Vận may (luck) rốt cuộc là gì, là một vấn đề cực kỳ đáng để suy ngẫm nghiêm túc. Nếu bạn không thể suy nghĩ thấu đáo vấn đề này, bạn có thể sẽ vì nhận thức sai lầm mà lãng phí thời gian không ngừng nghỉ—và những ví dụ về việc lãng phí cả một đời vì thế có thể thấy ở khắp nơi, bất kể xưa hay nay, trong hay ngoài nước.
Trước hết, vận may thực sự tồn tại. Có người có thể bay an toàn suốt hai ba chục năm rồi vinh quang nghỉ hưu, nhưng lại có người lần đầu ngồi máy bay đã tử nạn vì tai nạn. Khi con tàu Titanic rời cảng năm xưa, có người vì đột nhiên có chuyện gì đó mà thay đổi lịch trình vào phút chót, nhờ vậy mà thoát được đại nạn, nhưng lại có những người khác lén lút trà trộn lên tàu để rồi cuối cùng không thoát khỏi cái chết. Có người mua xổ số cả đời cuối cùng cũng trúng giải nhưng lại phát hiện tờ vé số đó đã mất, thế mà sao lại có người cả đời lần đầu mua vé số đã trúng giải đặc biệt—đó là xác suất 1/18.000.000 đấy!
Hơn nữa, vận may còn có phân biệt tốt xấu. Nếu xác suất trúng giải đặc biệt của xổ số là 1/18.000.000, mà bạn lại trúng, thì bạn sẽ "cảm thấy" mình vô cùng may mắn. Ngược lại, nếu bạn đã mua hết toàn bộ 18.000.000 tờ vé số đó, mà lại vô tình làm mất đúng tờ trúng giải độc đắc, thì bạn sẽ "cảm thấy" mình vô cùng bất hạnh.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, tại sao cùng là xác suất 1/18.000.000, mà lại khiến bạn trải nghiệm cảm giác khác biệt một trời một vực như vậy? Xác suất là như nhau, cái khác biệt chính là dục vọng của bạn. Khi bạn cảm thấy "may mắn", là vì dục vọng của bạn được thỏa mãn; khi bạn cảm thấy "bất hạnh", là vì dục vọng của bạn bị thất vọng.
Vì vậy, xuất phát từ góc độ lý tính, cái gọi là vận may mà chúng ta có thể cảm nhận được, chẳng qua chỉ là cảm xúc nảy sinh khi các sự kiện có xác suất nhỏ xảy ra mà thôi. Mặc dù đôi khi xác suất có thể tính toán được, nhưng chắc chắn đó không phải là thứ bạn có thể kiểm soát. Dục vọng tuy không phải lúc nào cũng có thể được thỏa mãn, nhưng lại là thứ mà bạn không những có thể kiểm soát, thậm chí có thể hoàn toàn kiểm soát. Những người lãng phí thời gian, sống hoài sống phí, đều có một đặc điểm chung—họ cố gắng kiểm soát những thứ mình hoàn toàn không thể kiểm soát, nhưng lại mất kiểm soát hoàn toàn ở những nơi mình thực sự có thể nắm quyền.
Nhất định phải suy nghĩ thấu đáo và ghi nhớ điều này: tin vào vận may thực ra là biểu hiện của việc thiếu tự chủ. Tôi luôn cảm thấy việc mình vô tình học nghiêm túc môn xác suất và thống kê trong thời gian đại học là một sự ngẫu nhiên có lợi ích vô cùng tận cho cả đời. Việc đọc và suy ngẫm trong thời gian đó khiến tôi xác định và thản nhiên chấp nhận một hiện thực: xác suất tồn tại độc lập với bất kỳ ai, vì vậy tuyệt đối sẽ không thay đổi dù chỉ một chút chỉ vì kỳ vọng của tôi. Lý Tông Thịnh đã nói trong "Phàm Nhân Ca" rằng: "Hỏi bạn đã khi nào thấy thế giới này thay đổi vì con người?" nghe mà tôi thấy kinh tâm động phách. Vì vậy, nhìn từ bản chất, vận may chẳng qua chỉ là một sự tồn tại thực tế hoàn toàn không liên quan gì đến tôi. Nói cách khác, mặc dù vận may thực sự tồn tại, nhưng tôi không thể tin vào vận may, hoặc nói một cách trọn vẹn là, tôi không thể tin rằng vận may có liên quan đến tôi.
