Lấy Thời Gian Làm Bạn

Lượt đọc: 375 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
4.b Thoát Khỏi Sự Hạn Hẹp Của Kinh Nghiệm

❊ ❊ ❊

Ngoài "thử sai", "quan sát", "đọc sách" ra, "tư duy", nói một cách chính xác là "tư duy đúng đắn", mới là phương tiện chính để có được tri thức thực sự. Ngay cả khi chưa có chữ viết, con người đã có khả năng suy nghĩ. Nhưng vì bị giới hạn bởi số lượng tri thức đã nhận thức, con người rất khó suy nghĩ một cách chính xác.

Ví dụ, rất dễ hình dung rằng vào thời cổ đại, nhận thức của con người về mối quan hệ nhân quả chắc chắn sẽ rất hạn chế. Mà tất cả kinh nghiệm đời sống thực tế đều khiến họ cảm nhận sâu sắc rằng "vạn sự tất có nhân quả". Khi nhìn thấy cành lá trên cây bị gió thổi lay động, họ dĩ nhiên có thể hiểu gió chính là nguyên nhân khiến cành lá bay lượn. Thế nhưng họ lại không biết cái gọi là "sự lưu động của không khí tạo thành gió" mà ngày nay con người đã được học từ sách giáo khoa tiểu học. Do đó, họ tự nhiên cho rằng: "Chắc chắn có thế lực nào đó tạo ra gió, nhưng rốt cuộc đó là gì?" Trong điều kiện không có bất kỳ "lời giải thích hợp lý" nào, họ sẽ tiếp tục cho rằng: "Đó chỉ có thể là sức mạnh của thần linh" — bởi vì, "vạn sự tất có nhân quả". Họ không thể tưởng tượng nổi trên thế gian này quả thực có những chuyện "không có bất kỳ mục đích nào". Trên thực tế, cho đến tận ngày nay, vẫn có đại đa số người trong toàn bộ cộng đồng nhân loại kiên định tin rằng "vạn sự tất có nhân quả", và coi nhận thức đó làm căn cứ để thấu hiểu vạn vật.

Thomas Sowell từng cảm thán trước sự vĩ đại của Darwin, ông nói: "Darwin không chỉ là một mốc son trong sinh học, mà còn là một mốc son trong lịch sử phát triển tư duy của nhân loại"7. Sở dĩ Darwin vĩ đại là vì ông gần như là người đầu tiên có năng lực toàn diện, có thể vượt qua khoảng thời gian kéo dài tới vài triệu năm, triệt để thoát khỏi sự hạn hẹp của "nhận thức cá nhân" để "tư duy đúng đắn" về các vấn đề; đồng thời nhờ đó mà vô số người đời sau có thể "đứng trên vai người khổng lồ", thiết lập và hoàn thiện một phương pháp tư duy có tính hệ thống vượt qua giới hạn cá nhân con người — đó là "phương pháp khoa học" (Scientific Methods).

Ngày 24 tháng 11 năm 1859, sau hai mươi năm chuẩn bị cẩn trọng, Darwin xuất bản cuốn "Nguồn gốc các loài". Lần in đầu tiên gồm một ngàn hai trăm năm mươi cuốn, đã bán sạch chỉ trong vòng một ngày. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là Darwin đã "chiến thắng" và tôn giáo đã "thất bại".

43 năm sau khi Darwin qua đời, 66 năm sau khi "Nguồn gốc các loài" ra đời, tức là vào năm 1925, một giáo viên trung học ở bang Tennessee, Mỹ tên là John Scopes, vì giảng dạy thuyết tiến hóa của Darwin trong lớp học đã bị lôi ra tòa án, đưa lên vành móng ngựa, cuối cùng bị phạt 90 đô la — đây chính là "Vụ án con khỉ" nổi tiếng trong lịch sử (The Scopes Case, còn gọi là "monkey trial")8.

Mặc dù phán quyết của "Vụ án con khỉ" chỉ giới hạn ở bang Tennessee, nhưng mãi đến năm 1968, Tối cao pháp viện Mỹ mới căn cứ vào "Tu chính án thứ nhất" để ra phán quyết rằng các trường học được phép giảng dạy thuyết tiến hóa, bởi vì đó là khoa học.

Năm 1987, một vụ kiện từ bang Louisiana lại làm dấy lên tranh cãi. Cuối cùng, Tối cao pháp viện phán quyết rằng "việc yêu cầu nhà trường khi dạy thuyết tiến hóa thì đồng thời phải cho phép dạy thuyết sáng thế" là vi hiến.

Năm 1999, hội đồng giáo dục bang Kansas bỏ phiếu quyết định loại bỏ thuyết tiến hóa ra khỏi các môn thi chuẩn hóa. Một số chuyên gia cho rằng đây là một phương pháp vô cùng hiệu quả để ngăn chặn giáo viên dạy thuyết tiến hóa, bởi vì học sinh sẽ không phải thi môn thuyết tiến hóa nữa.

Trong sách giáo khoa của bang Alabama, có in một tuyên bố như thế này: "Thuyết tiến hóa là học thuyết mà một số nhà khoa học tin tưởng, chứ không phải là sự thật."

