Thành công rốt cuộc là gì? Có vẻ như ai cũng biết, nhưng lại chẳng có ai giải thích cho rõ ràng, cũng rất khó tìm ra một định nghĩa thống nhất. Lời giải thích trong từ điển thì lại vô cùng đơn giản và rõ ràng: thành công chính là đạt được mục tiêu đã đề ra. Lời giải thích này tất nhiên là đúng, nhưng chưa đủ, bởi lẽ "mục tiêu" mà mỗi người mong đợi thực sự khác biệt vô cùng.
Thế nhưng, trong những cuốn sách "thành công học" vốn chiếm đầy các kệ sách, thậm chí là cả một khu vực chuyên biệt tại hầu hết các hiệu sách, ta có thể thấy một điểm chung: họ đơn giản hóa và tầm thường hóa định nghĩa về "thành công". Gần đây, tạp chí "New Weekly" có một bài viết khá hay, tiêu đề là "Có một loại độc dược mang tên thành công". Đối với định nghĩa tầm thường và bị đơn giản hóa quá mức về "thành công" của các sách "thành công học", "New Weekly" đã châm biếm như sau:
...Trong logic của thành công học, nếu bạn không kiếm được "biệt thự, xe sang, thu nhập hàng triệu mỗi năm", nếu bạn không trở thành người thành công khiến kẻ khác ngưỡng mộ, thì điều đó chứng tỏ bạn kém cỏi, bạn đã phạm vào "tội không thành công"!
Giúp bạn "thực hiện giá trị cuộc sống", "khai phá tiềm năng cá nhân", "kiếm một triệu trong ba tháng", "có xe có nhà", "nghỉ hưu trước ba mươi lăm tuổi"... thành công học tràn lan khắp nơi, từ chốn công sở đến trên mạng. Những người muốn tiến thủ lạc lối trong hàng tá khóa học nâng cao và lớp đào tạo ngắn hạn, các bậc thầy thành công học xuất hiện nhan nhản, các khóa đào tạo thành công học nở rộ trở thành một ngành công nghiệp.
...Khi việc thành công của toàn dân trở thành một làn sóng cuồng nhiệt, khi thành công vươn lên thành một giá trị chủ đạo giống như chân lý tuyệt đối mà ai ai cũng đổ xô theo đuổi, thì thành công học chính là một liều thuốc độc, còn những người tin vào thành công học sẽ trở thành nạn nhân.
Điều thú vị là, mặc dù ai cũng nói "thế giới này thay đổi nhanh quá", nhưng cuối cùng chúng ta luôn nhận ra "chẳng có gì thay đổi cả". "Biệt thự, xe sang, thu nhập hàng triệu mỗi năm" của ngày hôm nay là thứ mà rất nhiều người đàn ông mơ ước, thậm chí là điều kiện để các cô gái chọn bạn đời. Hãy lật lại những tờ báo cũ mà xem, những năm sáu mươi, bảy mươi, yêu cầu chọn bạn đời của các cô gái là đàn ông phải có "bốn món": đồng hồ, xe đạp, máy khâu, ghế sofa; những năm tám mươi cũng yêu cầu "bốn món": tivi, tủ lạnh, máy ghi âm, máy giặt; sự thay đổi bề mặt trong hai ba mươi năm phản ánh bản chất không hề thay đổi - đều phản ánh khát vọng mãnh liệt của con người trong việc "muốn sở hữu những vật chất hoặc tài nguyên mình chưa từng có".
