Mỗi người đều có một "bản thân trong mong ước", đồng thời còn có một "bản thân trong cảm nhận".
"Bản thân trong mong ước" = "Bản thân chân thực" = "Bản thân trong cảm nhận" dường như là trạng thái tối ưu. Tuy nhiên, tình trạng thông thường lại hoàn toàn không phải như vậy. Thực ra, rất nhiều lúc, một người nếu đang ở trong trạng thái "Bản thân trong mong ước" ≈ "Bản thân chân thực" ≈ "Bản thân trong cảm nhận" thì đã là tương đối hạnh phúc và vui vẻ rồi. Nhiều người hơn nữa, trong một vài khía cạnh, lại dễ rơi vào trạng thái này: "Bản thân trong mong ước" ≠ "Bản thân chân thực" ≠ "Bản thân trong cảm nhận".
Thế là, cuộc sống tràn ngập những sự méo mó kiểu này hay kiểu khác, thậm chí là vô cùng kỳ quặc. Mà chính sự méo mó này thường khiến chúng ta đưa ra những quyết định hay lựa chọn vô lý một cách khó hiểu, còn thời gian thì chẳng bận tâm xem lựa chọn hay quyết định của ai là lý trí hay không, dù thế nào đi nữa, nó vẫn cứ trôi đi như thường lệ.
Mọi sự méo mó có thể xảy ra hầu như đều xuất phát từ cái gọi là "cảm giác", thứ thực tế là không đáng tin cậy nhất, nhưng chúng ta lại bắt buộc phải dựa vào. "Cảm giác" của chúng ta rất không chính xác, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng, thậm chí còn dễ bị dẫn dắt sai lệch nhất. Ví dụ rõ ràng nhất chính là những màn ảo thuật thần kỳ mà chúng ta yêu thích. Tất cả các màn ảo thuật đều đạt được hiệu quả thần kỳ nhờ thông qua và lợi dụng những khiếm khuyết hoặc điểm mù trong cảm giác của chúng ta.
Vẻ ngoài, tức là diện mạo và vóc dáng, là phương diện mà một người dễ nảy sinh sự méo mó trong nhận thức về bản thân nhất. Nguyên nhân cũng đơn giản, sự khác biệt giữa người với người dễ phân biệt nhất chính là vẻ ngoài. Thế nhưng, về mặt cảm nhận lại không dễ đạt được sự chân thực. Bởi vì, trong quá trình thẩm mỹ vẻ ngoài, ai cũng ít nhiều chịu ảnh hưởng của "tâm lý bù trừ". Ví dụ, một người đàn ông béo thường có xu hướng thích những người đẹp mình hạc xương mai, một người phụ nữ gầy lại thường dễ nảy sinh thiện cảm với những người đàn ông có thể trạng vạm vỡ. Một trong những hiện tượng thú vị do sự méo mó này trực tiếp gây ra là, trong giới ngôi sao, sự khác biệt giữa cái gọi là "đẹp" và "xấu" giữa những người vốn được công nhận là có diện mạo xuất chúng lại chẳng hề nhỏ hơn sự khác biệt giữa những người bình thường, thậm chí còn có thể khác biệt lớn hơn.
Nếu một người thực sự đẹp trai, mà bản thân anh ta cũng thấy mình đẹp trai, thì khi "bản thân trong cảm nhận" của anh ta bằng hoặc xấp xỉ "bản thân chân thực" với sai số rất nhỏ, mọi người có thể sẽ nói anh ta rất tự tin, bản thân anh ta cũng sẽ cảm thấy vô cùng tự tin. Tuy nhiên, nếu "bản thân trong cảm nhận" của anh ta vượt xa "bản thân chân thực", người ta sẽ đánh giá anh ta là "tự phụ", còn anh ta có thể vì sai số trong cảm nhận này mà phải trả một cái giá nào đó ở những nơi khác mà anh ta không ngờ tới.
