"Thành công học" liên tục nhấn mạnh "nỗ lực" và "phấn đấu", nghe có phần hơi nực cười — cứ như thể chúng ta có thể không cần nỗ lực, không cần phấn đấu vậy; cứ như thể chúng ta không muốn nỗ lực, không muốn phấn đấu vậy. Thực tế thì, dù có nhấn mạnh hay không, chúng ta đều bắt buộc phải nỗ lực, bắt buộc phải phấn đấu. Nỗ lực là điều nên làm, phấn đấu là điều cần thiết.
Ngay cả những người "cao cao tại thượng" cũng đều cần phải nỗ lực và phấn đấu. Đúng với câu nói: "Sự sống không dứt, vật lộn không ngừng". Nhìn từ bề nổi, nếu một người đang ở trên đỉnh của đường cong phân phối chuẩn về tài nguyên, tức là người đó thuộc nhóm dưới 1% của thế giới này, thì cái gọi là nỗ lực và phấn đấu có vẻ như là không cần thiết. Anh ta không cần nỗ lực, vì vốn dĩ sinh ra đã ngậm thìa vàng; anh ta không cần phấn đấu, vì vốn dĩ anh ta đã có tất cả; anh ta không cần vùng vẫy, vì vốn dĩ anh ta đang phải đối mặt với những hạn chế ở mức nhẹ nhất. Tuy nhiên, dù là họ, cũng thường không thể không nỗ lực, thậm chí còn phải nỗ lực gấp bội; không thể không phấn đấu, thậm chí còn phải phấn đấu gấp bội. Ít nhất, đối với những người đứng ở đỉnh cao này, việc bảo vệ nguồn tài nguyên thuộc về mình đã là vô cùng gian nan rồi; hơn nữa, tài nguyên càng nhiều thì nhiệm vụ càng gian khó; đến một mức độ tài nguyên nào đó, nhiệm vụ bảo vệ có thể liên quan đến cả tính mạng — từ xưa đến nay vẫn luôn như vậy. Ngoài ra, họ càng cần có sự trưởng thành về mặt tâm trí, đây cũng là một trong những kết quả tất yếu mà sự dư dả về vật chất mang lại. Vì vậy, trong cuộc sống thực tế, con cái nhà giàu thường không hề vô dụng như người ta tưởng tượng, bởi vì mọi điều kiện thực tế đều ép buộc họ phải nỗ lực hơn, chỉ là cách thức nỗ lực có thể khác biệt mà thôi.
Frank H. Knight, người được coi là một trong những nhà kinh tế học có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20, có một quan điểm nổi tiếng: "Ba điều kiện quyết định một người giàu có là: thứ nhất là xuất thân, thứ hai là vận may, thứ ba là nỗ lực, và trong ba điều này, nỗ lực là thứ không đáng kể nhất". Đây là một đạo lý nghiêm túc và quan trọng, cần tiêu tốn rất nhiều thời gian và tâm trí mới có thể thấu hiểu và chấp nhận được: Dù bạn có nỗ lực đến đâu, bạn vẫn rất có khả năng hoàn toàn không có cơ hội đạt được sự giàu có đủ đầy — bạn có dũng khí để chấp nhận hiện thực đó không?
Tuy nhiên, chấp nhận hiện thực này không có nghĩa là từ nay chúng ta không cần phải nỗ lực nữa. Thực ra, tất cả mọi người đều cần phải nỗ lực. Chỉ là, việc nhấn mạnh vào nỗ lực và phấn đấu nghe thật nực cười mà thôi. Mỗi người đều phải đối mặt với những hạn chế nhất định của bản thân, mà thực tế thì "tài nguyên không chỉ khan hiếm mà còn phân bố rất không đồng đều", vì thế, ai ai cũng phải nỗ lực, phấn đấu, vùng vẫy, bất kể là ai, bất kể ban đầu họ ra sao. Chấp nhận hiện thực thật sự quá khó khăn, bởi vì, mỗi khi chấp nhận một hiện thực khó chấp nhận, ta lại luôn phải đối mặt với một hiện thực khác có thể còn khó chấp nhận hơn. Thế nên mới nói, trên thế giới này không có gì khó khăn hơn việc chấp nhận hiện thực. Một phiền não khác đến từ thực tế này: mặc dù "nỗ lực" là điều cần thiết, đáng làm, nhưng đáng tiếc lại không phải là bản năng bẩm sinh. Thứ mà mỗi người bẩm sinh đã sở hữu lại là một thói quen trái ngược với "nỗ lực" — đó chính là "lười biếng".
