Tôi đã từng nói từ lâu rằng, bản chất của sự kiên trì bền bỉ chính là việc đầu tư thời gian. Bởi khi người ta làm một việc gì đó và kiên trì không ngừng nghỉ để đạt được thành công, cuối cùng sẽ phát hiện ra hầu hết những nỗ lực thực chất chẳng qua chỉ là sự lặp đi lặp lại một cách đơn giản, thậm chí là có vẻ tẻ nhạt. Tất Thục Mẫn đã viết trong tiểu thuyết "Nữ tâm lý sư" của cô ấy rằng: "Điều quan trọng nhất của một tách cà phê là gì? Là nước. 98% một tách cà phê đều là nước." Và những sự lặp đi lặp lại đơn giản mà có vẻ tẻ nhạt đó cũng quan trọng y như nước trong tách cà phê vậy.
Thứ gọi là kiên nhẫn, chính là sẵn lòng dành thời gian đầu tư vào những sự lặp lại đơn giản, tẻ nhạt nhưng cuối cùng lại mang ý nghĩa phi thường. Mặc dù trước đó đã dành khá nhiều dung lượng để nói về tầm quan trọng của sự kiên nhẫn, nhưng bây giờ vẫn cần thiết phải tiếp tục lải nhải thêm về mọi phương diện của nó.
Không hề phóng đại khi nói rằng, một người có bao nhiêu kiên nhẫn thì xác suất thành công của họ cao bấy nhiêu. Ngược lại, người không có kiên nhẫn cuối cùng sẽ chẳng làm nên trò trống gì. Không chỉ trong thực tế là vậy, mà ngay cả trong những câu chuyện cũng thế. Nếu quan sát kỹ sẽ phát hiện ra, nhân vật chính của tất cả những câu chuyện ly kỳ hấp dẫn đều là những người tràn đầy kiên nhẫn: Edmond Dantès trong "Bá tước Monte Cristo", chủ ngân hàng Andy trong "Nhà tù Shawshank", Michael Scofield trong "Vượt ngục"... Đây không phải là chuyện người viết truyện bịa đặt, mà là vì, chỉ có như vậy mới là chân thực nhất.
Hãy quan sát kỹ mà xem, tất cả những phẩm chất tiêu cực không có lợi cho thành công đều là sự thể hiện của việc thiếu kiên nhẫn, hay nói cách khác, là kết quả của việc thiếu kiên nhẫn. "Nôn nóng muốn thành công", "hám lợi trước mắt" gần như là bản năng của tất cả mọi người, còn "thành công nhanh chóng" gần như là ước muốn của tất cả mọi người. Kinh Thánh nói rằng Chúa tạo ra loài người, nhưng thực tế thì lẽ ra phải là loài người tạo ra Chúa mới đúng. Cho nên, Chúa mới có những đặc trưng cơ bản nhất của con người, làm việc gì cũng muốn "thành công nhanh chóng" -- tạo ra thế giới này chỉ tốn mất sáu ngày là xong, sau đó Ngài cũng giống như bao người khác, không thể chờ đợi được nữa mà đi nghỉ ngơi.
Lười biếng, là vì thiếu kiên nhẫn nên không muốn bỏ thời gian công sức để làm bất cứ việc gì. Thiển cận, là vì thiếu kiên nhẫn nên không thể vận dụng trí tuệ để nhìn về tương lai. Cẩu thả, là vì thiếu kiên nhẫn nên không muốn bỏ thời gian công sức để điều tra nghiên cứu nghiêm túc. Nông cạn, là vì thiếu kiên nhẫn nên không thể vận dụng trí tuệ để suy nghĩ sâu xa. Kiêu ngạo, là vì thiếu kiên nhẫn nên từ chối quan sát thế giới bên ngoài, còn tất cả những thành kiến và định kiến, đều là vì thiếu kiên nhẫn nên không muốn bỏ thêm thời gian, công sức để phân biệt nghiêm túc đặc điểm của từng cá thể, mà thà dùng phương pháp phân loại thô bạo, đơn giản để thay thế cho tư duy.