Khi diện mạo của một người vượt quá mức trung bình, thông thường người này không dễ vì thế mà tự ti, và "bản thân trong mong ước" của anh ta dù có thể vượt quá "bản thân chân thực", nhưng thường thì sẽ không kém hơn "bản thân trong cảm nhận".
Nhưng nếu diện mạo của người này dưới mức trung bình, thông thường người này rất dễ vì thế mà tự ti, còn "bản thân trong mong ước" của anh ta lại càng dễ vượt xa "bản thân chân thực". Mà "bản thân chân thực" luôn tìm mọi cách để uốn nắn "bản thân trong cảm nhận" – mặc dù chính bản thân anh ta có thể vô tình hay hữu ý từ chối sự uốn nắn này. Thế là, "bản thân trong cảm nhận" bị hạn chế, "bản thân trong mong ước" thì chỉ có tốt hơn chứ không có tốt nhất, sự khác biệt giữa hai bên sẽ hình thành một giá trị âm rất lớn – sự tự ti được hình thành.
Giá mà mọi chuyện chỉ đơn giản như vậy thì tốt biết mấy.
Trước tiên, là một thành viên của toàn xã hội, hầu hết mọi người không nhận ra rằng có đôi khi, những quan niệm mà toàn xã hội truyền thụ cho họ có thể là sai lầm – thực tế thường là sai lầm. Đạo lý cũng đặc biệt đơn giản: mỗi người đều cảm nhận thế giới này thông qua cảm giác của chính mình; mà vừa nãy đã nhắc đến, bản thân "cảm giác" lại rất không chính xác, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng, thậm chí còn dễ bị dẫn dắt sai lệch nhất. Hiển nhiên, quan niệm của toàn xã hội chỉ là sự kết hợp quan niệm của đại đa số mọi người, không thể nào không chứa đựng những cái gọi là "cảm giác chân thực" thô sơ, méo mó và chưa được chỉnh sửa.
Ở hầu hết mọi xã hội, điều bất lợi nhất đối với sức khỏe tâm lý của mỗi cá nhân xuất phát từ toàn xã hội, có lẽ chính là định nghĩa về "tự ti". Xưa nay ở cả trong và ngoài nước, hầu như mọi xã hội đều định nghĩa "tự ti" là tiêu cực, "tự tin" mới là lành mạnh, còn "tự phụ" cũng là tiêu cực. Thực ra, hãy thử giả tưởng xem, trong một xã hội mà "cảm giác" tự nhiên đã chính xác, thì mọi khái niệm "tự ti", "tự tin", "tự phụ" đều là những khái niệm không cần thiết phải tồn tại. Thế nhưng hiện thực là chúng ta đang sống trong một thế giới vốn tự nhiên méo mó do bản tính của "cảm giác".
Để giữ sức khỏe tâm lý cho bản thân, rất nhiều lúc chúng ta thực sự cần phải làm ngơ, thậm chí phớt lờ những quan niệm mà toàn xã hội truyền thụ cho chúng ta – bởi vì rất nhiều lúc đó chẳng qua chỉ là "cảm giác méo mó của toàn xã hội" mà thôi. Cho nên, trên lớp tôi đã vô số lần nhắc đến việc tự ti không phải là khuyết điểm. Cần tự ti thì cứ việc tự ti, đó mới là bình thường. Nếu trong mọi thời điểm đáng lẽ phải tự ti mà bạn lại chưa bao giờ tự ti, thì bạn đã có một vật tham chiếu là "hóa thạch sống" rồi đấy – đó chính là Furong Jiejie.
Thứ hai, trong quá trình giảng dạy nhiều năm, qua việc giao lưu với lượng lớn sinh viên, tôi liên tục phát hiện ra một hiện tượng: người càng xuất sắc càng dễ tự ti. Chỉ là, những người này chính vì bản thân họ xuất sắc ở những khía cạnh khác nên mới càng không muốn biểu lộ ra, trong khi người khác cũng vì họ xuất sắc ở những khía cạnh khác đó nên mới cho rằng chắc chắn họ phải rất tự tin mới đúng.