Ở Minnesota, một giáo viên cho rằng thuyết sáng thế mới là khoa học đích thực đã bị khuyên từ chức vì dám đưa ra những lời chỉ trích thuyết tiến hóa trong lớp học. Giáo viên này đã kiện nhà trường ra tòa.

Ngày 20 tháng 12 năm 2005, Tòa án Địa khu Liên bang bang Pennsylvania, Mỹ đã đưa ra phán quyết, cho rằng thuyết "Thiết kế thông minh" – cho rằng sinh vật do một nhà thiết kế có trí thông minh cao siêu nào đó tạo ra – là một niệm tưởng tôn giáo, việc giảng dạy lý thuyết này trong các lớp khoa học ở trường công lập vi phạm Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Mỹ.

Hầu hết các bài viết về chủ đề này luôn xuất phát từ tiền đề tôn giáo và khoa học đối lập lẫn nhau, dốc sức dùng những sự kiện này để chứng minh thực lực to lớn và sự tà ác của tôn giáo. Đối với bản thân tôn giáo, tôi có sự thấu hiểu và cách nhìn của riêng mình, nhưng cho dù cá nhân tôi là một kẻ gọi là "không có tín ngưỡng", tôi cũng sẽ không phản đối "tự do tín ngưỡng"; đồng thời cũng không nên, và không thể ép buộc bất kỳ ai từ bỏ tín ngưỡng của mình.

Trên thực tế, tôn giáo và khoa học không nhất thiết phải đối lập nhau. Nếu tôn giáo và khoa học hoàn toàn đối lập, thì không thể giải thích hợp lý một thực tế rằng: Copernicus, Galileo, Darwin, Newton v.v., rất nhiều nhân vật vĩ đại đều có tín ngưỡng tôn giáo kiên định. Trên thực tế, cho đến tận ngày nay, trên trái đất này chắc chắn vẫn có rất nhiều nhà khoa học vẫn mang trong mình tín ngưỡng tôn giáo vô cùng kiên định — mặc dù chúng ta rất khó có cách nào để thu thập được một con số thống kê phần trăm chính xác.

Giống như khoa học, tôn giáo cũng là công cụ mà con người dùng để "tư duy" về thế giới này, để "giải thích" thế giới này, chỉ là trong việc giải thích thế giới vật lý (ví dụ như nguồn gốc của sự sống, quy luật vận hành của các thiên thể), khoa học hiện đại đã từng bước thay thế tôn giáo. Thế lực tôn giáo ngày nay vẫn vô cùng to lớn, chỉ là trọng tâm của tôn giáo đã chuyển sang một phương diện khác cần nó hơn — thế giới tinh thần (có lẽ tương đương với "văn minh tinh thần" mà chúng ta vẫn thường nhắc tới).

Trong cuộc tranh cãi kéo dài từ trước đến nay giữa "thuyết tiến hóa" và "thuyết sáng thế" (cùng với biến thể của thuyết sáng thế là "thuyết thiết kế thông minh", còn gọi là "thuyết thiết kế thần lực"), cả hai phe tranh chấp đều vô cùng chắc chắn về quan điểm của mình. Mà điểm khác biệt thực sự mang tính quyết định nằm ở chỗ: những người ủng hộ Darwin, nếu thực sự ủng hộ một cách kiên định sau khi đã thấu hiểu tường tận, thì đều là những người có năng lực vận dụng sức mạnh tâm trí để thoát khỏi sự hạn hẹp trong nhận thức của chính mình. Còn những kẻ phản đối Darwin là những người có sức mạnh tâm trí chưa phát triển đủ để dùng vào việc thoát khỏi sự hạn hẹp trong nhận thức bản thân, họ không thể hiểu đúng và vận dụng trọn vẹn công cụ tư duy mới — phương pháp luận khoa học — để suy ngẫm vấn đề, thậm chí còn không nhận thức được rằng chính vì lý do này mà họ đã chối bỏ khoa học.

Ngày nay, trái ngược với quan điểm của thuyết sáng thế, các tạp chí khoa học nghiêm túc không hề có bài báo nào phủ nhận sự tiến hóa. Vào giữa thập niên 90 của thế kỷ trước, George W. Gilchrist thuộc Đại học Washington, Mỹ đã khảo sát hàng ngàn loại tạp chí có tên trong tài liệu gốc, muốn tìm kiếm các bài viết về "thiết kế thần lực" hoặc thuyết sáng thế. Ông đã lùng sục hàng trăm ngàn báo cáo khoa học nhưng không tìm thấy nổi một báo cáo nào về thuyết sáng thế. Sau đó, Barbara Forrest thuộc Đại học Southeastern Louisiana và Lawrence M. Krauss thuộc Đại học Case Western Reserve đã mất vài năm để độc lập tiến hành những cuộc khảo sát tương tự, kết quả cũng về tay trắng9. Có thể nói, tất cả các nhà khoa học nghiêm túc ngày nay đều phải tin tưởng và có khả năng thấu hiểu thuyết tiến hóa, mặc dù họ cũng có thể đồng thời sở hữu một tín ngưỡng tôn giáo nghiêm cẩn.

