Việc sách "học thuyết thành công" luôn có thể cuốn hút người đọc là một sự thật không thể chối cãi. Những cuốn sách này làm được như vậy là vì trong sách luôn có những cái gọi là "tình huống" sống động và cụ thể ở khắp mọi nơi. Phương pháp lập luận này có lẽ bắt nguồn từ phương pháp giảng dạy "phân tích tình huống" (case study) do Trường Kinh doanh Harvard tiên phong vào giữa thập niên tám mươi của thế kỷ trước.
Thực tế là, khi Trường Kinh doanh Harvard mới bắt đầu, các giáo sư nhanh chóng nhận ra rằng họ hoàn toàn không tìm được giáo trình phù hợp nào đã có sẵn. Vì vậy, giải pháp đầu tiên họ nghĩ đến là đi phỏng vấn những doanh nhân hàng đầu, rồi sau đó quay về ghi chép chi tiết những việc mà những nhà lãnh đạo kiệt xuất này đang làm cũng như phương pháp của họ chính xác là gì – đó chính là những cái gọi là "tình huống" (case). Các giáo sư này ngay sau đó nhận ra rằng, họ không thể cứ cầm những ghi chép về các "tình huống" này mà giảng dạy theo kiểu đọc kinh, bởi vì trên thực tế, hoàn toàn không tồn tại bất kỳ một "tiêu chuẩn" cố định nào để đo lường "cái gì sẽ thành công, cái gì sẽ thất bại". Thế là, cách thức mà các giáo sư hướng dẫn sinh viên là để họ tự đọc kỹ các "tình huống" đó trước, sau đó chuẩn bị nghiêm túc cho các cuộc thảo luận trên lớp, và đề xuất các phương án hành động tiếp theo. Về cơ bản, cho đến tận ngày nay, đây vẫn là cách vận dụng của cái gọi là "mô hình giảng dạy" này.
"Phương pháp phân tích tình huống" (case study method) tuy là một phương pháp giảng dạy tương đối tiên tiến, nhưng giống như tất cả các phương pháp giảng dạy khác, nó cũng có những hạn chế riêng của mình – rất dễ rơi vào những ngụy biện phổ biến. Trong khi đó, các cuốn sách "học thuyết thành công" lại thường coi "phương pháp phân tích tình huống" (case study method) – vốn được các trường kinh doanh "thừa nhận là có khiếm khuyết nhưng bắt buộc phải sử dụng" – là một phương pháp đúng đắn hiển nhiên. Thế là, mọi nơi đều tràn ngập các loại ngụy biện logic.
Phổ biến nhất chính là "phiến diện" (vơ đũa cả nắm). Một kinh nghiệm linh nghiệm trên một người không có nghĩa là kinh nghiệm đó sẽ có tác dụng trên tất cả mọi người. Ví dụ, lời của Edison thường xuyên bị các loại sách "học thuyết thành công" trích dẫn:
Edison sống đến 84 tuổi, cả đời có hơn 1100 phát minh. Về nguyên nhân thành công của mình, ông từng nói thế này: "Một số người cho rằng tôi có thành tựu trong nhiều việc là vì tôi có cái gọi là 'thiên tài', điều này không đúng. Bất kể là người có đầu óc sáng suốt nào, nếu chịu khó nỗ lực hành động thì đều có thể có được thành tựu như tôi." Danh ngôn của Edison là: "Thiên tài là một phần trăm cảm hứng và chín mươi chín phần trăm mồ hôi."
"Nỗ lực hành động" không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến thành công. Ví dụ, một yếu tố rõ ràng, cực kỳ quan trọng nhưng không thường xuyên được nhắc đến là: Edison may mắn được sinh ra ở một quốc gia có "hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ tương đối hoàn thiện". Nếu truy cứu sâu hơn nữa, thành công to lớn của Edison có một nguyên nhân quan trọng nhất – ông may mắn có một người mẹ vĩ đại. Edison đi học năm 8 tuổi, nhưng chỉ mới đọc sách được ba tháng đã bị giáo viên đuổi khỏi trường vì bị gọi là "đứa trẻ chậm phát triển" – ở bất kỳ quốc gia nào, một đứa trẻ suốt ngày không có việc gì làm mà cứ chạy ra cạnh chuồng gà tự mình ấp trứng thì đều có thể bị đa số giáo viên coi là "đứa trẻ chậm phát triển". Kể từ đó trở đi, mẹ là "gia sư" của cậu. Nhờ phương pháp giáo dục tốt của mẹ mà cậu nảy sinh niềm hứng thú sâu sắc với việc đọc sách. "Cậu không những đọc sách uyên bác, mà còn đọc mười dòng cùng lúc, đọc qua là nhớ". Thử giả thiết một chút, nếu Edison sinh ra ở Trung Quốc cuối thế kỷ trước thì…
Thực tế là, trên thế giới này cũng tồn tại một số người khác, họ áp dụng những hành vi trái ngược hoàn toàn với "nỗ lực hành động" mà cũng đạt được thành tựu hoặc gặt hái thành công, mặc dù hình thức biểu hiện của thành công khác nhau. Warren Buffett sau khi mua cổ phiếu mà ông cho rằng đáng để nắm giữ, ông chỉ thực hiện một hành động tương đương với "không nỗ lực, không hành động" – đó là "chờ đợi thời cơ bán ra"; thậm chí, đối với cổ phiếu của một số công ty như Coca-Cola, Buffett đơn giản là mua xong thì không làm bất cứ động thái nào nữa. Chiến lược "không kháng cự, không hợp tác" của Mohandas Karamchand Gandhi cũng là một hành động trái ngược hoàn toàn với "nỗ lực hành động".