Mà thực tế lại không phải như vậy. Hãy giả sử một người nào đó – tạm gọi là A đi – rất xuất sắc. Vậy thì có một điểm rất dễ hình dung – A cũng giống như tất cả mọi người, không thể nào là hoàn hảo. Khả năng cao hơn là A rất xuất sắc ở một khía cạnh nào đó, còn những khía cạnh khác lại không mấy xuất sắc, hoặc chỉ là bình thường thôi, thậm chí còn dưới mức trung bình.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, người xuất sắc thường đặt tiêu chuẩn quá cao cho bản thân, thậm chí còn mặc nhiên cho rằng mình phải xuất sắc ở mọi khía cạnh. Thế nên, khía cạnh cực kỳ xuất sắc mà A sở hữu (giả sử theo thang điểm 100 có thể chấm 99 điểm) so với khía cạnh bình thường mà anh ta sở hữu (65 điểm) thì khoảng cách quá lớn – khoảng cách lên tới 34 điểm.
Còn một người khác không xuất sắc bằng – tạm gọi là B – ở khía cạnh mà đối với anh ta là khá xuất sắc (80 điểm) so với khía cạnh bình thường khác mà anh ta sở hữu (60 điểm) thì khoảng cách chỉ có 20 điểm. Thế nên, xét từ góc độ tự thỏa mãn, A xuất sắc hơn sẽ phải chịu nhiều chênh lệch hơn B. Nếu chỉ xét riêng khoảng cách chênh lệch, thì A xuất sắc hơn sẽ cảm thấy đau khổ hơn, mặc dù dù ở khía cạnh nào thì thực tế anh ta vẫn xuất sắc hơn B.
Từ góc độ này mà xét, trái lại, những người có tố chất ở mọi phương diện đều ở mức trung bình lại ít tự ti hơn. Thông thường mà nói, một người có kém cũng không kém đến mức nào, bởi vì độ khó để kém đến mức cực hạn tuyệt đối không thua kém gì độ khó để mạnh đến mức cực hạn. Cho nên, những người có tố chất ở mức trung bình, xét từ góc độ xác suất, hầu như không có khả năng nào gặp phải sự chênh lệch quá lớn.
Thế nên, xét hoàn toàn từ góc độ cảm nhận cá nhân, Furong Jiejie hoàn toàn không có lý do gì để tự ti. Xét từ góc độ khách quan, sự tự tin hay tự phụ của Furong Jiejie thực ra cũng chẳng liên quan gì đến người khác. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, lại còn dẫn đến sự phẫn nộ – vậy rốt cuộc là ai đang tự ti đây? Những người bị Furong Jiejie chọc giận có lẽ trong lòng đang nghĩ thế này – "Tôi đây còn chưa làm sao (tôi tự nhận thấy mình giỏi hơn cô nhiều), cô dựa vào cái gì mà nhảy ra cơ chứ?!"
Mấu chốt nằm ở đây: Tiêu chuẩn đo lường tự tin và tự ti là ở bản thân mình, hay là phải lấy người khác làm vật tham chiếu? Thực ra, không nên ở bản thân mình, cũng không nên lấy người khác làm vật tham chiếu. Sự phân biệt giữa đẹp và xấu, cái khác biệt giữa mạnh và yếu, sự khác biệt giữa thông minh và ngu ngốc, vốn không tồn tại dựa vào suy nghĩ cá nhân, cũng sẽ không vì cái nhìn đơn phương của bất kỳ ai mà thay đổi.
