Lấy Thời Gian Làm Bạn

Lượt đọc: 375 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
7.b Lợi Ích Của Việc Chuẩn Bị Trước

❊ ❊ ❊

Lợi ích của việc chuẩn bị trước thường chỉ có những người đã chuẩn bị trước mới có thể thực sự thấu hiểu. Tuy nhiên, dù có phiền toái đến đâu, chỉ cần cho phép tôi nói dài dòng thêm một chút, tôi có thể khiến những người đọc văn của tôi, dù chưa từng thực sự chuẩn bị trước bất cứ việc gì, cũng đều thực sự thấu hiểu được đủ loại lợi ích và cả những lợi ích "bất ngờ" của việc chuẩn bị trước. Để nói cho rõ ràng, trước hết phải bắt đầu từ một số việc tưởng chừng như không liên quan.

Cái gọi là "Linh cảm"

Trong quá trình đọc sách, có một hiện tượng cực kỳ thú vị là khi bạn nhận ra mình cần, muốn tìm kiếm sách về một lĩnh vực cụ thể nào đó, những cuốn sách hay sẽ tự động xuất hiện – hoặc là bạn bè tặng bạn, hoặc là bạn vô tình lật được ở tiệm sách hay thư viện, hoặc là thấy được nhắc đến trong một bài viết nào đó trên mạng khi đang lướt web, thậm chí có thể nó đã nằm sẵn trên giá sách của bạn mà bạn lại chưa từng có thời gian đọc...

Gần đây tôi gặp tình huống này rất nhiều. Trong thời gian tôi biên soạn cuốn sách này, trên giá sách của một người bạn, tôi phát hiện ra cuốn "Knowledge and Decision" bản gốc của Thomas Sowell mà chính cậu ấy cũng không biết lấy từ đâu ra và chưa từng mở ra đọc, nó đã mang lại cho tôi rất nhiều gợi ý; trên giá sách của chính mình, trong những cuốn như "The Tipping Point", "Mean Genes" và vài cuốn khác mà tôi đã đọc qua nhiều lần, tôi "phát hiện" ra rất nhiều ví dụ đặc sắc; khi đi dạo tiệm sách, cuốn sách tôi vô tình cầm lên là "The Road Less Traveled", trong đó hầu như ở đâu cũng có nội dung để kiểm chứng cho những suy nghĩ trước đây của tôi; tại hiệu sách ở sân bay (hiệu sách trong sân bay luôn rất nhạt nhẽo, ngoài tạp chí ra hiếm khi có sách hay), tôi thấy cuốn tiểu thuyết mới "Nữ Tâm Lý Sư" của Tất Thục Mẫn, tuy bao bì và thiết kế rất tệ nhưng chỉ cần dựa vào danh tiếng của tác giả thôi cũng đủ để đảm bảo đọc xong sẽ không hối hận – trong đó có một phép so sánh cực hay mà tôi sẽ nhắc đến trong những phần sau...

Khi tôi dạy lớp viết văn, luôn có sinh viên than phiền với tôi: "Thầy ơi, em không tìm được ví dụ, phải làm sao ạ?". Lúc đầu, tôi luôn kiên nhẫn bảo với sinh viên: "Ví dụ là thứ giống như tiền vậy, là tích lũy mà có, không phải nghĩ ra là có". Có sinh viên khác lại hỏi: "Thầy ơi, tại sao em không tìm được ví dụ đặc sắc như thầy nêu trên lớp ạ?", tôi liền trả lời: "Tiếp tục tìm đi. Mọi việc đều chỉ dựa vào tích lũy mà thôi".

Hôm nay nghĩ lại, câu trả lời đó quá đơn giản hóa. Thế nhưng, nhiều năm trôi qua, cho đến một ngày, khi tôi giảng về một đề thi viết GRE, tôi mới nhận ra sự đơn giản hóa thái quá của bản thân. Khi giảng đề bài đó, tôi nhắc đến câu này: "Xã hội của chúng ta có xu hướng quên lãng những nhân vật quan trọng – thực tế thì, mọi xã hội đều có thể như vậy". Thế là, tôi buộc phải nêu ví dụ cho sinh viên thấy "Những nhân vật quan trọng nào đã bị quên lãng?". Tôi hỏi sinh viên: "Có ai kể tên được ba nhân vật rất quan trọng đối với xã hội chúng ta, nhưng lại bị quên lãng không?". Nghe đến "ba nhân vật", trong lớp có vài trăm người, số ít các sinh viên vừa do dự một chút rồi giơ tay lại vội vàng hạ tay xuống.

Nêu ví dụ về việc "những nhân vật quan trọng nào đã bị quên lãng" đâu chỉ là không dễ, thậm chí gần như không thể. Bạn nghĩ xem, bạn là một thành viên của cả xã hội, cả xã hội đã quên lãng rồi, thì với tư cách là một thành viên, làm sao bạn biết được? Ngay cả khi bây giờ trực tiếp dùng Google tìm kiếm trên mạng, cũng không biết bắt đầu từ đâu. Sau đó, tôi liền nhắc một mạch nhiều cái tên như Trần Dần Khác, Trương Chí Tân, Tưởng Ngạn Vĩnh, Cao Diệu Khiết, vân vân. Mỗi khi nhắc đến một cái tên, tôi lại yêu cầu những sinh viên chưa từng nghe qua cái tên này, hoặc nghe rồi nhưng không biết đó là ai hãy giơ tay, kết quả lần nào cũng là đại đa số sinh viên đều giơ tay.

