người vào khoảnh khắc cất tiếng khóc chào đời, trên thực tế lại đứng ở vạch xuất phát gần như y hệt với các loài động vật khác, sau đó phải dùng một khoảng thời gian khá dài thông qua việc học tập khô khan và thực hành lặp đi lặp lại mới có được năng lực vận dụng chữ viết, trưởng thành thành con người theo đúng nghĩa đen — tất nhiên chắc chắn có một tỷ lệ không nhỏ, tuyệt đối vượt quá một nửa số "người" thực ra trên con đường này chỉ tiến hóa đến mức chưa bằng một nửa đã tự cho mình là đúng. Cùng với việc tích lũy không ngừng kiến thức của bản thân (thông qua việc không ngừng đọc, quan sát, lý giải, giao lưu, lắng đọng, sàn lọc), con người cuối cùng rồi cũng sẽ phát hiện ra lợi ích của thư viện, tất nhiên, trong một đất nước mà hệ thống thư viện chưa bao giờ được thiết lập thực sự hiệu quả, internet hầu như đã trở thành chiếc phao cứu sinh cuối cùng. Từ ý nghĩa này, công cụ tìm kiếm chính là sự thể hiện tối thượng cho giá trị của internet (phải chăng cũng nên chen vào một câu, từ ý nghĩa này mà xét, việc kết quả tìm kiếm của một số công cụ tìm kiếm bị chi phối bởi doanh thu thương mại mới đáng ghét làm sao). Khi tôi nhìn thấy rất nhiều cử nhân thậm chí là thạc sĩ không biết tận dụng tài nguyên thư viện, không biết dùng công cụ tìm kiếm, để rồi chỉ vì thế mà không thể tìm được những thông tin hiệu quả vốn dĩ có thể lấy được trong tầm tay, tôi không thể không cảm thấy bi ai.
Năng lực viết chiếm giữ vị trí quan trọng trong năng lực tự học.
Năng lực viết mà tôi đề cập ở đây không phải là năng lực viết tiểu thuyết, không phải năng lực viết thơ ca, không phải năng lực viết kịch bản, không phải năng lực viết tản văn, cái tôi nói chỉ là một loại cơ bản nhất trong năng lực viết: năng lực viết ra những bài văn mang tính thuyết minh, nghị luận ngắn gọn, hiệu quả, mộc mạc, chính xác và cụ thể. Giáo dục của chúng ta đã gắn kết quá chặt chẽ ngữ văn và văn học lại với nhau, đến mức quên mất ý nghĩa quan trọng nhất của bản thân chữ viết rốt cuộc là gì. Văn học chỉ là một trong vô số lĩnh vực ứng dụng của chữ viết mà thôi, thậm chí chưa chắc đã là lĩnh vực quan trọng nhất. Có lẽ nhiều người không muốn chấp nhận, nhưng đây có lẽ là sự thật: trong văn hóa của chúng ta, nếu thực sự bớt đi một cuốn "Hồng Lâu Mộng" hay "Tây Du Ký", trên thực tế hoàn toàn không ảnh hưởng đến việc hôm nay chúng ta đi công tác ngồi máy bay, tra cứu tài liệu dùng internet, cảm cúm uống thuốc, mệt hay khát uống Red Bull. Người Nhật Bản không có những nhà văn nổi tiếng như Watanabe Junichi, Oe Kenzaburo thì cuối cùng vẫn có thể có những doanh nghiệp siêu cấp như Sony; người Mỹ không có Thoreau và Hemingway thì vẫn có thể chiến thắng trong Chiến tranh thế giới thứ hai để trở thành siêu cường quốc; nguyên nhân tiếng Anh thống trị toàn cầu ngày nay thực ra không phải vì họ có Shakespeare, Bacon, Dickens và Conan Doyle. Giáo dục ngữ văn của chúng ta đã quên mất việc dạy học sinh cách dùng những con chữ "ngắn gọn, hiệu quả, mộc mạc, chính xác, cụ thể" để ghi lại kiến thức và kinh nghiệm của bản thân nhằm có được nhiều kiến thức và kinh nghiệm hơn thông qua việc chia sẻ — chưa cần bàn đến chuyện "sinh động". Vì vậy, người Trung Quốc không làm ra Linux, không làm ra Wikipedia, những blog viết ra phần lớn chỉ là nhật ký tâm trạng rên rỉ không bệnh mà than. Xin hãy lưu ý, ở đây tôi hoàn toàn không có ý định cổ súy cho "văn học vô dụng". Tôi chỉ muốn nói rằng: 1) nhìn từ tình hình phát triển tổng thể của nhân loại, ngoài "văn học" ra, chữ viết còn gánh vác nhiều trách nhiệm khác — truyền đạt thông tin, tích lũy kinh nghiệm, chia sẻ kiến thức v.v.; 2) đối với đại đa số người bình thường, vế sau có lẽ quan trọng hơn một chút.
Năng lực thực tiễn là gốc rễ để năng lực tự học cuối cùng có thể chuyển hóa thành giá trị thực sự.