Phân tích thì rõ ràng rồi, vậy giải pháp thì sao? Câu trả lời là, muốn đạt được trạng thái lành mạnh "không vì vật mà vui, không vì mình mà buồn", việc đầu tiên cần phải học chính là: ngừng giễu cợt người khác. Trong cuộc sống, chúng ta hiếm khi thực sự gặp phải trường hợp "sự yếu kém" của người khác làm ảnh hưởng đến "sự mạnh mẽ" của chúng ta. Đa phần những lúc giễu cợt "sự yếu kém" của người khác chỉ là để chứng minh "sự mạnh mẽ" của bản thân, mà "sự mạnh mẽ" thực sự thì không cần chứng minh, "sự mạnh mẽ" cần phải chứng minh thực ra chỉ là "sự yếu kém" đã được tự chứng thực một cách rõ ràng. Cảm giác "mạnh mẽ" có được nhờ giễu cợt người khác tất yếu là sẽ rời xa "bản thân chân thực", thứ nhận được chỉ là sự "tự phụ" trong mắt người khác mà thôi, còn cảm giác "tự tin" chỉ là một ảo giác méo mó và nghiêm trọng. Cho nên, từ góc độ của một bên thứ ba quan sát kỹ, kết cục mà chúng ta thấy luôn là: việc giễu cợt người khác cuối cùng chỉ mang lại tổn thương cho chính mình – thường là sự tổn thương toàn diện từ mọi góc độ.
Người giễu cợt người khác cuối cùng chắc chắn sẽ bị người khác, hoặc những người khác bên ngoài người đó, giễu cợt lại. Đây chẳng khác nào một lời nguyền độc địa. Trong trải nghiệm của chính tôi có một trường hợp rất giống với điều này. Hồi học đại học, chẳng biết vì sao, trong ký túc xá nam lại thịnh hành một trò chơi hạ đẳng, đó là tụt quần lót. Hễ tí là có một đám người dùng lý do vô duyên vô cớ để xông vào tấn công một cậu nam sinh nào đó, khiến cậu ta cuối cùng trần như nhộng, xấu hổ không chịu nổi. Thời đó (đầu những năm 90), ký túc xá chúng tôi tính cả tôi là tổng cộng 12 người, trong đó chỉ có một mình tôi chưa bao giờ tham gia bất kỳ lần nào vào trò chơi này. Thậm chí khi tất cả bọn họ, bao gồm cả người bị tụt quần, đang cười đùa rôm rả, tôi lại không sao cười nổi, có lẽ vì tôi thực sự không thấy trò này vui ở chỗ nào cả. Sau khi tốt nghiệp, một hôm tôi đột nhiên nghĩ ra, trong cả ký túc xá, chỉ có mình tôi chưa bao giờ bị tụt quần, chưa bao giờ có ai có ý đồ đó với tôi. Ngoài tôi ra, tất cả mọi người đều từng có trải nghiệm bị tụt quần. "Lão Tam" trong ký túc xá chúng tôi vì khỏe nhất nên suốt bốn năm chưa bao giờ bị "mất trinh". Thế nhưng, thoắt cái đã đến ngày cuối cùng của bốn năm, đương nhiên là "giữ tiết cuối đời không nổi" – mười người cùng nhau vây lấy cậu ta. Mười giây sau, cậu ta nói: "Tôi tự làm không được sao?". Kết quả nhận được câu trả lời là: "Đương nhiên là không được!". Năm phút sau, cậu ta bị lột sạch sành sanh rồi bị khóa ngoài cửa ký túc xá. Trải nghiệm này khiến tôi hưởng lợi suốt đời. Không gì có thể cho tôi thấy rõ ràng hơn tại sao lời răn dạy cổ xưa kia lại đúng đắn đến thế: "Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân".
Một phương pháp khác có tính kỹ thuật hơn một chút là: Quên đi ưu điểm của bản thân. Đây là cách nói có phần hơi cường điệu, bởi vì rất khó để quên đi, nhất là khi thứ cần quên lại là ưu điểm. Tuy nhiên, điều này không chỉ có lý mà còn rất cần thiết. Cách thức đúng đắn để khắc phục tự ti chắc chắn không phải là "quên đi khuyết điểm", ít nhất phải là "khắc phục khuyết điểm". Bởi vì có rất nhiều cái gọi là khuyết điểm không thể khắc phục được. Nếu nói diện mạo xấu xí thì miễn cưỡng còn có thể bỏ tiền ra phẫu thuật thẩm mỹ, chứ thân hình thấp bé thì biết làm sao? Trong bất kỳ hoạt động thi đấu nào, chuẩn bị trước không đủ, cơ tim lại không đủ mạnh, dung tích phổi cũng tương đối kém, thì làm sao có thể chỉ thông qua việc "hít thở sâu" mà cải thiện được tố chất tâm lý? Cho nên, những lời lẽ kiểu "làm thế nào để khắc phục khuyết điểm" không chỉ ngu xuẩn mà còn nực cười.