Nhận thức như vậy chỉ có thể khiến bạn ngày càng trở nên lý tính hơn. Khi bạn thấy trọng tài tung đồng xu trên sân bóng rổ để quyết định ai phát bóng trước, bạn biết đó là công bằng; còn khi liếc nhìn thấy một vài cầu thủ trong hai đội nhắm mắt cầu nguyện, bạn biết rằng thực ra hành vi của họ là nực cười, vô hiệu, và hoàn toàn không quan trọng. Bạn chắc chắn sẽ luôn nhớ rõ khoảnh khắc đó, khoảnh khắc mà lần đầu tiên bạn nhận ra hóa ra bạn có thể thông qua việc chấp nhận thực tế để kiểm soát bản thân, và từ đó chỉ riêng điều này thôi đã có thể khiến bạn mạnh mẽ hơn đa số mọi người. Bạn bắt đầu hiểu tại sao có nhiều người mê tín nhóm máu, chòm sao, xem hoàng lịch để quyết định vận trình của mình, lén lút cúng tế để cầu điềm lành, hoặc sau lưng trù ẻo mong những người mình ghét hoặc căm thù không được chết tử tế. Không ngoại lệ, thực ra đó chẳng qua chỉ là một cách thức khác của sự yếu đuối bất lực mà con người biểu hiện ra khi đối mặt với thực tế mà họ hoàn toàn không thể kiểm soát.
Mọi người không thích, thậm chí sợ hãi những việc mình không thể kiểm soát. Hơn nữa, người càng yếu đuối càng hy vọng giành được quyền kiểm soát; đồng thời, càng nhận thức được mình không có quyền kiểm soát thì lại càng sợ hãi. Cảnh quay thú vị nhất trong phim liên quan đến điều này là một kẻ nhát gan cầm súng run cầm cập nhưng vẫn hét lớn với đồng đội: "(Can’t you see?) It’s under my control!" (Bạn không thấy sao? Mọi thứ nằm trong tầm kiểm soát của tôi!). Vì vậy, Ralph Waldo Emerson từng nói: “Shallow men believe in luck. Strong men believe in cause and effect. - Kẻ yếu tin vào vận may, kẻ mạnh chỉ tin vào nhân quả”. Một hiện tượng thú vị là tất cả các cao thủ cờ bạc thực thụ đều không tin vào vận may. Họ không phải vì "vận may tốt" mà bách chiến bách thắng, lý do họ thắng nhiều thua ít, chỉ vì họ dành nhiều thời gian và tâm sức hơn để nghiên cứu và tính toán xác suất, họ chỉ tìm cách để thắng, chứ chưa bao giờ đánh bạc. Ngược lại, những kẻ tin vào vận may mà còn ham mê cờ bạc, thì tất định sẽ không có kết cục tốt đẹp.
Vận may đến với bạn, đương nhiên bạn nên rất vui vẻ; vận xui ập đến với bạn, bạn nên bình tĩnh đón nhận—dù thế nào đi nữa bạn vẫn phải tiếp tục sống, đương nhiên vẫn phải tiếp tục đối mặt với những sự vật mà bạn không thể kiểm soát. Thực ra, đây là thái độ sống mà Tô Thức đã tổng kết từ lâu: "Sự đột ngột tới mà không kinh hãi, vô cớ gia vào mà không giận dữ."