Chúng ta đều biết rằng trong lòng mỗi người chúng ta đều tràn ngập nỗi sợ hãi, mà mọi nỗi sợ hãi thực ra đều bắt nguồn từ việc chúng ta sợ hãi những điều chưa biết. Do đó, nỗi sợ hãi là vĩnh hằng, bởi vì chúng ta không bao giờ có thể biết hết mọi thứ. Phép ẩn dụ của Thomas Sowell vô cùng tinh tế. Ông nói rằng, trong không gian vô tận và mờ mịt của những điều chưa biết, "tri thức" của chúng ta chỉ giống như những vì sao trong đó, mà khoảng trống giữa các vì sao với nhau còn lớn hơn gấp bội lần bản thân những vì sao ấy. Vì vậy, chúng ta cần đến "tín ngưỡng", "hy vọng", "tình yêu", "phương châm kỳ tích", thậm chí là cả những thứ "yêu ma quỷ quái dị ngữ" mà Khổng Tử không bàn tới10 v.v., những thứ mà các học giả gọi là "ảo tưởng tất yếu" (necessary fiction) để lấp đầy những khoảng trống đó thì mới cảm thấy tâm an lý đắc.

Thế nên, việc đi bàn luận về vấn đề mà rất nhiều người nhiệt tình tranh cãi — rằng "tín ngưỡng tôn giáo của Einstein rốt cuộc là thế nào", hoặc "Einstein rốt cuộc có tín ngưỡng tôn giáo hay không" — là một việc không có mấy ý nghĩa. Bởi vì, cho dù là Einstein thì trong lòng cũng sẽ tồn tại nỗi sợ hãi hoặc sự kính úy. Bởi vì ông cũng giống như tất cả mọi người, phải đối mặt với những điều chưa biết — cho dù ông biết nhiều hơn tất cả những người cùng thời với mình rất nhiều, tuy nhiên, tất cả những gì ông biết so với tất cả những điều chưa biết đối với ông, cũng chỉ giống như một phân tử nước trong đại dương bao la mà thôi. Do đó, cho dù ông có tín ngưỡng thì cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên; và cho dù ông có tín ngưỡng đi chăng nữa, thứ ông tôn sùng chắc chắn cũng không phải là vị thần mà những kẻ khước từ khoa học đang thờ phụng.

Nếu con người không biết đọc, không biết ghi chép, không biết biểu đạt, không biết tư duy, thì sẽ biến thành bộ dạng gì đây? Câu chuyện dưới đây được lưu truyền rất rộng rãi11:

Nhốt năm con khỉ vào một cái chuồng, phía trên treo một buồng chuối. Các nhà thí nghiệm chuẩn bị nước sôi, hễ cứ có con khỉ nào chạm vào chuối là nước sôi sùng sục sẽ ngay lập tức dội thẳng lên người con khỉ đó. Đầu tiên có một con khỉ muốn đi lấy chuối và bị nước sôi làm bỏng, sau đó mỗi con khỉ sau vài lần thử nghiệm tương tự đều nhận thấy kết quả hoàn toàn giống hệt như vậy. Thế là bầy khỉ không còn dám tơ tưởng đến chuyện đi lấy chuối nữa.

Sau đó, các nhà thí nghiệm đem đổi một con khỉ trong số đó đi, thay vào bằng một con khỉ mới. Con khỉ mới này vừa nhìn thấy chuối, dĩ nhiên lập tức muốn đi lấy. Kết quả là, còn chưa đợi các nhà khoa học kịp dội nước, bốn con khỉ kia đã lao vào nện cho con khỉ mới đến một trận nhừ tử. Sau khi ăn đòn vài lần, con khỉ mới cũng không dám tìm cách lấy chuối nữa — vì sợ bị đánh đau.

Từ đó về sau, các nhà thí nghiệm lại đổi một con khỉ khác đi, thay vào một con khỉ mới tinh khác. Con khỉ mới này vừa nhìn thấy chuối cũng ruột gan nóng như lửa đốt muốn xông lên lấy, và tất nhiên, mọi chuyện diễn ra y như cũ, chờ đợi nó là trận đòn hội đồng nhừ tử từ bốn con khỉ còn lại. Thế là con khỉ mới đến này cũng không dám bén mảng chạm vào chuối nữa.

Điều thú vị nhất là con khỉ vừa mới bị ăn đòn hồi nãy, lần này ra tay lại nặng nhất. (Những con khỉ khác có lẽ xuất phát từ sự bảo ban, còn con khỉ này chắc chắn là xuất phát từ sự trả thù — bởi vì) mặc dù nó chưa từng bị nước sôi dội vào người bao giờ.

Cuối cùng, năm con khỉ ban đầu trong chuồng đều đã được thay thế sạch sẽ. Năm con khỉ hiện tại hoàn toàn không biết sự tồn tại của nước sôi, chúng chỉ biết một điều duy nhất — đứa nào dám bén mảng chạm vào buồng chuối kia, lập tức lao vào tẩn cho một trận nhừ tử. (Hành vi của chúng chẳng liên quan gì đến việc bảo ban cả, tất cả hoàn toàn là do sự trả thù!)