Có sinh viên hỏi ngay tại lớp: "Thầy ơi, vậy thầy biết từ đâu ạ?". Tôi bảo với họ: "Vốn dĩ tôi cũng không biết, thậm chí tôi cũng không thể nào biết được". Nhưng, tôi với họ chỉ khác nhau một điểm: những đề bài này và câu vừa rồi "Xã hội của chúng ta có xu hướng quên lãng những nhân vật quan trọng – thực tế thì, mọi xã hội đều có thể như vậy." là những thứ tôi đã ghi chú vào sổ tay từ rất lâu rồi. Cho nên, sau này có một ngày tình cờ đọc được bài viết về những người vừa nêu, dù việc đọc lúc đó dựa trên lý do hay mục đích khác, không liên quan đến viết văn, nhưng vừa nhìn thấy, tôi liền nghĩ ngay đến câu đã từng ghi trong sổ tay đó, thế là bên cạnh câu đó lại có thêm một ví dụ về "nhân vật quan trọng bị cả xã hội lãng quên".

Tôi nhớ hồi nhỏ đọc sách của những người uyên bác, thường dẫn đến việc tự ti vô cùng, rất thắc mắc "Rốt cuộc họ làm thế nào để ngay cả cái này cũng biết nhỉ?!". Ví dụ, có người nhắc đến Đàm Tự Đồng, người nói câu "Ta vung đao cười nhìn trời, đi ở lòng dạ hai Côn Lôn", một trăm năm trước còn viết những dòng này: "Khảo sát chi tiết khi giao cấu, cơ bắp kinh lạc chuyển động thế nào, nước dãi chất lỏng tình trạng ra sao, vẽ đồ liệt thuyết, tường tận không thiếu, kèm theo tượng sáp mô phỏng thân thể, có thể tháo rời để biện biệt, mở nhiều quán nghiên cứu dâm học, phổ biến rộng rãi sách giải thích dâm lý, khiến người ta đều hiểu rõ nguyên do."

Một đoạn khác tôi hiện đã không tìm thấy nguồn gốc. Đó là nói về tiểu thuyết gia người Mỹ Scott Fitzgerald, người nổi tiếng với tác phẩm "The Great Gatsby", vì buồn phiền do kích cỡ "quá nhỏ" của mình mà Hemingway biết được, bèn kéo Fitzgerald vào nhà vệ sinh nam để xem sự thật, vẫn chưa đủ, còn dứt khoát đưa anh ta đi tham quan các tác phẩm nghệ thuật ở bảo tàng Louvre, nói rằng: "Cái của cậu sao có thể thua kém hạ thể của bất kỳ bức tượng nam nào?". Làm người thì làm đến nơi đến chốn, Hemingway còn giảng giải cho Fitzgerald chi tiết về nguyên lý cơ bản của phép phối cảnh, nói với anh ta rằng, rất nhiều đàn ông đều cảm thấy cái đó của mình không bằng người khác, thực ra chỉ là do góc nhìn khi quan sát mình và người khác khác nhau mà thôi. Lúc đó Fitzgerald mới bắt đầu có thể sống như người bình thường.

Giờ đây xem ra, không nhất thiết là họ biết hết mọi thứ rồi mới viết ra. Rất có thể là vì muốn viết ra, nên mới đi tìm kiếm, tích lũy, rồi mới phát hiện ra những nội dung khiến chúng ta kinh ngạc đó. Đương nhiên, nếu tôi đoán không nhầm, chính họ cũng thường xuyên bị chính phát hiện của mình làm cho giật mình, nếu không thì làm sao có những cảm thán kiểu như "văn chương vốn là thiên thành, tay khéo ngẫu nhiên mà có được".

Cho nên, việc tích lũy tư liệu quả thực rất quan trọng, thế nhưng, nếu xác định trước một phương hướng hoặc mục tiêu, thì thậm chí còn có thể tích lũy được nhiều tư liệu mà vốn dĩ không thể tưởng tượng nổi – bất ngờ nối tiếp bất ngờ. Sau này nữa, vào một buổi chiều cách đây khoảng một tuần trước khi tôi viết bài này, khi rảnh rỗi không có việc gì làm, tôi lấy những ghi chú đọc sách cũ ra lật qua lật lại, bất ngờ phát hiện trong đó có đoạn này:

Chúng ta đều có thể từng trải qua trải nghiệm như thế này. Trong một bữa tiệc cocktail, tất cả mọi người đều đang nói chuyện với nhau thành từng nhóm nhỏ với âm lượng xấp xỉ nhau. Bạn đang trò chuyện với một người hoặc những người nào đó, trong khoảng thời gian khá dài các bạn đang nói chuyện, ngoại trừ lời nói của những người đang trò chuyện với bạn và lời bạn nói với họ, những âm thanh khác thực tế đều bị bạn lờ đi, coi như không tồn tại. Thế nhưng, nếu trong cuộc trò chuyện của một nhóm người khác đột nhiên xuất hiện tên bạn, thậm chí có thể trong trường hợp họ thực tế không ở gần bạn cho lắm, bạn đều sẽ lập tức bắt được âm thanh đó, giống như nó đột ngột xông vào tai bạn vậy. Điều kỳ lạ là, trong khoảng thời gian dài trước đó, những người kia vẫn luôn trò chuyện với cùng âm lượng đó, ở cùng khoảng cách đó với bạn, nhưng bạn lại hoàn toàn không biết họ đang nói cái gì, phần âm thanh trước đó hoàn toàn bị lọc bỏ. Đây chính là cái gọi là "Hiệu ứng tiệc cocktail" (Cocktail party effect). Cái tên này do Collin Cherry đặt ra sau khi ông lần đầu tiên nhận thấy vào năm 1953. Lúc đó các nhà khoa học đang tìm cách giải quyết các vấn đề mà hệ thống kiểm soát không lưu tại sân bay phải đối mặt. Vào thời điểm đó, kiểm soát viên phải nhận thông tin âm thanh từ phi công thông qua loa lớn từ đài kiểm soát, việc phân biệt giọng nói của phi công cụ thể nào đó trong số vô vàn âm thanh hỗn tạp của các phi công khiến công việc kiểm soát không lưu vô cùng nan giải.

Cuối cùng tôi đã có cách giải thích rõ ràng hơn. "Sự chú ý đến thông tin cụ thể" sẽ khiến chúng ta sở hữu năng lực thần kỳ, có thể chọn lọc ngay lập tức những "thông tin chúng ta quan tâm" từ trong những "tiếng ồn" dù rất hỗn tạp.

Tôi làm thêm bài tập trên Wikipedia và Google. Hóa ra hiện nay các nhà khoa học cũng đã có những giải thích khoa học đơn giản và rõ ràng hơn về cái gọi là "tiềm thức". Các thông tin được lưu trữ trong chất xám não bộ của chúng ta chỉ có một phần nhỏ (rất khó vượt quá 12%) là được lưu trữ một cách có trật tự, phần này được chúng ta gọi là "ý thức". Mà phần lớn thông tin, hoặc các mảnh thông tin, đều là lưu trữ không có trật tự, thậm chí rất khó để trực tiếp gọi ra một cách có ý thức, những phần này thường chính là cái mà chúng ta gọi là "vô thức" hoặc "tiềm thức". Sự tồn tại của giấc mơ chính là bằng chứng cơ bản nhất cho sự tồn tại của tiềm thức.

Cùng với việc thông tin nạp vào ngày càng nhiều, não bộ cần ngày càng nhiều tế bào chất xám. Các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng những người sử dụng hai ngôn ngữ trở lên sẽ có nhiều tế bào chất xám hơn. Mà kích thước khoang sọ là có hạn, thế nên sự gia tăng tế bào chất xám cuối cùng sẽ dẫn đến mật độ chất xám ngày càng cao. Từ đó, các tế bào chất xám càng có khả năng được kết nối với nhau bởi các tế bào thần kinh. Thế nên mới có khả năng tạo ra hiện tượng mà chúng ta gọi là "thông tuệ" – những thông tin vốn có vẻ chẳng liên quan gì với nhau giờ đây có cơ hội được liên kết lại. Vì vậy, người gọi là uyên bác chính là những người có lượng thông tin lưu trữ trong não vượt xa người thường, những người này luôn có thể "thông tuệ", thế nên, họ vô cùng tràn đầy "trí tuệ".

Nhìn từ góc độ này, nhiều người ghét việc học vẹt là thiển cận. Aristotle từng nói, cái gọi là trí tuệ chính là trí nhớ, đây hẳn là trải nghiệm mộc mạc và tự nhiên của chính ông dù lúc đó ông không thể giải thích toàn diện. Một số lĩnh vực tri thức tương đối cần đến cái gọi là "học vẹt", ví dụ như lịch sử, địa lý, ngoại ngữ gì đó. Thật ra, "học vẹt" có một từ đồng nghĩa khác mang sắc thái trái ngược hoàn toàn – "bác văn cường thức".

Cá nhân tôi cho rằng tình huống sau đây hoàn toàn có thể xảy ra. Mỗi ngày chúng ta đều vô tình hay hữu ý tiếp nhận và lưu trữ lượng lớn thông tin vào các tế bào chất xám của não bộ, mặc dù lượng lớn thông tin tồn tại dưới dạng tiềm thức, chúng ta thậm chí không thể gọi ra một cách có ý thức, nhưng chúng giống như những "tiếng ồn" vô trật tự và hỗn tạp trong bữa tiệc cocktail, nhưng đôi khi "sự chú ý đến thông tin cụ thể" của chúng ta sẽ khiến chúng ta "một cách thần kỳ" bắt được những thông tin liên quan đến "thông tin mà chúng ta quan tâm" – tình huống này, rất có thể chính là cái chúng ta thường gọi là "linh cảm chợt đến". Nếu là như vậy, giấc mơ về con rắn của Kekulé đã có cách giải thích hợp lý – về vấn đề cấu tạo của vòng benzen, ông đã quan tâm quá lâu rồi, trong tiềm thức của ông phải có bao nhiêu "tiếng ồn" có vẻ vô trật tự và hỗn tạp như vậy chứ! Cuối cùng vào một ngày, "hiệu ứng tiệc cocktail" xuất hiện – thể hiện ở việc ông mơ thấy con rắn đầy màu sắc cuộn tròn đầu đuôi nối liền nhau.

