Hầu như không ai là không ghét thi cử. Bởi lẽ, rốt cuộc thi cử chỉ có hai hình hài: một là tấm giấy thông hành, hai là vật cản đường. Chẳng ai thích vật cản đường cả. Sự không thích đó có nhiều hình thái: sợ hãi thi cử, chán ghét thi cử, hoặc ngược lại, chế giễu thi cử.
Thực ra ai cũng thích giấy thông hành, nhất là khi chỉ có số ít người mới sở hữu nó. Kỳ thực, thế giới này có nhiều con đường dẫn đến hạnh phúc mà bạn mong muốn, nhưng mỗi con đường đều cần có giấy thông hành. Chỉ có điều, ngoài thi cử ra, giấy thông hành còn có nhiều hình thức khác; loại phổ biến như tiền bạc, quyền thế; loại ít phổ biến hơn như nhan sắc, tài năng, hoặc nỗ lực gian khổ ngoài hệ thống; loại hiếm gặp hơn nữa như trúng xổ số chẳng hạn.
Tôi đã dạy luyện thi TOEFL tại Tân Đông Phương suốt sáu năm, điều này theo một ý nghĩa nào đó đã thay đổi hoàn toàn thái độ trước đây của tôi đối với thi cử. Sáu năm trời trong môi trường đặc thù đó đã cho tôi cơ hội chứng kiến sự vất vả của hàng vạn người đang nỗ lực hết mình để giành lấy tấm giấy thông hành, đồng thời cũng chứng kiến sự quý giá của nó — rốt cuộc chỉ có 10% số người đạt được.
Đôi khi thay đổi thái độ thực sự có thể thay đổi thế giới. Ít nhất, khi bạn thay đổi thái độ của mình, bạn sẽ thấy thế giới của mình thay đổi theo. Nếu bạn bình tĩnh cân nhắc nguồn lực của bản thân và nhận thấy mình buộc phải có được giấy thông hành thông qua con đường thi cử, vậy thì tốt nhất bạn hãy bắt đầu yêu lấy việc thi cử từ hôm nay. Một kỳ thi nào đó có lẽ rất ngu ngốc, nhưng chính cái thực tế rằng "kỳ thi đó rất ngu ngốc" đôi khi lại chứng minh một kết luận thế này: nếu đến một kỳ thi ngu ngốc như vậy mà bạn còn không vượt qua được, thì thứ ngu ngốc không chỉ là kỳ thi đó mà thôi.
Lý do để yêu lấy thi cử rất đơn giản: nó là tấm giấy thông hành, nó đại diện cho cơ hội, thứ cơ hội mà những người không có giấy thông hành khác không thể có được. Dù có người có thể dùng cách khác để đạt được cơ hội đó, nhưng vì bạn không có cách nào khác, đừng nên oán trách — đằng nào thì oán trách cũng vô ích. Oán trách là thứ lãng phí thời gian nhất, ngay cả khi bạn oán trách đúng. Hãy lấy một ví dụ cực đoan: nếu xã hội này thực sự bất công, bạn oán trách một chút thì đương nhiên không có gì sai. Thế nhưng, oán trách không chỉ tốn thời gian mà còn khơi dậy cảm xúc tiêu cực, khiến bạn mất đi ý chí chiến đấu. Đồng thời, bản thân việc oán trách không thể thay đổi bất kỳ sự thật nào. Thay vì lãng phí thời gian than vãn về sự bất công, chi bằng hãy dành thời gian thực hiện những nỗ lực thực sự có thể thay đổi được điều gì đó.
Là người yêu thi cử, bạn chắc chắn phải có động lực để chuẩn bị thật kỹ cho nó. Trước hết, cần làm rõ sức nặng của kỳ thi đó đối với bạn. Nếu nó rất quan trọng, bạn phải khổ luyện. Nếu nó không quá quan trọng, thì hãy học theo cách Dương Tử Vinh dùng mưu trí chiếm lấy Uy Hổ Sơn!