Câu chuyện này nghe nói có thể minh họa cho việc truyền thống được hình thành như thế nào. Trên thực tế, thí nghiệm này chỉ có thể lý giải một phần về việc những truyền thống vô lý nào đó đã hình thành ra sao. Rất nhiều truyền thống thoạt nhìn có vẻ chẳng có mấy đạo lý vào ngày nay, thuở ban đầu quả thực đã từng là đúng đắn hoặc từng là thứ tiệm cận với sự chân lý nhất. Thứ mà câu chuyện này thực sự cho chúng ta thấy chính là: đối với việc truyền bá tri thức một cách đúng đắn, ngôn ngữ, chữ viết cùng tư duy logic quan trọng đến nhường nào. Tạm thời chưa bàn đến tính chân thực của câu chuyện này, chúng ta hãy tiếp tục liên tưởng: nếu như lũ khỉ có thể nói chuyện, vậy thì chúng đâu cần phải dùng đến gậy gộc. Nếu như lũ khỉ biết viết chữ, thì cho dù có thay đổi bao nhiêu lần, thay bao nhiêu con đi chăng nữa, con khỉ mới tới cũng không phải ăn đòn — lại càng không bị đánh đập một cách oan uổng. Nếu như lũ khỉ thậm chí có thể sử dụng trọn vẹn tư duy logic, có lẽ cuối cùng chúng sẽ nghĩ ra cách né tránh nước sôi để ăn được chuối, và thậm chí có lẽ vì thế mà sinh lòng khinh miệt đối với những kẻ làm thí nghiệm kia.

Nhắc đến tầm quan trọng của chữ viết, tôi không kìm được mà phải tốn thêm nhiều bút mực hơn, liều lĩnh chịu tiếng là dài dòng để chèn thêm một ví dụ nữa. Dưới đây là một đoạn trích từ bộ phim "Bá tước Monte Cristo", đoạn ngắn này tôi đã xem qua không biết bao nhiêu lần, và lần nào cũng khiến da gà da tép nổi lên khắp người.

Edmond Dantès – người đang bị giam cầm trong ngục tối – cuối cùng cũng gặp được linh mục Faria – người đã mất sáu năm đào đường hầm nhưng không may lại đào sang phòng giam bên cạnh.

Sau đó, linh mục Faria yêu cầu Edmond giúp ông ta đào đường hầm: In return for you help, I offer something priceless…

- My freedom? — Đôi mắt Edmond bỗng sáng bừng lên.

Freedom can be taken away. — Linh mục Faria tỏ vẻ hơi khinh miệt, nói tiếp: — As you well know, I offer knowledge, everything I have learned, I will teach you economics, mathematics, philosophy, science…

Edmond bất chợt lại phát hiện ra thứ khiến bản thân phấn khích: …to read and write?

Linh mục Faria ngẩn ra một thoáng, nhận ra đây là một tên một chữ bẻ đôi cũng không biết, bèn tỏ vẻ bất đắc dĩ: …of course.

Edmond hoàn toàn không thể từ chối được nữa: When do we start?

Bởi vì không có ngôn ngữ đủ tinh tế, cũng không có chữ viết để sử dụng, thế nên những con khỉ đó không thể tiến hành giao tiếp và thảo luận hiệu quả. Do đó, lũ khỉ hầu như không có cơ hội phát triển năng lực tư duy logic hoàn chỉnh, chứ đừng nói đến chuyện "suy nghĩ theo lối khoa học". Vì vậy, cuối cùng đám khỉ không tài nào làm sáng tỏ được mối quan hệ giữa chuối và nước sôi là gì, mà chỉ rút ra được một kết luận — chuối là thứ không thể chạm vào — còn vì sao không thể chạm vào thì lại bị xuyên tạc hoàn toàn. Chỉ nhìn kết quả mà không truy cứu nguyên nhân, hoặc suy diễn nguyên nhân một cách bừa bãi, là một ý nghĩ và hành động nguy hiểm đến nhường nào? Đúng như câu nói: "Chủ nghĩa kinh nghiệm hại chết người ta".

Đến đây, chúng ta đã chạm đến chướng ngại vật lớn nhất trong toàn bộ quá trình học tập, hay nói cách khác là trong quá trình truyền đạt tri thức — sự hạn hẹp của "chủ nghĩa kinh nghiệm". Tất cả mọi người ít nhiều đều là tín đồ của chủ nghĩa kinh nghiệm, bởi vì, như đã đề cập trước đó — phương pháp cơ bản nhất để tất cả mọi người thu nạp tri thức chính là thông qua "trải nghiệm". Chủ nghĩa kinh nghiệm có giá trị áp dụng ở một tầng lớp nhất định nào đó, chúng ta không thể phủ nhận hoàn toàn giá trị quan trọng của nó. Song đồng thời, phải nhận thức rõ giới hạn căn bản của "chủ nghĩa kinh nghiệm".