Cho nên, đừng vô cớ tin vào sự tồn tại của cái gọi là "linh cảm chợt lóe". Linh cảm cho dù có tồn tại, cũng không bao giờ xuất hiện vô cớ, chắc chắn là có lai lịch của nó. Chỉ là khoảnh khắc đột ngột nở hoa của cây thiết mộc lan mà chúng ta thường gọi là "lượng biến thành chất".

Có lẽ xuất phát từ cảm nhận tương tự, Lý Ngạo từng châm biếm rằng: "Gái bán hoa không thể dựa vào nhu cầu tình dục mới tiếp khách, nhà văn không nên dựa vào linh cảm mới viết văn". Mặc dù cách đối nhân xử thế sau này của Lý Ngạo khá đáng thất vọng, nhưng sự uyên bác của ông là có thật. Phương pháp đọc sách của Lý Ngạo khá độc đáo nhưng cũng rất dễ nhìn ra cơ chế cũng như lợi ích của nó. Trong chương trình "Lý Ngạo hữu thoại thuyết" phát sóng trên kênh Phoenix TV vào ngày 19 tháng 1 năm 2006, Lý Ngạo đã giới thiệu phương pháp đọc sách của mình như sau:

Tôi Lý Ngạo xem sách rất ít khi quên, nguyên nhân là gì? Phương pháp tốt. Phương pháp gì? Ra tay tàn nhẫn. Kéo cắt, dao trổ dùng tất, phân thây cuốn sách ra, chính là cắt rời nó ra. Trang này tôi cần, đoạn này tôi cần, tôi phân loại nó ra. Mặt sau có thì làm sao? Thì đi photo, hoặc ngay từ đầu mua hai cuốn, sau khi cắt rời cả hai cuốn rồi xếp lại, cắt lấy phần cần xem. Kết quả đọc xong một cuốn, cuốn sách này cũng bị phân thây rồi. Đây chính là phương pháp đọc sách của tôi.

Vậy phân loại thì phân thế nào? Tôi có rất nhiều kẹp tài liệu tự làm, tôi ghi chữ lên kẹp, phân loại tất cả tư liệu ra. Đọc xong một cuốn sách, tất cả đều vào kẹp của tôi. Tôi có thể phân ra mấy ngàn loại, phân rất chi tiết. Ví dụ như theo cách phân loại của thư viện, loại triết học, loại tôn giáo; loại tôn giáo lại chia thành loại Phật giáo, loại Đạo giáo, loại Thiên Chúa giáo. Tôi Lý Ngạo phân chi tiết hơn, Thiên Chúa giáo còn có thể chia, linh mục tính là một loại. Linh mục còn có thể chia chi tiết, linh mục đồng tính là một loại, linh mục hoàn tục lại là một loại. Nữ tu đồng tính là một loại, nữ tu hoàn tục lại là một loại.

Mọi nội dung liên quan trong bất kỳ cuốn sách nào đều đi vào tư liệu của tôi. Vào để làm gì? Khi tôi muốn viết tiểu thuyết, cần tư liệu này, mở tư liệu ra, chỉ cần viết lại là được. Hoặc xảy ra một sự kiện gì đó, có liên quan đến nữ tu đồng tính, tôi muốn phát biểu cảm tưởng về tin tức, lấy tin tức về, mở tư liệu của tôi ra, hai cái kết hợp lại, bài viết lập tức được viết xong.

Nói cách khác, cuốn sách này sau khi tôi đọc xong, bị tôi băm vằm ra, ngũ mã phanh thây. Nhưng bị tôi chốt lại rồi, những tư liệu này tôi không dựa vào trí nhớ để ghi nhớ nó, tôi dựa vào công phu kiên nhẫn tỉ mỉ để chốt chặt nó lại, đặt vào trong kẹp tài liệu. Trí nhớ của tôi chỉ cần nhớ những tiêu đề này là được. Tiêu đề được phân theo thói quen của tôi, về cơ bản đều dịch thành từ tiếng Anh, sắp xếp theo chữ cái tiếng Anh, thỉnh thoảng cũng có một số bằng tiếng Trung.

Hôm nay tôi đem bản lĩnh gia truyền kể cho mọi người, Lý Ngạo biết nhiều như vậy, bác văn cường ký, trí nhớ tốt như vậy. Tôi nói với mọi người, trí nhớ là có thể rèn luyện. Trí nhớ lúc đầu chính là bạn đừng lười biếng, đừng nói nằm đó đọc sách, đọc xong cuốn sách này vẫn sạch sẽ, ngăn nắp, thế là không đúng. Đọc xong cuốn sách này, cuốn sách này phải băm vằm ra, sách vào kẹp tài liệu, mới coi là đọc xong cuốn sách này.

Hôm nay tôi đặc biệt phô diễn một chiêu cho mọi người, chỉ cho mọi người cách đọc sách. Đừng tưởng rằng đọc xong cuốn sách này, sạch sẽ tinh tươm là đã đọc xong. Đó không tính là đọc xong, vì lúc đó là có xem qua, nhưng đã lãng phí rồi. Bạn không thể có hệ thống nắm giữ những tư liệu này, móc nối với tư liệu. Nhưng theo phương pháp của tôi, có thể lấy hết tinh hoa của cuốn sách bạn đã đọc ra, móc nối lại với nhau. Đây chính là phương pháp trị học "thổ pháp luyện thép" của tôi.