Từng nhìn thấy trong một cuốn sách nọ một câu miêu tả vô cùng chấn động: "Rất nhiều người sở dĩ không có mục tiêu nên mới không ngừng 'học tập'". Rất nhiều người cảm thán rằng, đi làm rồi mới biết cái gì thực sự hữu dụng, thế nhưng "sách đến khi dùng mới hận ít". Nếu một người không quá lười biếng thì học lúc nào cũng chẳng bao giờ là muộn cả! Biết rõ bản thân cần cái gì, thì việc học thực sự mới bắt đầu. Lấy tiếng Anh làm ví dụ, rất nhiều người ngày nào cũng học nhưng chẳng bao giờ dùng đến. Học thuộc từ vựng kiên quyết không đặt câu, lại đi luyện cái gọi là phương pháp ghi nhớ gốc từ tiền tố hậu tố hay phương pháp ghi nhớ liên tưởng. Học thuộc bao nhiêu từ vựng như vậy, thế nhưng chưa từng đọc tài liệu tiếng Anh, chưa từng viết bài bằng tiếng Anh, tất nhiên, thỉnh thoảng vẫn nói tiếng Anh đấy, nhưng chỉ giới hạn ở mấy câu kiểu như "Hello; How are you; I'm fine, and you?". Kỳ thực, khi đã cơ bản nắm vững 2.000 từ vựng nền tảng, đại khái hiểu rõ các quy tắc ngữ pháp cơ bản, thì nên bắt đầu sử dụng tiếng Anh rồi. Ví dụ, đọc tài liệu nguyên bản tiếng Anh chuyên ngành chính là cơ hội "sử dụng tiếng Anh" rất tốt. Có từ không biết thì tra từ điển chứ; từng từ đều biết nhưng cả câu cứ nhìn mãi không hiểu thì tra sách ngữ pháp chứ; nếu vẫn không rõ (thực ra xác suất này không cao lắm, thậm chí cực kỳ nhỏ) thì hỏi thầy cô chứ. Thế nhưng, đại đa số học sinh mà tôi từng thấy không tiến bộ về bản chất chỉ vì lười biếng, bọn họ ngay ở bước đầu tiên đã từ bỏ việc thực thực hành rồi — tôi thường gặp những học sinh hỏi thầy cô "từ này có nghĩa là gì", những học sinh như thế, ngay cả từ điển cũng không buồn tra (đừng bảo với tôi là không tra được, từ điển ngày nay có rất nhiều loại, ngoài ra còn có internet, xác suất không tra được thực sự là nhỏ đến mức siêu nhỏ), huống chi là đi tra sách ngữ pháp. Trên thực tế, có những lúc tôi thậm chí còn cảm thấy mình có thể làm giáo viên tiếng Anh ở New Oriental chẳng qua chỉ vì tôi biết tra từ điển, lật sách ngữ pháp, rồi cộng thêm một tâm thái không làm rõ đến cùng thì không bỏ cuộc mà thôi. Thế nhưng tại sao lại có nhiều người đến cả loại thực hành cơ bản nhất này cũng không buồn làm?
Nếu thực sự đã đọc hiểu bài viết này, vậy thì bạn nên suy nghĩ thật kỹ về năng lực tự học — mà việc tạo dựng năng lực tự học chính là bắt đầu từ việc bạn đối xử nghiêm túc với nó, nó cũng giống như người yêu của bạn vậy, bạn đối xử tốt với nó, nó mới đối xử tốt với lại bạn. Hãy hoàn toàn dựa vào bản thân để học một thứ gì đó đi, bất kể đó là gì. Hơn nữa nhất định phải học cho thật tốt, học đến mức giỏi hơn một số lượng không nhỏ người khác, nếu bạn thực sự làm được đến bước này, vậy thì bạn không chỉ đã là một con người trọn vẹn, mà còn là một con người vô cùng xuất sắc — ồ, bạn có thể tự nói với chính mình rằng "Bạn quá tài giỏi rồi!". Đề nghị cá nhân của tôi là hãy tự học một ngôn ngữ lập trình máy tính. Bởi vì, đối với tài liệu về ngôn ngữ lập trình máy tính, trên internet có những tài nguyên rộng lớn và toàn diện nhất. Hơn nữa, những tài nguyên xuất sắc thường là tài liệu tiếng Anh, thế nên nhân tiện còn rèn luyện luôn cả năng lực đọc hiểu tiếng Anh — thử nghĩ mà xem, chắc chắn không chỉ là một mũi tên trúng hai đích.