Thực ra, nói chính xác thì "cố gắng làm ngơ ưu điểm của bản thân" là được rồi. Trong một xã hội mà "tự ti", "tự tin", "tự phụ" hầu như đều bị định nghĩa méo mó, thì lợi ích trực tiếp nhất mà việc "cố gắng làm ngơ ưu điểm của bản thân" mang lại chính là bạn sẽ bị ngập trong những lời tán dương, vì bạn quá "khiêm tốn", quá "khiêm nhường". Thực ra, bạn cũng chẳng làm gì cả, bạn chỉ là làm một việc mà tất cả những người trưởng thành đều giỏi làm – người trưởng thành luôn biết cách làm cho người khác cảm thấy thoải mái. Rất nhiều lúc, cái gọi là "khiêm tốn" và "khiêm nhường" thực ra là một chiến lược tối ưu hóa để tự bảo vệ mình.
Tuy nhiên, ý nghĩa của việc "cố gắng làm ngơ ưu điểm của bản thân" không chỉ dừng lại ở đó. Nếu bạn có thể kiểm soát cảm giác của mình, cố tình làm được việc "cố gắng làm ngơ ưu điểm của bản thân", thì bạn sẽ phát hiện ra một thay đổi quan trọng khác ở bản thân mình: khoảng cách giữa ưu điểm và khuyết điểm của bạn đã bị bạn giảm bớt một cách nhân tạo nhưng đồng thời cũng rất tự nhiên – một kết quả tưởng chừng mâu thuẫn nhưng lại vô cùng hợp lý. Việc giảm bớt khoảng cách này tất yếu sẽ làm giảm bớt những nỗi đau khổ không cần thiết của bạn.
Còn một phương pháp khá hay khác đến từ một người bạn của tôi. Phương pháp của cô ấy là trong ngôn ngữ của chính mình, hãy thay thế hai từ "ưu điểm" và "khuyết điểm" bằng từ "đặc điểm". Khi dạy viết văn, tôi thường nói với học sinh rằng: "Ngôn ngữ chúng ta sử dụng hạn chế tư duy của chúng ta". Ví dụ, trên thị trường chứng khoán, thường có người vì dùng từ không đúng khi suy nghĩ mà mất đi tài sản lớn. Khi giá cổ phiếu mà nhà đầu tư nắm giữ giảm xuống, lúc này, từ đáng lẽ phải dùng để mô tả giá trị thị trường bị sụt giảm là "lỗ trên sổ sách", chứ không phải "lỗ" hay "lỗ thực tế". Thế nhưng, một số người khi suy nghĩ chưa được rèn luyện, khi mô tả giá trị thị trường bị sụt giảm lại dùng từ là "lỗ" hoặc "lỗ thực tế", thế là không chịu nổi áp lực tâm lý (thực ra là tự mình dọa mình), đã bán cổ phiếu trong tay đi – thế là "lỗ trên sổ sách" đã thực sự biến thành "lỗ thực tế". Ngược lại, trong những trường hợp khác, một số người lại nhầm tưởng "lỗ thực tế" chỉ là "lỗ trên sổ sách", bỏ lỡ cơ hội giảm thiểu tổn thất của mình. Cho nên, tôi cho rằng phương pháp của người bạn này là một trong những phương pháp tinh xảo nhất mà tôi từng thấy, lại trực tiếp giải quyết vấn đề từ gốc rễ. Bởi vì không còn sử dụng những từ mang hàm ý khen chê rõ rệt như "ưu điểm", "khuyết điểm" nữa, mà thay vào đó là từ "đặc điểm" hoàn toàn trung tính, nên rất dễ đạt được trạng thái tâm bình khí hòa khi đối xử với các đặc điểm khác nhau của bản thân, đồng thời cũng có thể tâm bình khí hòa đối xử với các đặc điểm khác nhau của người khác. Hơn nữa, đằng sau phương pháp này còn có suy nghĩ sâu xa hơn. Bởi vì rất nhiều lúc, cái gọi là "ưu điểm" và "khuyết điểm" đều là tương đối. Những đứa trẻ "nghịch ngợm" dù không được thầy cô yêu quý cũng không thể không thừa nhận rằng chúng có tính sáng tạo hơn; dũng cảm mạo hiểm, trên chiến trường hay thương trường có thể trở thành anh hùng cũng có thể trở thành liệt sĩ; người được gọi là "nói nhiều" có lẽ bình thường khá đáng ghét nhưng nếu làm giáo viên thì lại tương đối có thiên phú hơn.