Thực ra, ai cũng hiểu một đạo lý: "Bạn không thể có được mọi thứ". Không ai là kẻ ngốc cả. Thế nhưng, khát vọng "muốn sở hữu những vật chất hoặc tài nguyên chưa từng có" lại quá mãnh liệt, vì thế, mọi người bắt đầu chuyển sang một hướng khác: "Thứ mình sở hữu không nhiều, nhưng nhiều hơn bạn! Như vậy là mình vui rồi." Xem xét kỹ "thành công" mà nhiều người định nghĩa, xét cho cùng chỉ cần bốn chữ là có thể khái quát được - "cao hơn người khác", tức là ngôn từ dân dã gọi là "ngầu". Nếu không thể làm người ngầu nhất, vậy thì tốt nhất là "dưới một người mà trên vạn người", thoái lui một bước thì ít nhất cũng phải ngầu hơn đại đa số hoặc nhiều người khác.
Dùng cách này để định nghĩa "thành công", từ lâu đã định sẵn một kết cục khó xử. Dù là tài sản, quyền lực hay địa vị, dùng những thứ này để định nghĩa thành công, chẳng qua chỉ là cách gọi khác nhau mà thôi. Đa số mọi người chỉ theo đuổi bấy nhiêu đó. Nếu cứ hơn người khác là thành công, thì thế giới này sẽ chẳng bao giờ có người thành công cả - Chúa mới là người ngầu nhất (nếu Ngài, hoặc bất cứ thứ gì đó, thực sự tồn tại) - mà đó lại chẳng phải con người, là thần linh. Thế nhưng, đa số mọi người chưa bao giờ cảm thấy định nghĩa của họ có vấn đề gì. Nếu không thì sao có người thậm chí đến cả nhân cách cũng sẵn sàng vứt bỏ để làm tay sai chứ? - Kiểu ví dụ này xưa nay ở đâu cũng có, tiện tay nhặt một cái là có thể rơi ra vô số kể từ kẽ tay.
Trên thực tế, "đố kỵ" - một trong bảy tội lỗi chết người mà Cơ Đốc giáo định nghĩa - cũng sinh ra như thế. Sự đố kỵ bắt nguồn từ việc hiểu sai lệch về sự khác biệt giữa mình và người khác. Đa số mọi người cả đời không thoát khỏi những cảm xúc nảy sinh từ việc so sánh, bất kể là tích cực hay tiêu cực. Có người nói, hạnh phúc là một dạng so sánh. Lại có người đùa rằng, đối với một người đàn ông, hạnh phúc là thu nhập của mình luôn cao hơn thu nhập của em rể 20%. Có một câu quảng cáo rất phổ biến, thực ra cũng dựa trên tâm lý y hệt như vậy: không có tốt nhất, chỉ có tốt hơn.
Nhưng vấn đề ở chỗ, so sánh là tương đối, mà tương đối thì chẳng bao giờ có điểm dừng. Vì thế, chúng ta có thể dễ dàng tưởng tượng rằng đối với những người xây dựng quan niệm hạnh phúc của mình trên kết quả so sánh với người khác, thì hạnh phúc và niềm vui sẽ mãi mãi không bao giờ đạt được. Dù có thỉnh thoảng nảy sinh cảm giác hạnh phúc, niềm vui, thì cũng chỉ là thoáng qua, vì luôn có người trẻ đẹp hơn hoặc phong độ hơn họ, thu nhập cao hơn, quyền lực lớn hơn, địa vị thân phận tôn quý hơn, tài sản khổng lồ hơn.
Có một số người nhìn thấu tất cả những điều này, nhưng lại chọn cách trốn tránh. Những người này cho rằng "vạn vật đều là hư không", tất cả chỉ là ảo ảnh mà thôi. Thế là cho rằng mình có thể nhảy ra khỏi hồng trần, rời xa ồn ào. Thực ra, đây cũng chỉ là biểu hiện của sức mạnh trí tuệ quá yếu đuối mà thôi.