Với sự cần cù tinh tế như vậy, "linh cảm" đầy hoa lửa của Lý Ngạo phong phú từ đâu mà ra đã rõ ràng rồi.

Thế nên, theo cách hiểu như vậy, tất cả thành công về bản chất đều giống nhau. Trước tiên bỏ ra thời gian và tinh lực đáng kể để khóa chặt một phương hướng hoặc mục tiêu. Sau khi xác định nó là hiện thực, là khả thi, hãy vận dụng sức mạnh tâm trí để đầu tư thêm nhiều thời gian hơn nữa vào phương hướng này, thêm một chút thời gian nữa. Hãy coi thời gian là bạn, tiến về phía trước. Khi thời gian bầu bạn với bạn đủ lâu, sự kiên nhẫn của bạn sẽ nhận được sự đền đáp từ nó. Người không hiểu nguyên do sẽ nói, đó là "vận may", hoặc đó là linh cảm của trời cho mà chỉ kẻ gặp may mới có; còn chúng ta biết rằng, nếu sự đền đáp đó thực sự đến, chỉ có một cái tên, gọi là "tất yếu".

Cái gọi là "Năng lực"

Hiểu được bản chất của "linh cảm", có thể suy ra để hiểu thêm một từ nữa – "năng lực". Tôi luôn cho rằng, trong học tập, công việc, năng lực của một người ở phương diện nào đó rốt cuộc lớn bao nhiêu, hầu như quyết định trực tiếp bởi việc người đó có thể chuẩn bị trước bao lâu ở phương diện đó. Rất ít người thực sự dành đủ thời gian để chuẩn bị trước. Chỉ cần quan sát nhóm sinh viên năm cuối ở bất kỳ trường đại học nào cũng dễ dàng tìm thấy vô số ví dụ thất bại nối tiếp nhau, và luôn luôn là một lượng nhỏ những ví dụ thành công.

Rất nhiều, rất nhiều sinh viên sở dĩ bắt đầu chuẩn bị cho kỳ thi TOEFL, GRE, nói chính xác ra, không phải vì sau khi suy nghĩ điềm tĩnh họ cuối cùng "lựa chọn" con đường du học, mà chỉ đơn thuần là vì đột nhiên phát hiện công việc không dễ tìm, mà viễn cảnh thi cao học trong nước cũng không mấy khả quan. Thực tế, những sinh viên này chỉ là dựa vào tâm lý giống như "có bệnh vái tứ phương", coi "du học" là cọng rơm cứu mạng mà thôi.

Thế nhưng, cọng rơm "du học" này đối với họ, đúng là chỉ là một cọng rơm thôi, hoàn toàn không thể cứu mạng. Kinh nghiệm giảng dạy tại Tân Đông Phương của tôi đã cho tôi thấy quá nhiều, quá nhiều thất bại của sinh viên, chỉ vì sự sai sót trong việc quy hoạch thời gian – đương nhiên đây thực tế cũng là sai lầm lớn nhất có thể gặp phải trong đời; mà họ lại hiểu kết quả thất bại đó thành những lời bào chữa kiểu như "sự bất công của số phận", mức độ hoang đường và đáng tiếc của nó vượt xa tưởng tượng.

Hãy nhìn vào lịch trình cơ bản. Nếu, một sinh viên muốn du học, hy vọng nhập học vào mùa thu năm sau, thì tốt nhất anh ta nên nộp tất cả tài liệu cần thiết trước cuối năm nay, bao gồm bảng điểm các loại kỳ thi, bài tự thuật cá nhân, thư giới thiệu, vân vân. Như vậy, để có thể nộp tài liệu đúng hạn, ít nhất anh ta phải thi xong phần viết của GRE vào khoảng tháng 6 năm nay, và thi xong các phần khác của GRE vào khoảng tháng 10. Còn kỳ thi TOEFL, muộn nhất cũng phải thi xong vào tháng 10 năm nay, đương nhiên, lý tưởng nhất là ngay đầu năm nay đã cầm được kết quả. Mà dù là kỳ thi TOEFL hay GRE, dựa trên kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm của tôi, tôi kiên định tin rằng, một thành tích có thể mang ra khoe, đổi lấy học bổng lớn của các trường danh tiếng, cần ít nhất hai năm chuẩn bị nghiêm túc – và còn cần nền tảng trước đó phải khá vững chắc.

Bài tự thuật cá nhân và thư giới thiệu, trong toàn bộ quá trình ứng tuyển đóng vai trò khá lớn, đôi khi thậm chí vượt qua cả kỳ thi TOEFL, GRE. Việc viết các loại văn bản này, phải tiêu tốn lượng lớn thời gian tinh lực. Ngay cả khi tìm đến chuyên gia như tôi – người có hàng trăm trường hợp thành công – để trả phí được hướng dẫn, tôi cũng sẽ cần ít nhất khoảng một tháng để trao đổi qua lại với người ứng tuyển, sau đó mới bắt đầu viết bản thảo đầu tiên, rồi sau đó còn phải trải qua nhiều lần chỉnh sửa. Và, sinh viên càng ưu tú, càng phải tốn thời gian tinh lực, vì, một người càng ưu tú, rủi ro đối mặt càng cao. Thế mà kinh nghiệm của tôi lại là, sinh viên thường đến cuối năm mới phát hiện ra mình hoàn toàn không viết nổi bài tự thuật cá nhân và thư giới thiệu tử tế, sau đó khi họ đi hỏi thăm khắp nơi tìm đến tôi nhờ giúp đỡ, tôi chỉ có thể nói: "Xin lỗi, case này tôi không làm được" – đây không phải là vấn đề bao nhiêu tiền có thể giải quyết, mà là đối với anh ta thời gian đã cạn kiệt từ lâu.