Tôi thực sự tỉnh ngộ và thấu hiểu được cái tốt của sự kiên nhẫn là sau khi làm nghề giáo được hai năm. Do trong lớp học thường có mấy trăm người, độ tuổi của học sinh chênh lệch quá lớn -- từ mười sáu, hai mươi sáu cho đến ba mươi sáu tuổi, hơn nữa nền tảng kiến thức lại khác biệt một trời một vực, nên mỗi câu tôi nói ra trên bục giảng đều có thể bị hiểu thành rất nhiều phiên bản khác nhau.
Dạy nhiều rồi, thường xuyên sẽ có một vài học sinh gửi email hoặc đến gặp tôi sau giờ học để thảo luận về một vài chủ đề mà tôi đã nhắc đến trên lớp. Thỉnh thoảng, tôi phát hiện ra một vài câu nói của mình bị hiểu lệch lạc đến mức khó tin. Những lúc như thế, kẻ thiếu kinh nghiệm như tôi thường nổi trận lôi đình, thầm oán giận và chửi bới những người đó thật sự là "kém trí tuệ". Có ít lần, gặp phải những học sinh cứ vặn vẹo hiểu sai ý tôi, thậm chí cần phải kìm nén lắm mới không nổi cáu, nhưng đoán chừng nét mặt lúc đó đã méo xệch rồi. Có lần, trên mạng tôi thấy chữ ký của một blogger viết thế này: "Tôi viết theo suy nghĩ của tôi, bạn dùng trí tuệ của bạn để đọc, đừng bao giờ nghĩ rằng tôi có hứng thú dẫn dắt sai lệch bạn. Những kẻ trí tuệ khiếm khuyết cứ khăng khăng cho rằng mình bị dẫn dắt sai lệch, thật xin lỗi bạn nhé." Tôi thấy quá có lý, cảm thấy thật đáng tiếc vì mình không có cơ hội nói với những người hiểu sai mình như thế.
Có những đạo lý là đột nhiên tỉnh ngộ, trước đó thì cần thời gian. Đột nhiên có một ngày tôi bừng tỉnh, phát hiện ra thái độ và suy nghĩ ban đầu của mình là không đúng. Cho dù một vài câu nói của tôi bị hiểu sai, và quả thực đó là vấn đề của một số ít học sinh, thì cũng không có nghĩa là tôi không thể làm nhiều việc hơn, tìm cách trước để tránh cho những câu nói đó tiếp tục bị hiểu sai như thế nữa. Tôi chỉ cần kiên nhẫn thêm một chút là được -- phân tích xem tại sao họ lại nghĩ như vậy, rồi đưa ra những chỉnh sửa và bổ sung tương ứng là được. Đôi khi kiên nhẫn thêm một chút không có nghĩa là phải tốn thêm quá nhiều thời gian, thậm chí có lẽ chỉ là việc tiện tay làm mà thôi.
Thế là, suy nghĩ của tôi đã thay đổi thái độ của tôi. Mỗi khi câu nói của mình bị hiểu sai, tôi đều cố gắng gạt bỏ sự thiếu kiên nhẫn của mình sang một bên trước đã -- chẳng bao lâu sau, tôi bắt đầu không còn cảm giác thiếu kiên nhẫn nào nữa -- rồi bình tĩnh suy nghĩ. Suy nghĩ thay đổi thái độ, mà thái độ ngược lại sẽ thay đổi cách nhìn. Kiên nhẫn từng chút từng chút một đầu tư vào, kết quả cuối cùng là, tôi phát hiện ra trước đây mình quá nông cạn, quá thô bạo. Tôi phát hiện ra một số suy nghĩ trước đây không còn đầy đủ toàn diện như mình tưởng nữa, thế là tôi đi bổ sung; một số suy nghĩ trước đây không còn logic rõ ràng như mình tưởng nữa, thế là tôi đi sửa chữa. Lại một lần nữa thấu hiểu rằng, dạy học là phương pháp học tập tốt nhất -- tôi kiên nhẫn với học sinh hơn một chút, kết quả cuối cùng nhận lại được nhiều hơn lại chính là bản thân mình.
Hai năm trước, tôi đọc được một cuốn sách, "The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference", tác giả là Malcolm Gladwell. Trong cuốn sách thảo luận về "Lời đồn - sự lan truyền như virus" này, Malcolm đã đề cập đến hai nhân vật có mối quan hệ xã hội cực kỳ mạnh mẽ.