Dùng nhận thức như vậy để quan sát đám đông xung quanh, bạn rất có thể sẽ sớm đạt được đồng thuận với tôi. Những người tin vào sự tồn tại của "vận may" thực ra thường là để trốn tránh hiện trạng khó xử, nên mới ký thác hy vọng vào sự xuất hiện của cái gọi là "phép màu", xa xỉ mong muốn có thể dễ dàng "cá muối lật mình" (đổi đời)—họ quên mất rằng, cá muối lật mình xong thì vẫn là cá muối. Còn những người tin vào sự tồn tại của "vận rủi" thường là để trốn tránh trách nhiệm của bản thân trong quá khứ. Nếu một người không muốn gánh vác trách nhiệm đối với sự khó xử hiện tại, thì đương nhiên cách làm thuận tiện nhất chính là đi oán trách vận xui. Tin tôi đi, nếu bạn chịu thản nhiên đối diện với bản ngã chân thật, cuối cùng bạn sẽ phát hiện ra tất cả những khó xử mà bạn đang đối mặt ngày hôm nay ít nhiều đều có trách nhiệm của chính mình. Có rất nhiều lý do để tin vào sự tồn tại của vận may, nhà văn kiêm nhà sản xuất người Pháp Jean Cocteau từng nói đùa rằng: "Chúng ta bắt buộc phải tin vào vận may. Nếu không thì làm sao giải thích được việc những người mà chúng ta không thích lại thành công cơ chứ?" (We must believe in luck. For how else can we explain the success of those we don’t like?)
Ngoài ra, còn có một hiện tượng tâm lý học đặc biệt thú vị. Nếu bạn tin vào vận may, cuộc sống của bạn sẽ không vì thế mà trở nên tốt hơn hay tệ hơn. Nhưng ngược lại, nếu bạn cứ tự cảm thấy mình là một kẻ đen đủi, thì cuộc sống của bạn chắc chắn sẽ vì thế mà trở nên tồi tệ hơn. Vì vậy, mặc dù không nên lạc quan mù quáng, nhưng tuyệt đối không được sống một cách bi quan. Điều kỳ diệu là, nỗ lực thường thực sự có thể thay đổi vận may của một người. Gần hai nghìn năm trăm năm trước, Seneca (nhà triết học, nhà soạn kịch bi kịch, nhà chính trị La Mã) đã nói rất rõ ràng về việc này: "Cái gọi là may mắn chính là khi bạn đã sẵn sàng thì cơ hội ập đến." (Luck is what happens when preparation meets opportunity.)
Khi tất cả những kẻ lừa đảo trong thiên hạ ra tay, bước đầu tiên chính là tìm mọi cách để khiến nạn nhân tin vào câu "cơ hội ngàn năm có một"; mà một khi nạn nhân tin rằng đây là một cơ hội "hiếm có khó tìm, không thể bỏ lỡ", họ sẽ vì áp lực do suy nghĩ này mang lại mà đưa ra những lựa chọn phi lý trí. Vì vậy, tuyệt đối đừng tin vào câu "cơ hội ngàn năm có một". Khi bạn chưa sẵn sàng, đối với bạn, không tồn tại bất kỳ cơ hội nào cả. Cơ hội luôn xuất hiện bên cạnh bạn từng giây từng phút, mấu chốt nằm ở chỗ, bạn có đủ nỗ lực hay không, để có thể làm được như Gia Cát Lượng, "vạn sự sẵn sàng, chỉ thiếu gió đông". Và khi bạn đã sẵn sàng, ở đâu cũng có cơ hội, hơn nữa tất cả các cơ hội đều là thực tế, và là những cơ hội có thể nắm bắt được.
Cũng chính vì vậy mà chúng ta sùng bái sự nỗ lực. Mặc dù quan điểm của Knight thực sự là đúng: "Nỗ lực" so với hai yếu tố còn lại—xuất thân và vận may—là yếu tố không đáng kể nhất. Tuy nhiên, chúng ta có thể thấy rất nhiều ví dụ thực tế, có một số lượng đáng kể người, bất kể xưa hay nay, trong hay ngoài nước, đều thực sự thông qua "nỗ lực" mà cuối cùng thay đổi được "vận may" của họ, từ đó thay đổi vấn đề "xuất thân" của con cái họ.