Lưu ý rằng, tôi không hề nói là "không nên nỗ lực hành động" – tôi là người tin rằng "nỗ lực là điều nên làm". Tôi thậm chí cho rằng việc "nắm giữ mãi mãi" sau khi mua vào của Buffett cũng là hành động cần nỗ lực mới có thể kiên trì được, còn "không kháng cự, không hợp tác" của Gandhi lại càng là hành động cần nhiều sức mạnh tâm trí hơn nữa mới có thể thực hành được.
Điều tôi muốn nói là, "tình huống" của Edison chỉ có thể cho chúng ta biết rằng Edison rất nỗ lực, rất siêng năng, yêu công việc, yêu cuộc sống. Nhưng "tình huống" này không thể chứng minh rằng, bất cứ ai trong chúng ta chỉ cần giống như Edison "rất nỗ lực, rất siêng năng, yêu công việc, yêu cuộc sống" là có thể đạt được thành tựu giống như ông – rõ ràng còn cần rất nhiều yếu tố khác tác động. Việc Edison có phải là một người đặc biệt nỗ lực hay không, về bản chất không liên quan gì đến chúng ta; chúng ta nên nỗ lực thì vẫn cứ phải nỗ lực, không nên chỉ vì người khác nỗ lực hay không nỗ lực mà chúng ta lại từ bỏ sự nỗ lực của chính mình.
Bậc thầy "học thuyết thành công" nói: "Muốn thành công thì phải đi bắt chước những người thành công đó!" Xem ra câu chuyện "Đông Thi bắt chước Tây Thi" (Đông Thi hiệu tần) quả thực có rất nhiều người căn bản là chưa xem hiểu. Tuy nhiên, nhìn từ căn nguyên mà nói, không phải là vì câu chuyện "Đông Thi bắt chước Tây Thi" quá khó hiểu, mà là vì không ai tin mình là "Đông Thi". Nếu cho rằng mình là "Đông Thi" thì quả là quá khó khăn, vậy thì nhìn rõ mình không phải là "Tây Thi" hẳn là điều hiển nhiên chứ nhỉ? Người có tâm lý khỏe mạnh không chỉ nên có năng lực nhìn rõ thế giới chân thực, mà còn nên có đủ năng lực cảm nhận cái tôi chân thực. Xóa bỏ sự khác biệt, chối bỏ giới hạn đều là tâm lý và hành vi bệnh hoạn.
Một lỗi logic ẩn giấu hơn nữa là "chỉ đúng một chiều" (đúng một chiều). Rất nhiều lập luận chỉ là "đúng một chiều". Ví dụ như, câu nói "nhiều sinh viên nghe không hiểu tiếng Anh chuẩn với tốc độ bình thường" chính là chỉ đúng một chiều. Đảo ngược lại thì thật hoang đường – chẳng lẽ cứ là (tiếng Anh) mà sinh viên nghe không hiểu thì chắc chắn là tiếng Anh chuẩn với tốc độ bình thường ư?
Ví dụ dễ thấy nhất liên quan đến "học thuyết thành công" là "××× thành công là vì anh ta kiên trì không ngừng nghỉ! Vì vậy, làm bất cứ việc gì cũng phải kiên trì không ngừng nghỉ. Chỉ cần kiên trì đến cùng là nhất định có thể thành công!". Khuyến khích người khác là mỹ đức, nhưng lừa dối người khác là thất đức. Ai nói kiên trì đến cùng là nhất định sẽ thành công? Nói đùa à. Bạn thử kiên trì đến cùng để nghiên cứu "động cơ vĩnh cửu" hay "thuốc trường sinh" xem nào? Ai thích kiên trì thì cứ việc kiên trì. Tiền đề của việc kiên trì đến cùng sẽ thành công là: mục tiêu dự kiến không chỉ thực tế mà còn khả thi, sau đó phương pháp cũng phải là chính xác nhất. Tóm lại, kiên trì một cách mù quáng thì đại khái là chẳng có kết quả gì tốt đẹp cả.