Trước hết, kinh nghiệm của cá nhân là hữu hạn. Một ví dụ vô cùng mang tính thuyết phục chính là cái gọi là "Phản xạ hắt hơi do ánh sáng chói" (Photic sneeze reflex). Giờ đây chúng ta đã biết đây là một đặc điểm di truyền qua gen, khoảng 17% đến 35% con người sở hữu "triệu chứng" này. Giả thuyết có độ tin cậy cao hiện nay cho rằng giác quan của mắt và mũi chịu sự chi phối của cùng một dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve), thế nên phản ứng phòng vệ đối với kích thích cường độ mạnh đã bị lẫn lộn vào nhau gây ra hiện tượng hắt hơi. Cụ thể mà nói, ánh nắng chói chang chiếu vào mắt khiến khoang mũi nhầm tưởng đó là kích thích nhắm vào mình, cho nên muốn hắt hơi để tống khứ dị vật ra ngoài. Aristotle từng đề cập đến hiện tượng này trong cuốn "Vấn đề" (Problemata) quyển thứ 33 của ông, thế nhưng Aristotle thuở đó dẫu bản thân từng trải nghiệm qua cũng không thể giải thích đúng đắn, khó khăn hơn nữa là, những người đọc được văn bản của Aristotle, có ít nhất 65% khả năng không thể dùng kinh nghiệm của chính mình để hiểu được hiện tượng được ghi chép trong đoạn văn đó.

Năm 1798, nhà hóa học người Anh John Dalton đã cho công bố bài viết nổi tiếng mang tựa đề "Những sự thật kỳ lạ liên quan đến thị giác màu sắc" ("Extraordinary facts relating to the vision of colours"). Mãi từ thời điểm đó, các giới khoa học gia mới bắt đầu tiến hành nghiên cứu về hiện tượng "mù màu", đưa ra những giải thích toàn diện và khoa học hơn đối với nó. Nhìn từ số liệu thống kê, có ít nhất trên 3% con người gặp chướng ngại trong việc nhận diện màu sắc. Thế nhưng rất dễ hình dung, trước thời điểm đó, những người bị mù màu không thể nhận được bất kỳ sự thấu hiểu nào từ người khác, thứ họ có thể nhận được nhiều nhất có lẽ chỉ là những lời chế giễu.

Ở những thời điểm khác, việc không thể vượt qua những kinh nghiệm hữu hạn của cá nhân để thấu hiểu vạn vật xung quanh cùng những người khác, luôn mang lại những thảm họa kinh hoàng. Ngày 1 tháng 12 năm 2004, cơ quan chức năng Trung Quốc lần đầu tiên công khai phát hành "Sách trắng về người đồng tính", cho biết số lượng nam giới đồng tính đang ở độ tuổi hoạt động tình dục tại Trung Quốc hiện vượt quá 10 triệu người. Tại một số quốc gia phương Tây cởi mở, có khoảng 5 đến 7% nam giới thừa nhận bản thân là người đồng tính hoặc có khuynh hướng đồng tính. Nữ giới thấp hơn con số này một chút. Còn theo số liệu được thế giới công nhận, tức là tỷ lệ dân số đồng tính chiếm từ 2% đến 5% tổng dân số, tổng số người đồng tính ở Trung Quốc đại lục vượt quá 40 triệu người. Hơn nữa, tỷ lệ này tương đối cố định, dân số đồng tính không vì sự áp chế hay khoan dung của xã hội mà giảm đi hay tăng lên, mà chỉ có sự khác biệt giữa ẩn giấu và phơi bày.

Hiện tượng đồng tính không chỉ tồn tại ở thời đại ngày nay, và cũng không phải trong lịch sử chưa từng xảy ra. Hơn nữa, chẳng có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy tỷ lệ dân số đồng tính đang gia tăng. Thế nhưng, những bi kịch phát sinh chỉ vì đại đa số con người không thể phá vỡ giới hạn kinh nghiệm của bản thân là điều không tài nào tưởng tượng nổi. Tại Iran, Mauritania, Ả Rập Xê Út, Sudan và Oman, hễ bắt quả tang hành vi tình dục đồng giới là khép tội tử hình; Pakistan phán án từ hai năm đến chung thân, kèm theo hình phạt đánh roi; Malaysia có thể phán phạt tối đa hai mươi năm; Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất mười bốn năm; Bangladesh phán bảy năm; Libya phán ba đến năm năm; Algeria phán tù giam từ hai tháng đến hai năm; nhưng tại Ai Cập, Indonesia và Iraq thì không có các điều luật hình phạt liên quan. Một số quốc gia còn đặt ra các điều luật chi tiết như "hai người cùng giới tính cởi trần nằm bên nhau, đánh 99 roi", "nam hôn nam, đánh 60 roi".