Ví dụ, năm nhất và năm hai, tất cả các kỳ thi ở trường đều không quan trọng. Đừng cố đạt điểm cao, "tàm tạm là được". Tàm tạm là được có nghĩa là chỉ cần cao hơn điểm đạt một chút thôi. Nếu bạn có một bảng điểm thế này: năm nhất trung bình các môn 70 điểm, năm hai trung bình các môn 80 điểm, năm ba (toàn là môn chuyên ngành) trung bình các môn 85 điểm thậm chí 95 điểm, vậy thì khi nộp đơn xin du học, bạn sẽ có lợi thế cực lớn. Thế nhưng, bảng điểm của đa số người nộp đơn du học lại là thế này: năm nhất trung bình 90 điểm (lúc đó chưa tìm được đối tượng yêu đương, ngày nào cũng chỉ biết học), năm hai trung bình 80 điểm (yêu đương tốn thời gian quá mà!); năm ba trung bình 65 điểm (độ khó môn chuyên ngành tăng lên, vậy mà xui xẻo thay, thất tình rồi!), thì kết quả thế nào chắc bạn cũng đoán được.
Lấy một ví dụ khác, đối với nhiều sinh viên đại học, kỳ thi Tiếng Anh cấp 4 rất quan trọng vì nó ít nhiều ảnh hưởng đến việc tốt nghiệp của bạn; nhưng kỳ thi Tiếng Anh cấp 6 lại không quan trọng đến thế. Về mặt chuẩn bị, kỳ thi TOEFL rất quan trọng, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội du học sau khi tốt nghiệp của bạn; hơn nữa, nếu chuẩn bị tốt cho TOEFL và đạt điểm cao, thì không đời nào bạn lại lật thuyền trong mương ở kỳ thi Tiếng Anh cấp 4 được.
Trong đại học còn có nhiều quy tắc ngầm. Ví dụ, có giảng viên tuy có vẻ rất nghiêm túc ra đề cho kỳ thi cuối kỳ, nhưng thực chất lại chấm điểm dựa trên tỷ lệ chuyên cần; có giảng viên lại dùng phương pháp rất ám chỉ để gợi ý trọng tâm kỳ thi cuối kỳ; bạn nên dành chút thời gian hỏi thăm các anh chị đi trước, để sau này có thể "tiến thì công, thoái thì thủ". Hãy dùng trí tuệ của mình để đặt bản thân vào thế bất bại, mặc kệ kẻ đến là "Đông Tà" hay "Tây Độc", là "Thiết Bộ" hay "Ngao Bái", đằng nào thì cũng phải "binh tới tướng chặn, nước tới đất ngăn".
Những kỳ thi rất quan trọng, chính là những kỳ thi rốt cuộc sẽ trở thành tấm giấy thông hành cho bạn, như kỳ thi đại học, thi cao học, TOEFL và GRE, thì đừng có nghĩ đến chuyện mưu trí, đường tắt hay cấp tốc, tất cả đều vô vọng. Thực ra, rất ít kỳ thi nào kiểm tra chỉ số IQ của bạn, nhìn vào bản chất thì ai chuẩn bị lâu hơn, chuẩn bị đầy đủ hơn, người đó mới có nhiều khả năng giành chiến thắng — nhất là với những kỳ thi được thiết kế tinh vi như SAT, TOEFL, IELTS, GRE, GMAT.
Tốt nhất là ngay từ năm nhất hãy bắt đầu chuẩn bị cho những kỳ thi cực kỳ quan trọng đối với tương lai của bạn. Nếu điều kiện kinh tế không quá eo hẹp, hãy cố gắng tìm một lớp luyện thi gần nhất mà học, bất kể nó có phải là Tân Đông Phương hay không. Lớp đào tạo không giống như kỳ thi, không nhất thiết phải chuẩn bị sẵn sàng mới đi học; thực tế, nên đi học để biết mình cần chuẩn bị những gì. Nếu không có điều kiện đi học, cũng đừng vì không được nghe mấy câu nói đùa mà tiếc nuối, ở bất cứ đâu, giáo viên giỏi cũng luôn là số ít, bạn không gặp được cũng chẳng trách bạn. Internet là một thứ tuyệt vời, chỉ cần bạn có khả năng đọc hiểu, chỉ cần bạn biết dùng công cụ tìm kiếm, thì luôn luôn có thể tìm thấy rất nhiều thông tin hữu ích. Bỏ ra khoảng một tháng, ai cũng có thể hiểu rất rõ về một kỳ thi nào đó.