Một ví dụ khác dở khóc dở cười nữa là câu chuyện được lưu truyền rộng rãi như thế này:
Mục sư đang chuẩn bị bản thảo bài giảng, cậu con trai nhỏ lại cứ ở bên cạnh làm ồn không dứt. Mục sư không còn cách nào khác, liền tiện tay cầm lấy một cuốn tạp chí cũ, xé vụn hình minh họa có màu sắc rực rỡ – một tấm bản đồ thế giới – vứt xuống đất, rồi nói: "John, nếu con có thể ghép hoàn chỉnh tấm bản đồ này, ta sẽ cho con 25 xu." Mục sư tưởng rằng làm như vậy sẽ khiến John tốn trọn cả một buổi sáng, như vậy chính mình có thể tĩnh tâm suy nghĩ vấn đề. Nhưng chưa đầy 10 phút, cậu con trai đã gõ cửa phòng ông, trên tay cầm tấm bản đồ đã được ghép hoàn chỉnh. Mục sư vô cùng kinh ngạc trước việc John ghép tấm bản đồ thế giới nhanh như vậy, ông hỏi: "Con trai, sao con lại ghép bản đồ nhanh như vậy?" "À", John nhỏ nói, "Dễ lắm ạ. Ở mặt kia có ảnh của một người, con chỉ cần ghép ảnh người này lại, rồi lật ngược nó lại là xong. Con nghĩ nếu người này đúng, thì thế giới này cũng đúng." Mục sư mỉm cười, đưa cho con trai 25 xu, nói với cậu: "Cảm ơn con! Con đã giúp ta chuẩn bị chủ đề cho bài giảng ngày mai: Nếu một người đúng, thì thế giới của người đó cũng sẽ đúng."
Sau đó, những người kể xong câu chuyện này sẽ nói một cách đầy ẩn ý:
Câu chuyện này gợi mở cho chúng ta rằng: Nếu bạn muốn thay đổi thế giới của mình, thay đổi cuộc sống của mình, trước hết nên thay đổi chính bản thân mình. Nếu thái độ tâm lý của bạn là tích cực, cuộc sống của bạn cũng sẽ vui vẻ; nếu thái độ tâm lý của bạn là tiêu cực, thì cuộc sống cũng sẽ buồn đau.
Nhưng trên thực tế, đây hoàn toàn là một lời giải thích hỗn loạn về logic. Cho dù kết luận có đúng đi chăng nữa, người có năng lực tư duy cũng nên từ chối những quá trình lập luận hỗn loạn về logic đó. Đạo lý mà câu chuyện này có thể nói với chúng ta một cách logic là: "Đổi một góc độ, có lẽ có thể tìm ra phương pháp rất đơn giản để giải quyết vấn đề phức tạp." Còn kết luận của mục sư, cũng như kết luận của các bậc thầy "học thuyết thành công" khi kể lại câu chuyện này – "Nếu một người đúng, thì thế giới của người đó cũng sẽ đúng" – thì chẳng qua chỉ là đánh tráo khái niệm mà thôi, thậm chí còn không tính là "lập luận bằng phép loại suy". Theo cách nói của tôi, đây chính là "râu ông nọ cắm cằm bà kia" theo đúng nghĩa đen, hoặc là "miệng lừa khớp với miệng ngựa" – tóm lại kiểu gì cũng không đúng!
Truyền cảm hứng chắc chắn không có gì sai, vì con người đúng là cần được khích lệ, nhưng không được nói bậy. Càng lớn tuổi, tôi càng ghét nhiều cuốn sách truyền cảm hứng, thậm chí cảm thấy có nhiều lúc, "bậc thầy học thuyết thành công" đơn giản chính là bằng với "kẻ lừa đảo giang hồ". Và theo một ý nghĩa nào đó, họ còn đáng ghét hơn cả kẻ lừa đảo giang hồ, vì kẻ lừa đảo cuối cùng chẳng qua chỉ lừa đi của bạn một thứ gì đó, nếu bạn thông minh thì có thể sẽ không bị lừa, hoặc dù có bị lừa, cũng có thể nghĩ cách bù đắp tổn thất. Nhưng, một số bậc thầy "học thuyết thành công" lại không giống vậy, họ cầm tiền của bạn, giành được sự tin tưởng của bạn, rồi sau đó biến bạn thành kẻ ngốc nghếch hơn. Đương nhiên, nếu bạn thông minh, bạn chỉ có thể tức đến bật cười mà bất lực.