Tại Ả Rập Xê Út, Ai Cập, Syria, Lebanon, Tunisia, Yemen v.v., đồng tính luyến ái bị coi là tội ác. Cách đây chưa lâu, một thiếu niên ở Cairo vì đăng nhập vào trang web dành cho người đồng tính rồi công khai thông tin cá nhân của mình, đã bị kết án 17 năm tù giam, trong đó bao gồm 2 năm lao động cưỡng bức. Iran từng công khai tử hình hai thiếu niên với tội danh phát sinh hành vi tình dục đồng giới. Kể từ khi Khomeini lên nắm quyền vào năm 1979 đến nay, Iran đã hành quyết hơn bốn ngàn nam nữ đồng tính luyến ái. "Iran chúng tôi không giống đất nước quý vị, chúng tôi không có người đồng tính," năm 2006, Ahmadinejad từng phát biểu như vậy khi được hỏi về vụ quốc gia này mới đây đã hành quyết hai nam giới đồng tính tại Đại học Columbia, Mỹ. "Ở Iran, chúng tôi không có hiện tượng này," ông ta nói tiếp. "Tôi không biết ai là kẻ tung tin rằng chúng tôi có tình trạng đó." Lời phát biểu này đã châm ngòi cho một tràng cười lớn kèm theo những tiếng la ó phản đối từ khoảng 700 thính giả có mặt tại hiện trường.

Thứ hai, kinh nghiệm của tập thể là hữu hạn. Nguồn gốc hạn hẹp của kinh nghiệm tập thể bắt nguồn từ tuổi thọ có hạn của con người. Hiện vẫn chưa có bằng chứng xác thực cho thấy tuổi thọ của bất kỳ loài sinh vật nào thuộc về con người có thể vượt quá 200 năm. Thế nhưng, cho dù là khoảng thời gian kéo dài tận 200 năm đi nữa, đối với việc tích lũy và tiêu hóa tri thức mà nói thì cũng thực sự quá ư tầm thường. Từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, khi triết gia Hy Lạp Aristarchus phỏng đoán rằng mặt trời phải là trung tâm của thế giới, cho đến khi Copernicus đề xuất thuyết nhật tâm, đã trải qua khoảng 1.800 năm; từ khi Aristotle ghi chép "ánh sáng chói có thể dẫn đến hắt hơi" trong cuốn "Vấn đề" quyển thứ 33 cho đến lúc các nhà khoa học đưa ra lời giải thích tương đối đáng tin cậy, đã trôi qua hơn 2.300 năm.

Nguyên nhân thực sự khiến thuyết tiến hóa của Darwin cho đến tận ngày nay vẫn chỉ là một học thuyết khoa học được rất ít người thực sự thấu hiểu và kiên định tin tưởng, nằm ở chỗ: đây là một tri thức không thể thu hoạch được chỉ thông qua trải nghiệm cá nhân, thậm chí đây còn là thứ tri thức mà ngay cả kinh nghiệm của toàn bộ cộng đồng nhân loại cũng không tài nào bao quát hết nổi. Trong nhân loại, rốt cuộc có ai có đủ năng lực tự mình trải nghiệm toàn bộ quá trình tiến hóa kể từ tổ tiên chung của chúng ta với loài khỉ cho đến tận ngày nay không? Nếu thực sự có ai đó trải qua trọn vẹn toàn bộ quá trình ấy, người ta sẽ nhìn thấy một số họ hàng của anh ta cho đến nay vẫn là khỉ, trong khi những họ hàng khác dần biến thành đười ươi, rồi một số họ hàng của những con đười ươi đó lại từ từ biến thành tinh tinh, họ hàng của tinh tinh sau đó có một số biến thành vượn người; và một số họ hàng của vượn người cuối cùng đã biến thành con người của ngày hôm nay... Thế nhưng, ngày nay, toàn thể nhân loại cần ít nhất 2 triệu năm, mới có cơ hội nhìn thấy một số loài đười ươi tiến hóa thành tinh tinh đấy.

Đối với những tri thức không thể tự mình trải nghiệm, con người thường ôm ấp nỗi sợ hãi trong lòng, bởi vì người ta sợ hãi những điều chưa biết. Mà một khi tập thể đối mặt với tri thức không thể trải nghiệm, thường sẽ biểu hiện ra sự cuồng loạn. Có một câu nói vô cùng sâu sắc: "Rất nhiều khi, sự lương thiện của con người xuất phát từ sự yếu đuối, còn sự tàn bạo của họ chẳng qua chỉ bắt nguồn từ nỗi sợ hãi." Copernicus hiểu rõ điều này, cho nên mãi đến tận phút lâm chung, ông mới dám chính thức xuất bản tác phẩm "Về chuyển động của các thiên thể" viết về thuyết nhật tâm. Người ủng hộ Copernicus là Giordano Bruno thì non tay hơn một chút, hay nói cách khác là thể hiện sự dũng cảm hơn một chút, kết quả là đã bị thiêu chết.

Cuối cùng, không chỉ tồn tại những tri thức không thể thu nhận thông qua kinh nghiệm cá nhân hay tập thể, mà còn tồn tại cả những tri thức trái ngược với kinh nghiệm hiện có. Chúng ta vẫn thường nói "kinh nghiệm là quý giá", thế nhưng, trong một số thời điểm, cái gọi là "kinh nghiệm" ấy lại chính là vật cản trên con đường tiến bộ của chúng ta, thậm chí là hố sâu mà chúng ta có thể gặp phải trên hành trình tiến bước, chỉ sơ sẩy một chút thôi là không tài nào vượt qua nổi.