Sau đó là tìm cách thu thập tài liệu. Nào là đề thi thật, ngân hàng câu hỏi, cùng các sách tham khảo khác. Hãy hỏi người khác nhiều hơn, nhưng trước khi đặt câu hỏi, nhất định phải cố gắng tự tìm câu trả lời, thực sự không tìm thấy thì hãy ghi lại. Nếu bạn hỏi những vấn đề mà ở đâu cũng có thể tìm ra câu trả lời, người khác sẽ lười giúp bạn. Nếu cứ hết lần này đến lần khác làm phiền người ta, thì họ muốn không phiền bạn cũng khó — vì vậy, tốt nhất là hãy soạn sẵn tất cả những câu hỏi cần hỏi, thuận tiện cho mình, cũng thuận tiện cho người khác.
Cách tốt nhất để chuẩn bị cho kỳ thi là làm bài tập. Chỉ có điều, đừng làm bài một cách thụ động. Làm mỗi câu hỏi đều phải nghiêm túc. Mỗi câu hỏi chắc chắn đều tương ứng với một điểm khó nào đó trong học tập. Làm sai một câu, nghĩa là chắc chắn có điểm khó nào đó chưa nắm vững, hãy ghi lại ngay, sau đó phải ôn tập toàn diện. Cho dù làm đúng, cũng phải xem các phương án khác, suy nghĩ xem chúng nhắm vào những lỗi sai thường gặp nào? Người làm bài mà không có thói quen hệ thống lại, thì dù có giáo viên giỏi theo sát cả ngày cũng vô dụng, vĩnh viễn không thể giành được tấm giấy thông hành cao cấp trong bất kỳ kỳ thi nào.
Vừa làm bài vừa hệ thống lại vẫn chưa đủ. Còn phải thường xuyên tìm thời gian xem xét lại các ghi chép của mình. Rất nhiều khi, chỉ có thể thông qua việc lặp đi lặp lại mới khóa chặt được vấn đề nằm ở đâu. Mấy ngày trước, một người bạn xuất bản một cuốn bản dịch. Lúc chúng tôi cùng ăn cơm, cậu ấy than thở: "Lại phát hiện ra hai lỗi sai, hổ thẹn quá!" Tôi an ủi: "Thực ra chuyện này rất bình thường. Cậu biết không, nếu cậu đi cạo trọc đầu, bất kể thợ cắt tóc có cẩn thận đến đâu, cuối cùng vẫn sẽ luôn còn sót lại vài cọng tóc..." Đạo lý cũng tương tự, để giành được giấy thông hành, và tốt nhất là giấy thông hành cao cấp, điều chúng ta có thể làm là tiêu diệt những lỗi sai tiềm ẩn của chính mình. Vì vậy, số lần lặp lại càng nhiều, khả năng tồn tại lỗi sai càng ít.
Nếu bạn là người theo chủ nghĩa hoàn hảo, luôn muốn tiến xa hơn nữa, thì còn có một tuyệt chiêu cuối cùng — dạy lại những gì bạn đã học cho người khác. Dạy là phương pháp tốt nhất. Việc trình bày rõ ràng, minh bạch những thứ mà bạn tưởng mình đã hiểu không hề dễ dàng như tưởng tượng. Có đôi khi, bạn không giảng giải cho người khác hiểu rõ được, có thể là do chính bạn cũng chưa thông suốt. Thường xuyên hơn, những câu hỏi của người được dạy lại chính là thứ khiến bạn phát hiện ra suy nghĩ của mình còn nhiều chỗ chưa toàn diện. Đừng tiếc thời gian, đừng tiếc công sức, càng đừng thiển cận. Hãy nhớ rằng, dạy người khác cũng chính là tự học, chỉ người học giỏi mới có thể dạy được người khác. Ngoài ra, theo thời gian, trải nghiệm về việc không tiếc chia sẻ kiến thức sẽ khiến bạn hiểu rằng đây là cách giúp người tốt nhất, và thứ bạn nhận được vĩnh viễn chỉ là sự tôn trọng.
Tổng kết lại:
0. Phải yêu lấy thi cử, vì bạn thích giấy thông hành.
1. Phân biệt tầm quan trọng của các kỳ thi.
2. Chuẩn bị cho các kỳ thi quan trọng từ rất sớm.
3. Làm bài tập là phương pháp chuẩn bị tốt nhất.
4. Thông qua làm bài tập để hiểu rõ trọng tâm và điểm khó của kỳ thi.
5. Ôn tập toàn diện các điểm khó, điểm trọng tâm, và thường xuyên xem xét lại.
6. Dạy lại là phương pháp học tập tốt nhất.