Phương pháp cuối cùng là: Phóng túng bản thân một chút một cách thích hợp. Thừa nhận mình là một người có khuyết điểm là tiền đề quan trọng để tâm trí được giải phóng. Sự thực là, không có khuyết điểm thì không phải là người. Trước đó chúng ta đã nói, tự ti vốn dĩ chẳng qua chỉ là cảm giác bình thường, chỉ là bị định nghĩa thành tiêu cực mà thôi. Đạo lý tương tự, nếu suy nghĩ kỹ, chúng ta sẽ phát hiện ra ngay cả cái gọi là "hư vinh" cũng là nguyện vọng tự nhiên nhất của mỗi người, vậy mà cũng bị định nghĩa là tiêu cực. Thực ra, chỉ cần trong trường hợp không làm tổn thương người khác, không gây hại đến lợi ích của người khác, thì đối với khuyết điểm trên người mình hoàn toàn không cần phải quá khắt khe. "Tự ti" một chút thì đã sao nào? "Tự phụ" một chút thì đã sao nào? "Hư vinh" một chút thì sẽ thế nào chứ? Nếu chỉ vì bạn "tự ti" một chút, "tự phụ" một chút, hoặc "hư vinh" một chút mà người bên cạnh bạn đã bị tổn thương, thì thực ra người có vấn đề không phải là bạn, mà là họ – họ quá mong manh rồi.
Mọi phương pháp đều cần bỏ ra một chút thời gian và công sức mới có thể thực hiện chính xác. Hãy lấy một tờ giấy, một cây bút, liệt kê ra. Bên trái liệt kê ưu điểm của bạn, bên phải liệt kê khuyết điểm của bạn – bỏ ra một ngày cũng không phải là quá đáng, bởi vì bạn cần phân biệt được "đây có thực sự là ưu điểm của mình không?" cũng như "đây có thực sự là khuyết điểm của mình không?". Sau đó, hãy thử đoán xem người khác nhìn nhận ưu điểm hoặc khuyết điểm của bạn như thế nào. Thậm chí bạn có thể tìm cách hỏi dò để tìm hiểu – tôi tin rằng bạn sẽ giống như tất cả chúng ta, liên tục kinh ngạc, thậm chí là ngẩn người ra. Trong quá trình này, điều bạn hoàn thành chính là: hiểu rõ "bản thân chân thực" và "bản thân trong cảm nhận", cũng như sự khác biệt giữa hai điều đó, thậm chí còn có cả "bản thân bạn trong mắt người khác". Sau đó, hãy cẩn thận phân biệt khuyết điểm của mình, liệu có cái nào thực sự có thể gây tổn thương cho người khác không? Nếu có, hãy nghĩ cách khắc phục. Mỗi người chắc chắn sẽ có một vài "khuyết điểm vô hại" – hãy phóng túng một cách thích hợp ở những phương diện đó đi, tin tôi đi, sự "phóng túng thích hợp" như vậy sẽ có sự giúp đỡ to lớn đối với việc bạn khắc phục những "khuyết điểm có thể gây tổn thương người khác".