Những người khác cũng nhìn thấu tất cả, nhưng không chọn cách trốn tránh. Mà họ thản nhiên chấp nhận. Họ sử dụng sức mạnh trí tuệ của mình để phân biệt rõ đâu là niềm vui hoặc hạnh phúc nhất định phải xây dựng trên cơ sở so sánh, và đâu là niềm vui hoặc hạnh phúc có thể đạt được mà không cần so sánh. Sau đó, dành thời gian tìm kiếm hoặc thậm chí là tạo ra những niềm vui, hạnh phúc không cần so sánh - tất nhiên, cũng phải trả giá rất nhiều - rồi sống không oán không hối, tận hưởng niềm vui, bình thản chịu đựng đau khổ.
Một bác sĩ ngoại khoa cảm thấy rất vui vẻ hạnh phúc, vì ông vừa giành lại một sinh mạng trẻ từ tay thần chết. Một giáo viên cấp hai cảm thấy rất vui vẻ hạnh phúc, vì cô vừa giảng giải rõ ràng cho đám trẻ khoảng 15 tuổi về mối quan hệ tinh tế giữa cảm tính và lý tính. Một nghiên cứu viên tại viện sinh học cảm thấy rất vui vẻ hạnh phúc, vì cô thấy mỗi ngày thức dậy, chạy bộ đến phòng thí nghiệm rồi quan sát ghi chép về đám vi khuẩn mình nuôi cấy thật là tuyệt diệu và kỳ diệu biết bao. Một người mẹ cảm thấy rất vui vẻ hạnh phúc, vì bà đang ngồi bên giường con, khuôn mặt đứa bé trong giấc mơ yên bình, xinh xắn tỏa ra ánh hào quang, thật khiến người ta yêu thương xiết bao...
Cuộc sống không thể hoàn toàn tránh né việc so sánh, nhưng trên thực tế, có quá nhiều, quá nhiều niềm vui và hạnh phúc có thể đạt được mà không cần so sánh, chỉ là thường bị mọi người bỏ qua mà thôi. Thế là, phần lớn thời gian bị dùng vào việc theo đuổi những niềm vui và hạnh phúc bắt buộc phải thông qua so sánh mới có được, để rồi cuối cùng chỉ nhận lại nhiều đau khổ hơn. Nhưng thời gian sẽ không vì kết quả đau khổ không thể chịu đựng được mà quay ngược trở lại, thuộc tính của thời gian quyết định rằng mỗi người chúng ta đều không thể thực sự có cơ hội làm lại từ đầu. Nếu chỉ vì kết quả như vậy mà bắt đầu gửi gắm hy vọng vào kiếp sau, thì lại càng đáng buồn hơn. Tất nhiên, còn có điều đáng buồn hơn: gửi gắm hy vọng vào thế hệ sau, mà không màng tới việc kinh nghiệm của chính mình hoàn toàn là "kinh nghiệm sai lầm", chỉ đơn thuần và ngu ngốc cho rằng kinh nghiệm của mình dù sao cũng là "kinh nghiệm nhiều năm"...
Chỉ cần có thể thực sự hiểu được nội dung khoảng một ngàn chữ phía trước này, chúng ta có thể sử dụng trí tuệ để đạt được sự giải phóng. Từ hôm nay, sau khi liệt kê hết những việc mình cần làm, hãy phân biệt kỹ: niềm vui và hạnh phúc mình có được sau khi làm xong việc này có nhất định phải xây dựng trên cơ sở so sánh mới đạt được không? Sau đó, hãy đánh dấu và ưu tiên thực hiện các kế hoạch hành động có thể đạt được niềm vui và hạnh phúc mà không cần so sánh. Thời gian vẫn sẽ trôi đi từng phút từng giây, năm này qua năm khác như thường lệ, nhưng bạn sẽ ngạc nhiên về sự thay đổi trong cuộc sống của mình. Mỗi phút, mỗi giây, mỗi ngày, mỗi năm, chất lượng thời gian lại có thể khác biệt đến thế.
Tôi bỗng thấy rất lạ, tại sao rất ít người nghiêm túc nghiên cứu "hạnh phúc học" hay "niềm vui học" chứ?