Mỗi khâu đều có thể xuất hiện sai sót. Rất nhiều sinh viên cho đến khi kết thúc học kỳ cuối của năm ba mới sực tỉnh rằng nên chuẩn bị kỳ thi TOEFL, GRE, thì tất cả hành vi tiếp theo, chẳng qua chỉ là "ôm chân Phật lúc lâm nguy" – nhìn thấy cái gì cũng coi là Phật, cũng không quan tâm chân "Phật" đó có bị bệnh nấm chân hay không. Về lý thuyết mà nói, tất cả các "lớp cấp tốc", "lớp tăng cường" chẳng qua chỉ đang buôn bán và thỏa mãn ảo giác mà thôi – đương nhiên cũng chính vì vậy loại khóa học này mới sở hữu thị trường khổng lồ và lợi nhuận cao. Người ôm chân Phật lúc lâm nguy lại không biết mình đã sớm chọn vào vòng xoáy hoang đường, ngày ngày bận rộn mà thực tế lại nhàn rỗi không làm nên trò trống gì, cho đến khi kết quả cuối cùng xuất hiện cũng không biết rốt cuộc mình sai ở đâu; nhiều năm sau, tự nhủ với bản thân: "Khi còn trẻ, mình cũng từng nỗ lực...".

Cũng có rất nhiều sinh viên, kết thúc việc "học tập" tại các "lớp cấp tốc", "lớp tăng cường", mới phát hiện không những có nhiều bài tập phải làm hơn, mà điều chết người nhất là, tất cả các điểm thi đều báo đầy, hoàn toàn không thể đặt được chỗ thi. Trong học tập nỗ lực thêm chút nữa, vẫn còn có cơ hội. Thế nhưng, không có chỗ thi, là không có cách giải quyết – ngoài hối hận ra. Hoàn toàn có thể tưởng tượng rằng, trong số những sinh viên may mắn hơn một chút, đã giành được chỗ thi, chỉ có chưa đến 20% sinh viên cuối cùng có thể giành được kết quả có ý nghĩa, 80% sinh viên còn lại, chỉ là giành được một "trải nghiệm thi cử" mà thôi – truy cứu nguyên nhân, tôi không tin đây là vấn đề IQ, loại kỳ thi này cũng không thể đo lường được IQ; chỉ có một cách giải thích hợp lý: chuẩn bị không đủ chu đáo, nói cách khác, đầu tư thời gian không đủ, nói cách khác nữa, không chuẩn bị trước đủ thời gian.

Thực ra, không chỉ ở lựa chọn du học này như vậy, khi đối mặt với bất kỳ lựa chọn nào khác, bao gồm thi cao học, tìm việc, sự thất bại và hoảng loạn của đa số mọi người đều dựa trên cơ chế tương tự. Người chuẩn bị không đầy đủ đối mặt với khốn cảnh, giống như cái còng tay, càng giãy giụa càng bị thắt chặt. Đối mặt với hạn chót, không thể không sinh ra sự lo âu vô cùng. Mà tác dụng duy nhất của sự lo âu này là phân tán sự chú ý, khiến năng suất thấp xuống đến cực hạn; ngược lại, sự thấp kém của năng suất và sự cấp bách của thời gian tạo ra tác dụng duy nhất là càng lo âu hơn... một vòng tuần hoàn ác tính.

Những người này không biết, vô hình trung, thời gian đã trở thành kẻ thù của họ; điều họ càng không biết là, thời gian vốn dĩ không thiện không ác, là chính họ đã trở thành kẻ thù của thời gian, hoặc là họ đã biến thời gian thành kẻ thù của chính mình. Mỗi giây mỗi phút, những người này còn tưởng rằng mình đang cạnh tranh với người khác, ai mà biết được, những người khác kia thực ra hoàn toàn không tranh đấu với đời, chỉ vì bắt đầu sớm hơn điểm xuất phát, liền có cơ hội coi thời gian là bạn – ai có thể tưởng tượng ra trên đời này còn có chỗ dựa nào mạnh mẽ hơn thời gian chứ? Kẻ thù của thời gian chưa bao giờ biết mình bị ai đánh bại – đối với họ, điểm cuối của sinh mệnh dựng một tấm bia mộ mà họ không nhìn thấy, bên trên khắc: "Nguyên nhân tử vong không rõ".

Nêu một ví dụ cực đoan, thậm chí không khoa trương khi nói rằng, ngay cả năng lực tình dục của đàn ông cũng có thể chuẩn bị trước. Cái gọi là năng lực tình dục, thường liên quan mật thiết đến chức năng tim phổi. Thế nên, một người đàn ông nếu vào năm 25, 26 tuổi bất kể thông qua kênh nào biết được điều này, thì anh ta nên kiên trì chạy bộ đường dài ít nhất 3, 4 lần một tuần. Vài năm sau, không cẩn thận qua 30 tuổi, anh ta sẽ phát hiện ra khi bạn bè đồng nghiệp của mình đều bị công việc đè nát cơ thể, không còn thú vui cuộc sống, anh ta lại chỉ vì một thói quen tốt là việc gì cũng chuẩn bị trước, có thể đạt đến mức một mình một cõi.