Người đầu tiên là một doanh nhân thành đạt đến từ Dallas tên là Roger Horchow. Anh ta sưu tầm bạn bè giống như người khác sưu tầm tem vậy. Anh ta nhớ những người bạn nhỏ chơi cùng mình từ sáu mươi năm trước; nhớ địa chỉ nhà thuở nhỏ của người bạn thân; nhớ cả tên người đàn ông mà bạn gái thời đại học của anh ta từng say mê khi đi du học nước ngoài vào năm thứ ba... Trong máy tính của Horchow có một danh sách, bên trong có tên và địa chỉ của 1600 người, cùng với các ghi chú tương ứng, trong ghi chú viết chi tiết về lần đầu tiên gặp gỡ người đó. "Nếu khi đang trò chuyện với bạn, tôi vô tình nhắc đến ngày sinh nhật hoặc ngày kỷ niệm ngày cưới của bạn, thì tôi sẽ ghi ngày đó vào cuốn sổ nhỏ này. Sau đó vào đúng ngày đó, bạn sẽ nhận được quà của tôi."
Một người khác là một người phụ nữ tên là Lois Weisberg. Điểm kinh ngạc ở Lois là cô ấy cảm thấy ai cũng rất thú vị. Khi bạn bè của Lois nhắc đến Lois, họ nói: "Những điều Lois nói mỗi ngày đều là: 'Ôi, bạn biết không? Tôi vừa gặp một người cực kỳ tuyệt vời! Bạn thậm chí sẽ yêu anh ấy mất thôi!'" Một người bạn khác của Lois nói: "Lois luôn có thể nhìn thấy những điều ở bạn mà ngay cả chính bạn cũng không nhìn thấy." Lois có một bản tính kỳ lạ, khó tin, có thể khiến cô ấy trở thành bạn tốt với tất cả những người cô ấy gặp.
Ghi lại tất cả những người đã gặp cần rất nhiều kiên nhẫn; khám phá ưu điểm của mỗi người, càng cần kiên nhẫn hơn. Gần đây đọc cuốn sách khác là "Con đường ít người đi" (The Road Less Traveled), nhà tâm lý học Scott Peck đã đề cập đến cái gọi là tình yêu đích thực, chính là sự kiên nhẫn, mà bản chất của sự kiên nhẫn chính là sự đầu tư thời gian. Dù là ai, ít nhất cũng nên kiên nhẫn với chính mình hơn một chút. Bất cứ ai chia sẻ quãng thời gian nào đó với chúng ta, bất luận chúng ta thích hay ghét, đều đã trở thành một phần trong cuộc sống của chúng ta, đối với họ vẫn nên kiên nhẫn thêm một chút đi. Mỗi việc chúng ta làm, vì sự tồn tại của người bạn mang tên thời gian, đều trở thành một phần trong cuộc sống của chúng ta, không thể loại bỏ, đối với chúng cũng hãy kiên nhẫn thêm một chút đi.
Kiên nhẫn rốt cuộc từ đâu mà có? Trước hết, tất cả sự kiên nhẫn đều bắt nguồn từ sự thấu hiểu. Có một vận động viên marathon tên là Yamada Bôichi (nhà vô địch thế giới năm 1984 và 1986), dường như có thể cho chúng ta câu trả lời. Trong cuốn tự truyện của mình, ông đã nói như thế này:
"Trước mỗi cuộc thi, tôi đều ngồi xe đi xem kỹ lộ trình thi đấu, và vẽ ra những cột mốc nổi bật dọc đường, ví dụ cột mốc đầu tiên là ngân hàng, cột mốc thứ hai là một cái cây lớn, cột mốc thứ ba là một ngôi nhà màu đỏ, cứ như vậy vẽ cho đến đích của chặng đua. Sau khi cuộc thi bắt đầu, tôi dốc sức chạy với tốc độ chạy nước rút 100 mét về phía mục tiêu đầu tiên, sau khi đến được mục tiêu đầu tiên, tôi lại dùng tốc độ tương tự chạy về phía mục tiêu thứ hai. Chặng đường bốn mươi mấy cây số, cứ như vậy được tôi chia nhỏ thành mấy mục tiêu này và chạy xong một cách nhẹ nhàng. Lúc đầu, tôi không hiểu đạo lý này, tôi đặt mục tiêu của mình ở vạch đích cách đó bốn mươi mấy cây số, kết quả là tôi chạy được hơn mười cây số thì đã mệt nhoài, tôi bị chặng đường xa xôi phía trước dọa sợ rồi."