Luôn duy trì một tâm thế cởi mở
Não bộ của chúng ta có một cơ chế vận hành gọi là "nhập liệu có chọn lọc". Biểu hiện cụ thể chính là đặc điểm mà bạn nhìn thấy ở rất nhiều người: họ chỉ có thể nghe những gì mình thích nghe, chỉ có thể nhìn những gì mình thích nhìn. Kỳ thực những đặc điểm như vậy chưa chắc đã là khuyết điểm 100%, có rất nhiều lúc đối với chúng ta nó thậm chí còn thuộc về "chức năng tự bảo vệ". Thế nhưng, đối với một người đang chật vật phát triển trí tuệ của mình mà nói, "nhập liệu có chọn lọc" lại là một kẻ thù đáng sợ. Biện pháp tốt nhất để chống lại "nhập liệu có chọn lọc" chính là sử dụng công cụ tốt nhất của chúng ta — giấy và bút. Khi rảnh rỗi, hoặc dứt khoát định kỳ tìm ra một khoảng thời gian, ghi lại những quan điểm luận điểm hiện tại tạm thời không thể lý giải, hoặc ủng hộ, hoặc phản đối, hoặc dửng dưng đó ra. Đối với cái không thể lý giải, hãy viết lại xem sự hoang mang lúc đó của bản thân rốt cuộc nằm ở chỗ nào; đối với cái ủng hộ, hãy ghi lại vài lý do hoặc ví dụ ủng hộ của chính mình; đối với cái phản đối, cũng có thể ghi lại vài lý do hoặc ví dụ phản đối của bản thân như thế; thậm chí ngay cả những cái dửng dưng, cũng có thể viết ra tại sao bản thân cảm thấy đây hoàn toàn là chuyện chẳng có gì phải bận tâm. Những ghi chép như thế sẽ khiến bất kỳ ai có thói quen tốt đẹp này đều có được năng lực xử lý thông tin, xử lý kiến thức mà người khác không thể có được — "nhai lại" (suy ngẫm kỹ lưỡng). Năng lực "nhai lại" này chính là sự đảm bảo quan trọng giúp chúng ta tránh trở thành nạn nhân của "nhập liệu có chọn lọc".
Hiểu rõ tiến trình học tập
Tất cả các quá trình học tập nhìn từ phương thức tiến triển đều có điểm tương đồng, nhưng có vẻ như không phải tất cả mọi người đều thực sự hiểu rõ. Có một ảo tưởng không hẳn quá ngốc nghếch nhưng cũng đủ ngốc nghếch là: chỉ cần bạn nỗ lực, bạn có thể liên tục tiến bộ không ngừng. Trên thực tế, khi học tập, mối quan hệ giữa tiến triển và thời gian chắc chắn không phải là tuyến tính (với tiền đề là bạn thực sự nỗ lực):
Đường cong đó trên thực tế có lẽ giống hình bậc thang hơn — có những lúc, bạn sẽ trong một thời gian dài không có được một chút tiến bộ nào cả, nhưng bắt đầu từ một khoảnh khắc nào đó lại có cảm giác tiến bộ vượt bậc; và rồi, lại là một khoảng thời gian dài được gọi là "giai đoạn bình ổn".
Trên thực tế, mỗi bậc thang trong hình vẽ trên có lẽ không dốc đến thế. Nếu phóng to lên một chút, thì mỗi bậc của chiếc bậc thang có lẽ nên là thế này:
Bạn thấy đấy, ở bất kỳ giai đoạn nào, luôn có một khoảng thời gian tiến triển chậm chạp, qua một thời gian dài, hiệu ứng từ lượng đổi sang chất đổi mới xuất hiện, mới có thể có cảm giác tiến bộ vượt bậc.
Thế nhưng mọi người thường sau khi tiến bước được một khoảng thời gian ngắn, liền vì cảm thấy tiến triển quá "quá" chậm chạp mà sinh ra dao động. Cho nên, chưa từng trải nghiệm qua cảm giác tiến bộ vượt bậc bao giờ. Thế nhưng những người cứ dao động như vậy cho đến khi cuối cùng từ bỏ, trong cuộc đời dài đằng đẵng luôn sẽ bắt gặp những người xung quanh "tiến bộ vượt bậc" — thế nên, trong tình trạng không muốn thừa nhận sai lầm trước kia của bản thân, thì dĩ nhiên cách giải thích có vẻ "hợp lý nhất" chính là "À, anh ta chắc chắn có bí quyết gì rồi!".
Đương nhiên, có nhiều lúc hơn, đường cong đó phải là một đường cong xoắn ốc đi lên. Ví dụ một chút, đại khái giống như điệu nhảy waltz vậy, tiến hai bước rồi lại lùi một bước.
Nếu bạn chỉ hiểu mối quan hệ giữa thời gian và tiến triển thuần túy là mối quan hệ tuyến tính, vậy thì cuối cùng bạn hoàn toàn không thể gặp được tiến triển mà mình mãn nguyện. Kỳ thực, chẳng có mấy ai có thể chịu đựng sự thất vọng trong một thời gian dài. Nhìn theo cách này, việc bạn từ bỏ trước kia, thường không phải vì bạn không có nghị lực, mà chỉ là do hiểu sai mối quan hệ giữa thời gian và tiến triển gây ra — trong hoàn cảnh thường xuyên xảy ra thất vọng thậm chí tuyệt vọng mà bạn vậy mà vẫn kiên trì lâu đến thế, bạn thực ra mới có nghị lực làm sao!