Kết luận của một số học giả có thể dẫn đến sự phê bình dữ dội, thực tế thì cũng thường xuyên như vậy. Ví dụ, một số học giả sau khi điều tra lượng lớn, kết luận cuối cùng rút ra là "phần lớn, tài phú quyết định trí tuệ". Điều này không phải là nói bậy, mặc dù rất khó chấp nhận. Nhà tâm lý học sinh học Mark Rosenzweig từng làm một thí nghiệm rất nổi tiếng:

Chọn một nhóm chuột có tố chất di truyền tương đương nhau, chia chúng một cách ngẫu nhiên thành ba nhóm: Nhóm thứ nhất gồm 3 con chuột ở trong "môi trường tiêu chuẩn", nghĩa là bị nhốt trong lồng sắt nuôi chung với nhau; nhóm chuột thứ hai ở trong "môi trường nghèo nàn", nghĩa là bị cách ly đơn lẻ, chỉ ở trong lồng ba mặt không trong suốt, ánh sáng mờ nhạt, hầu như không có kích thích; nhóm thứ ba ở trong "môi trường phong phú", nghĩa là mười mấy con chuột bị nhốt chung trong một cái lồng rộng rãi sáng sủa, thiết bị đầy đủ, trong lồng có đặt xích đu, cầu trượt, thang gỗ, cầu nhỏ và đủ loại "đồ chơi". Vài tháng trôi qua, Rosenzweig kinh ngạc phát hiện ra, những con chuột ở trong "môi trường phong phú" hoạt bát nhất, trông rất thông minh, còn những con chuột ở trong "môi trường nghèo nàn" thì yên tĩnh nhất, hầu như cho người ta cảm giác ngốc nghếch đờ đẫn. Sau đó, nhân viên thực nghiệm tiến hành giải phẫu phân tích não của chuột, kết quả phát hiện ba nhóm chuột có sự khác biệt rõ rệt về độ dày vỏ não, hàm lượng protein vỏ não, tỷ trọng vỏ não so với não, kích thước tế bào não, số lượng sợi thần kinh, số lượng khớp thần kinh, số lượng tế bào thần kinh đệm cũng như các chất hóa học trong não liên quan đến trí tuệ, vân vân. Chuột nhóm "môi trường phong phú" có ưu thế rõ rệt nhất, còn chuột nhóm "môi trường nghèo nàn" ở thế yếu tuyệt đối.

Hãy tưởng tượng môi trường mà gia đình giàu có có thể tạo ra cho con cái đi, rồi so sánh với môi trường mà gia đình nghèo khó có thể tạo ra cho con cái. Vì vậy, nhìn chung mà nói (lưu ý, các ví dụ phản biện cá biệt không hoàn toàn nói lên vấn đề tổng thể), sự phân hóa giàu nghèo thậm chí có thể gây ra sự khác biệt lớn về trí tuệ.

Môi trường có tác dụng to lớn thậm chí không thể đảo ngược đối với sự trưởng thành của cá nhân. Có người vì thế mà có những quan điểm kiểu như "thuyết huyết thống", "thuyết xuất thân". Những người này chẳng qua chỉ là do năng lực tâm trí thấp kém mới sinh ra những quan điểm hoang đường và thiển cận như vậy. Thế nhưng, hiện tượng quả thực tồn tại, chỉ là giải thích quá đơn giản, ngây thơ, thô bạo, thô kệch. "Rồng sinh rồng, phượng sinh phượng, con chuột thì biết đào hang". "Cha là anh hùng con là hảo hán". "Hổ phụ không sinh khuyển tử". "Cha nào con nấy". Thẩm phán trong bộ phim Ấn Độ "Kẻ lang thang" nói: "Con của trộm vẫn là trộm". Ngạn ngữ tiếng Anh nói, "Táo không bao giờ rơi quá xa khỏi cây (táo)". Tất cả những điều này đều là sự quan sát mộc mạc về kết quả do sức mạnh của môi trường gây ra.

Các học giả cho rằng, nghèo đói, nhìn từ tổng thể mà nói là "khốn cảnh vĩnh hằng" (persistent problem). Dù thế giới này phát triển thành như thế nào, cũng không thể tận diệt được nghèo đói, vì cuối cùng, cái gọi là nghèo đói là tương đối. Thế nhưng, xuất phát từ góc độ cá nhân, nghèo đói không phải là bùa chú không thể thoát khỏi. Bất kỳ cá nhân nào, thực tế đều có cơ hội vận dụng tâm trí để đạt được giải thoát. Chớ ngại tưởng tượng xem, một người nuôi dưỡng thói quen cần cù và tiết kiệm, tức là có thể đạt được vừa "tăng thu" vừa "giảm chi", là có thể bắt đầu tích lũy tài phú – đương nhiên không thể giàu sau một đêm. Nhưng, cả đời cần cù và tiết kiệm, tức là cả đời tăng thu và giảm chi, bằng với việc làm bạn cả đời với thời gian. Mà con cái của họ nếu cũng vừa cần cù vừa tiết kiệm, thì sẽ tích lũy tài phú tăng trưởng theo cấp số nhân.