Điều chết người là sự hỗn loạn logic này lại thực sự có thể mang lại sự ngạc nhiên trong cách hiểu. Thế là, đa số mọi người không tự chủ được mà chấp nhận nó một cách không phân biệt đúng sai. Thế nhưng, ngu ngốc chấp nhận một kết luận đúng thì có ích gì chứ? Đây quả thực là một câu chuyện đầy ẩn ý, cũng thực sự có thể rút ra rất nhiều kết luận thú vị và bổ ích. Nhưng, làm ơn, có thể làm một người có năng lực logic trước đã rồi hãy nói chuyện khác được không?
Ngoài "phiến diện", "đúng một chiều" ra, trong sách "học thuyết thành công" thậm chí còn không thiếu những sự hỗn loạn logic trơ trẽn, mặt dày. Ví dụ về "học thuyết thành công" có sự hỗn loạn logic trơ trẽn khiến tôi ấn tượng sâu sắc nhất là một ví dụ về "thái độ quyết định tất cả". Tôi biết, và cũng tin rằng "có đôi khi, chỉ riêng việc thay đổi thái độ thực sự có thể mang lại kết quả khác biệt". Tuy nhiên, tôi cho rằng nếu dùng logic dưới đây để bắt tôi chấp nhận, hoặc bắt bất kỳ ai chấp nhận, thì không những là không thể, mà thậm chí còn là vô đạo đức.
Nếu đánh số điểm từ 1 đến 26 cho các chữ cái từ A đến Z (A=1, B=2…, Z=26), thì:
* Kiến thức (KNOWLEDGE) chỉ được 96 điểm (11+14+15+23+12+5+4+7+5=96)
* Nỗ lực (HARDWORK) cũng chỉ được 98 điểm (8+1+18+4+23+15+18+11=98)
* Thái độ (ATTITUDE) mới là tất cả chi phối cuộc đời bạn, bởi vì 1+20+20+9+20+21+4+5=100
Làm ơn, có chút logic cơ bản đi được không? Thực tế là, dùng phương pháp này để tính toán thì có rất nhiều từ có kết quả bằng 100:
alienation (sự xa lánh)
apoplectic (người bị đột quỵ)
boycott (tẩy chay)
cacophony (âm thanh hỗn tạp, âm thanh chói tai)
chimpanzee (tinh tinh)
connivance (sự dung túng)
coyness (sự bẽn lẽn)
flurry (sự hoảng hốt)
frisson (sự run rẩy)
impotence (sự bất lực/liệt dương)
inflation (lạm phát)
pussy (cô bé/âm hộ)
socialism (chủ nghĩa xã hội)
status (thân phận, địa vị)
stress (áp lực)
surcharge (phụ phí, phạt thêm, phí bổ sung)
syndicate (tập đoàn)
tuppence (thứ nhỏ nhặt không đáng kể)
turkey (gà tây, thứ vô dụng)
Wednesday (thứ Tư)
wholesale (bán buôn)
Trên đây chỉ là một phần nhỏ các danh từ trong hơn một nghìn từ mà tôi tìm thấy trong bảng từ vựng tiếng Anh BNC. À phải rồi, tính từ useless (vô dụng) nếu tính theo thuật toán này, kết quả cũng bằng 100. Bổ sung: Vừa viết xong, tôi tiện tay tìm kiếm trên Google cụm từ "KNOWLEDGE11+14+15+23+12+5+4+7+5=96". Kết quả nhận được vô cùng đáng nghiền ngẫm: gần 150 mục đầu tiên gần như đều đến từ các trang web tiếng Trung. Phải đến trang kết quả tìm kiếm thứ 16 mới bắt đầu lác đác có một số trang web tiếng Anh nhắc đến thuật toán kỳ quặc này, ở kết quả tìm kiếm thứ 151 của Google, tôi thấy một bài viết như thế này: chỉ ra rằng bullshit=103, rồi viết tiếp, "So, it stands to reason that hard work and knowledge will get you close, attitude will get you there, but bullshit will put you over the top." (Vì vậy, có lý do để tin rằng nỗ lực và kiến thức sẽ đưa bạn đến gần đích, thái độ sẽ đưa bạn đến đó, nhưng sự nhảm nhí (bullshit) mới là thứ đưa bạn lên đỉnh cao.) Còn có cái buồn cười hơn nữa, tác giả lại tiếp tục chỉ ra một từ khác: asskissing=127!