Khi con người lĩnh hội tri thức mới, thường hay dựa dẫm vào kinh nghiệm quá khứ. Do đó, trong khoa giáo dục học, "phép ẩn dụ" là một trong những phương thức giảng dạy được rất nhiều học giả và chuyên gia tôn sùng nhất. Giáo viên tiểu học dùng quả trứng luộc chín để ẩn dụ cho cấu trúc của Trái Đất, khiến học sinh tiểu học lập tức hiểu ngay những tri thức mà các em không tài nào tự mình trải nghiệm được — chứ có ai có đủ khả năng chui xuống tận tâm Trái Đất để ngó thử đâu chứ? Giáo viên trung học dùng cấu trúc của hệ mặt trời để ẩn dụ cho cấu trúc bên trong của nguyên tử, khiến học sinh trung học lập tức hiểu được những tri thức mà các em không thể tự mình trải nghiệm — trong một khoảng thời gian khá dài, không phải trường học nào cũng có thể sở hữu nổi kính hiển vi ion trường đủ để quan sát cấu trúc bên trong của nguyên tử. Điều kỳ diệu hơn nữa là, lần này học sinh trung học lại phải dựa vào một kinh nghiệm tri thức vốn không thể thu được thông qua trải nghiệm cá nhân — đó chính là cấu trúc của hệ mặt trời.

Thế nhưng, tiền đề của việc sử dụng phép ẩn dụ để thấu hiểu những tri thức mới hoặc chưa biết, là tri thức đó phải tiệm cận, hoặc tương tự với một "kinh nghiệm đang có" nào đó. Song, xét ở một mức độ nào đó, đôi khi ngay cả công cụ kỳ diệu là "phép ẩn dụ" cũng lực bất tòng tâm, bởi vì luôn có những lúc tri thức mà chúng ta đối mặt và đang cố gắng thấu hiểu lại hoàn toàn trái ngược với kinh nghiệm hiện tại.

Chỉ cần quan sát là sẽ thấy, hầu như tất cả những "chướng ngại giao tiếp" chủ yếu trong đời sống thường nhật về bản chất đều do việc đôi bên giao tiếp không thể khiến đối phương thấu hiểu những tri thức hoặc thông tin đi ngược lại với kinh nghiệm của họ mà ra. Nói không ngoa chút nào, các giải pháp được cung cấp trong hầu như tất cả các cuốn sách viết về "Kỹ năng giao tiếp" bày bán ở các hiệu sách và thư viện hiện nay đều chưa thực sự chạm đến đúng trọng tâm. Việc truyền đạt những tri thức và thông tin kiểu này không thể dễ dàng và triệt để giải quyết chỉ bằng cách "đặt mình vào vị trí của người khác để suy nghĩ vấn đề". Mặc dù việc "đặt mình vào vị trí của người khác để suy nghĩ" quả thực đã là một kỹ năng rất hữu ích lại cực kỳ khó nắm vững, thế nhưng khi chúng ta đối mặt (hoặc nói "quay lưng về phía" có lẽ sẽ chuẩn xác hơn) với những "vấn đề mà cả đôi bên lập trường đều không thể nghĩ tới" thì sao? Dẫu rằng trong những thời điểm như thế, chúng ta thậm chí còn chẳng biết rốt cuộc vấn đề là gì, nhưng có một điều gần như chắc chắn, những vấn đề như vậy không chỉ thực sự tồn tại, mà thường còn vô cùng trọng đại.

Phu nhân của Clinton là Hillary từng quan sát được một hiện tượng như thế này: "Cái gọi là lãnh đạo xuất sắc, có thể đưa mọi người đến nơi họ muốn đến; còn cái gọi là lãnh đạo kiệt xuất, có thể đưa mọi người đến nơi họ nên đến nhưng lại chưa từng nghĩ tới việc sẽ đến đó." Có thể có được tư duy như vậy, có thể có được cách diễn đạt như vậy, chứng tỏ bạn học Hillary không chỉ có chỉ số thông minh vượt trội (nghe nói vượt quá 147), mà sức mạnh tâm trí cũng đủ cường đại, cường đại đến mức có thể thấu hiểu những "nhà lãnh đạo kiệt xuất" kia.

Theo quan điểm của tôi, mấu chốt của mọi thất bại trong giáo dục cũng bắt nguồn từ một nguyên nhân tương tự. Khi khám phá những điều chưa biết, khi đi tìm chân lý, hầu như mọi khó khăn đều xuất phát từ việc làm sao để thấu hiểu một cách đúng đắn những tri thức "thậm chí có thể trái ngược với kinh nghiệm hiện có". Nhìn từ góc độ này, tôn giáo trong quá khứ đã không còn khả năng gánh vác trách nhiệm ấy, buộc phải nhường đường cho phương pháp và thủ đoạn mà một số ít người đã nắm bắt, đang sử dụng và không ngừng hoàn thiện — đó chính là khoa học. Về phương pháp khoa học, đó là một đề tài vượt xa phạm vi bài viết của tôi có thể thảo luận, lời khuyên của tôi là tất cả học sinh đều nên nghiêm túc đọc ít nhất ba cuốn sách về lịch sử khoa học và phương pháp khoa học.