Thực tế, tất cả các gia tộc đang kiểm soát tài phú khổng lồ trên trái đất hôm nay đều đã trải qua quá trình "tay trắng làm nên". Trong thời đại hoang dã, tác dụng của "sự kiên nhẫn" có thể bị các yếu tố khác che lấp, nhưng, trong thời đại văn minh cao độ hơn bất kỳ thời đại nào trước đây (mặc dù vẫn còn nhiều nơi đáng thất vọng), "sự kiên nhẫn" đã trở thành yếu tố quan trọng nhất, có sức mạnh nhất. Thậm chí cổ nhân cũng sớm nhận thấy "nghèo không quá năm đời, giàu không quá ba đời" – xin lưu ý nửa câu trước.

Thế nhưng, bao nhiêu người có sự kiên nhẫn thực hiện kế hoạch cần hai đời, thậm chí ba đời mới hoàn thành được chứ? Câu trả lời là, cực ít. Tuy nhiên, cần lưu ý không phải là rốt cuộc có bao nhiêu người hành xử như vậy, mà là, thực sự có những người như vậy tồn tại! Nếu bạn sau khi suy nghĩ nghiêm túc mà cảm thấy bản thân không phải là người như vậy, thì đừng phàn nàn, vì, tiền đồ đó là do bạn chủ động từ bỏ. Ngay cả trong thời đại Chiến Quốc, cũng có thể xuất hiện những người như Lã Bất Vi. Theo một ý nghĩa nào đó, chính sự kiên nhẫn phi thường của họ, tức là một trong những biểu hiện cụ thể của cái mà chúng ta gọi là "sức mạnh tâm trí", đã giúp họ tích lũy lượng lớn tài phú. "Giàu sau một đêm" luôn thực sự tồn tại khả năng, nhưng, cái đó phải dựa vào và chỉ có thể dựa vào một thứ mà những người có tâm trí phát triển vui vẻ chấp nhận nhưng tuyệt đối không xa xỉ mong cầu – vận may.

Chính là có một số người thậm chí có thể lập ra kế hoạch dài hàng chục năm, thậm chí cả đời, thậm chí vượt qua cả mấy đời – năm đó đọc "Bá tước Monte Cristo" liền cảm thấy nhân vật trong truyện ngầu chính là ở chỗ này. Sau này xem bộ phim cải biên từ tiểu thuyết của Stephen King là "Nhà tù Shawshank" cũng lại một lần nữa cảm thấy người khổng lồ như vậy tất yếu tồn tại ở một góc nào đó của thế giới này. Rất ít người học được kỹ năng như vậy, chỉ vì không dễ gì có vận may tốt đến mức bên cạnh có người khổng lồ như vậy, không thể trực tiếp dựa vào "trải nghiệm" và "quan sát" để có được "kinh nghiệm" và lợi ích thực sự.

Mặc dù chúng ta khi tâm trí đã trưởng thành thường tránh niềm vui dựa trên sự so sánh, nhưng không có lý do gì để từ chối thành công tương đối dựa trên sự so sánh. Cho nên, phương pháp cơ bản nhất để phá vỡ "vòng tuần hoàn ác tính" vừa đề cập chính là, bắt đầu chuẩn bị sớm hơn người khác, sớm một chút, lại sớm một chút nữa. Hãy nghĩ xem, một số người có thể bắt đầu chuẩn bị cho một việc sớm trước một hai đời. Càng sớm một chút, bạn sẽ trở nên càng thân thiết hơn với người bạn mang tên thời gian; người bạn thân thiết hơn với bạn này sẽ khiến mỗi ngày của bạn đều dư dả hơn một chút; chút dư dả đó, sẽ khiến bạn yêu lấy gã thời gian này.

Đừng trách tôi nói dài dòng, không nói dài dòng không được. Nói đi nói lại, chính là cái đạo lý mà chúng ta đã nhắc đến từ lâu.

Thế nên, cái chúng ta nhìn thấy là kết luận như vậy, lãng phí thời gian là đáng xấu hổ, mà lãng phí thanh xuân không chỉ là đáng xấu hổ, mà càng là đáng bi ai, và chỉ có thể là không thể vãn hồi. Nói một cách mộc mạc, con người nhất định phải nỗ lực. Nếu mọi người đều nỗ lực, thì tốt nhất bạn nên bắt đầu nỗ lực sớm một chút, và càng nỗ lực hơn mới tốt. Mọi người luôn nói, chim ngốc bay trước, thực ra, có rất nhiều con chim sở dĩ bay trước có lẽ không phải vì chúng ngốc, ngược lại, càng có khả năng là vì chúng thông minh hơn.

Nếu việc nói dài dòng mà thực sự có tác dụng, dù cho khiến người ta ghét bỏ thì cũng có thể là sự ghét bỏ khiến bản thân thấy vui vẻ. Kinh nghiệm giảng dạy khiến tôi hình thành thói quen cam tâm dài dòng vào những lúc cần thiết; mà nguyên nhân gốc rễ của nó, chẳng qua chỉ là tôi đã phát hiện ra lợi ích của sự kiên nhẫn; hiểu được lợi ích của sự kiên nhẫn, thì không thể không cần đầu tư lượng lớn thời gian – so với thời gian đầu tư vào, các yếu tố như thông minh, cần cù thật sự là nhỏ bé không đáng kể.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.