Trong lớp học viết của mình, tôi nhấn mạnh đi nhấn mạnh lại điều quan trọng nhất là "You’d better know exactly what you want" (Bạn tốt nhất nên biết chính xác bạn muốn gì), thực ra cũng chính là ý này. Kiên nhẫn không phải từ trên trời rơi xuống, mà cần sự thấu hiểu chống đỡ. Nhưng ở đây đã xuất hiện một vòng lặp chết: sự thấu hiểu bản thân nó cũng cần sự kiên nhẫn, người không có kiên nhẫn thì không đủ kiên nhẫn để tìm hiểu sâu bất cứ việc gì, thế là, cuối cùng họ không có chút kiên nhẫn nào với bất cứ việc gì cả.
Về sự kiên nhẫn, còn có một câu chuyện khác.
Những năm trước, các chuyên gia Mỹ đã làm một thí nghiệm như thế này: để một vài đứa trẻ mới bốn tuổi ở một mình trong phòng và đưa cho mỗi đứa một viên kẹo dẻo, bảo chúng rằng người lớn sẽ rời đi mười lăm phút, trong thời gian này nếu nó không ăn viên kẹo dẻo đó, khi người lớn quay lại sẽ cho nó một viên kẹo dẻo khác. Đối với một đứa trẻ mới bốn tuổi mà nói, nhốt nó trong một căn phòng không có gì, mọi sự chú ý của nó đều dồn hết vào viên kẹo dẻo đó, mười lăm phút thời gian thật là dài dằng dặc, sự cám dỗ của viên kẹo dẻo đó thật là lớn. Nghiên cứu phát hiện ra rằng, những đứa trẻ có thể nhịn không ăn viên kẹo dẻo sau này khi lớn lên đa phần đều trở thành những người thành đạt; còn những đứa trẻ vội vã ăn ngay viên kẹo dẻo thì sau này lớn lên hầu hết đều tầm thường.
Điểm mấu chốt của câu chuyện này không nằm ở chỗ cuối cùng có bao nhiêu đứa trẻ trở thành người thành đạt, mà điểm mấu chốt nằm ở chỗ nó cho chúng ta biết, khi mới bốn tuổi, mức độ kiên nhẫn của mỗi người đã khác nhau rất lớn rồi. Có lẽ kiên nhẫn là bẩm sinh -- mặc dù cá nhân tôi không tin như vậy. Lời giải thích hợp lý hơn là, mức độ kiên nhẫn bẩm sinh của mỗi người đại khái là giống nhau, chẳng qua là, dưới sự ảnh hưởng trong thời gian ngắn ngủi bốn năm từ môi trường xung quanh cũng như mô hình hành vi của người lớn bên cạnh, đã khiến mức độ kiên nhẫn của những đứa trẻ khác biệt một trời một vực. Nếu nói rằng con người giữa người với người khác biệt nhau muôn hình vạn trạng, thì ví dụ này cho chúng ta biết khi bốn tuổi đã có sự khác biệt rõ rệt rồi.
Bản thân tôi không phải là người có sự kiên nhẫn bẩm sinh tốt. Nhưng, ít nhiều thì ở một vài khía cạnh, tôi thể hiện ra có nhiều kiên nhẫn hơn so với những người xung quanh, và cũng nhờ đó mà thu hoạch được khá nhiều. Ngẫm lại kỹ, điều này có liên quan khá lớn đến việc tôi học chơi guitar từ khi còn rất nhỏ -- cảm ơn cha tôi đã tặng tôi một cây đàn guitar gỗ vào ngày sinh nhật 11 tuổi. Mặc dù cuối cùng chơi cũng không phải là hay lắm, nhưng, trải nghiệm luyện đàn như vậy đã nói với tôi rằng, dù chỉ để chơi được, chơi tốt một đoạn nhạc, đều có thể phải luyện hàng chục lần, cộng thêm sau đó là hàng trăm lần tự thưởng thức mới được. Ít nhiều thì, chính là vì có trải nghiệm như vậy, tôi làm việc không sợ lặp lại. Nếu nói rằng thiên tư là 2% "bột cà phê" đó, thì cũng cần 98% sự lặp lại làm "nước", mới có thể trở thành một tách cà phê thơm ngon.