Nhìn từ góc độ này, con người có lẽ là loài sinh vật kỳ cục nhất trên trái đất: sự tiến hóa lâu dài đã đưa con người phát triển đến đỉnh cao như ngày nay, thế nhưng mỗi một cá nhân vào khoảnh khắc cất tiếng khóc chào đời, thực ra lại đứng ở vạch xuất phát gần như tương đồng với các loài động vật khác, tâm trí phải bắt đầu tiến hóa từ con số không. Suốt khoảng đời còn lại sau đó, phải dùng một khoảng thời gian khá dài thông qua việc học tập khô khan cùng sự thực hành lặp đi lặp lai thì mới có được năng lực sử dụng chữ viết (một số người nhờ nỗ lực mà có thể sử dụng nhiều ngôn ngữ). Phải có được năng lực chữ viết rồi thì mới có thể thông qua việc đọc sách để thoát khỏi muôn vàn hạn chế mà thu nạp thêm nhiều tri thức hơn nữa. Sau đó còn phải học tập logic, suy ngẫm vấn đề thông qua phương pháp khoa học, rồi mới có thể trưởng thành (hoặc dứt khoát dùng "tiến hóa" làm phép ẩn dụ thì thích hợp hơn) để trở thành một con người đúng nghĩa — đương nhiên chắc chắn sẽ có một tỷ lệ tương đối lớn, tuyệt đối vượt quá một nửa số "con người" thực chất trên con đường này chỉ tiến hóa chưa nổi một nửa đoạn đường đã tự mãn tự đại mất rồi.

Những người nhìn thấu bản chất sẽ cảm thấy vô cùng thất vọng, thậm chí tuyệt vọng đối với nền giáo dục vốn có phần mỏng manh. Bởi vì, hiển nhiên là có những kẻ rõ ràng chưa tiến hóa hoàn thiện, vậy mà lại được sàng lọc để trở thành giáo viên. Không tài nào tưởng tượng nổi một bức tranh thế này:

Một con khỉ lớn đang tận tụy "dạy dỗ" một bầy khỉ con — nếu như là một con đười ươi đang dạy một bầy khỉ con thì có lẽ còn đỡ hơn một chút. Có thể tưởng tượng được rằng những con khỉ con cuối cùng tiến hóa thành người ấy trên suốt chặng đường đi đã phải trải qua những đọa đày tàn khốc và khó lòng tưởng tượng nổi đến nhường nào?!

Phép ẩn dụ này thoạt nhìn có vẻ quá cay nghiệt, lại cực kỳ khó chấp nhận. Thế nhưng đành phải thừa nhận rằng phép ẩn dụ này không chỉ sinh động mà còn chuẩn xác, hơn nữa lại hoàn toàn không có bất kỳ ý đồ mạo phạm bất cứ ai nào cả. Dương nhiên, ước chừng cũng chẳng có ai ngu ngốc tự nhận mình khớp với hình tượng đó đâu.

Người ta đồn rằng, Thượng Đế vì không muốn người Babylon xây dựng tháp Babel, nên đã khiến cho con người nói những ngôn ngữ khác nhau. Trên thực tế, rào cản ngôn ngữ chưa bao giờ là "không thể vượt qua", cao lắm thì cũng chỉ là "khó vượt qua" mà thôi. Marco Polo vào hơn bảy trăm năm trước, trong điều kiện không có Kim Sơn Từ Bá (Kingsoft PowerWord), không hiểu "Đường cong quy luật trí nhớ Ebbinghaus", chẳng "đảo ngược" cũng chẳng "cuồng nhiệt", đã học được thứ ngôn ngữ khó nắm bắt nhất, dễ quên nhất, khó học nhất trên trái đất (elusive) — đó là tiếng Trung. Ngày nay, những người thông thạo nhiều ngôn ngữ trên trái đất ngày một nhiều, thế nhưng, một rào cản khác để xây dựng tháp Babel cuối cùng cũng nổi lên trên mặt nước — đó chính là sự hạn hẹp của "chủ nghĩa kinh nghiệm" mà rất nhiều "con người" có lẽ suốt đời cũng chẳng thể thoát ra nổi.

Tại bước ngoặt này, "phép ẩn dụ" vẫn mang trong mình sức mạnh kỳ diệu. Bước đầu tiên mang tính quyết định nhất chính là: ghi nhớ và thấu hiểu những ví dụ trên, sau đó khắc ghi trong đầu rằng thế giới này quả thực tồn tại "những tri thức trái ngược với kinh nghiệm hiện có". Tiếp đó, hãy biến câu nói này thành kinh nghiệm sẵn có, dùng nó để ẩn dụ cho những điều chưa biết. Kế đến, bắt buộc phải đầu tư một lượng lớn thời gian cùng tâm sức để học tập và nắm vững "phương pháp luận khoa học", giãy giụa tiến hóa thành con người theo đúng nghĩa đen. Đương nhiên, phải nhắc lại lần nữa, bất kỳ ai cũng có quyền từ bỏ sự tiến hóa.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.