Ngoài lực cản mang tên "sự lười biếng bẩm sinh" ra, còn có một "khó khăn cuối cùng" mà hầu hết mọi người đều không nhận thức được nó sẽ khó đến mức nào. Người ta thường than thở về sự tàn khốc của các cuộc thi thể thao. Trong đường chạy 100 mét, sự khác biệt giữa người thứ nhất và người thứ hai chỉ là không phẩy mấy giây; trong cuộc thi nhảy cầu, sự khác biệt giữa huy chương vàng và huy chương bạc chỉ là không phẩy mấy điểm; trong cuộc thi nhảy xa, sự khác biệt giữa quán quân và á quân chỉ là khoảng cách chưa đầy một centimet... Một chút khác biệt nhỏ nhoi đó lại mang đến sự khác biệt một trời một vực cho các vận động viên — thật quá tàn khốc.
Thế nhưng, nếu chúng ta phân tích từ một góc độ khác, sẽ biết được sự khác biệt "một chút" đó thực sự đáng kinh ngạc đến mức nào. Nói một cách hình tượng, trong bất kỳ quá trình học tập nào, nếu chiếu mức độ tiến bộ lên trục Y, chiếu thời gian và công sức bỏ ra để học tập lên trục X, thì nó thường rất giống với "đường cong logarit":
Thông qua đường cong này, chúng ta có thể dễ dàng hiểu rằng: ở trạng thái ban đầu, một người chỉ cần bỏ ra một chút thời gian và công sức là có thể đạt được sự tiến bộ lớn; tuy nhiên, theo mức độ tiến bộ tăng lên, để tiến bộ thêm một chút nữa thường cần phải đầu tư thời gian và công sức tương đối cực lớn. Vì vậy mà nói, sự khác biệt giữa quán quân và á quân (sự khác biệt trên trục Y), thực tế không hề nhỏ như vẻ ngoài của nó, bởi vì nhìn từ trục X mà nói, cần phải có sự khác biệt rất lớn trên trục X mới tạo ra được sự khác biệt rõ rệt nhưng lại rất nhỏ trên trục Y.
Do đó, chúng ta không nên đợi được khuyến khích mới đi nỗ lực. Nỗ lực là điều nên làm. Bất kể có người khuyến khích hay không, bất kể kết quả cuối cùng ra sao, chúng ta đều nên nỗ lực — tất nhiên, trước khi nỗ lực bất cứ điều gì, nên xác định rõ mục tiêu đó có thực tế hay không. Có những người khác biệt, họ không chỉ luôn nỗ lực, mà lý do họ nỗ lực gấp bội đến từ sự quan sát cẩn thận và tư duy rõ ràng của chính họ: khó khăn cuối cùng còn khó hơn tưởng tượng rất nhiều.
5.e Ảo tưởng lãng phí thời gian nhất — Tôi là độc nhất vô nhị
Hầu như trong tất cả các cuốn sách truyền cảm hứng, người ta đều như rao giảng với độc giả rằng: "Bạn là độc nhất vô nhị!" (You are unique! Everybody is unique!). Thông thường, những cuốn sách này sẽ trích dẫn một đoạn trong cuốn "Bạn và Di truyền" (You and Heredity) nổi tiếng của Amram Scheinfeld:
Bạn là kết quả của sự kết hợp giữa 46 nhiễm sắc thể, trong đó 23 cái đến từ cha, 23 cái đến từ mẹ. Mỗi nhiễm sắc thể chứa hàng trăm gen di truyền, mỗi một gen đều có thể thay đổi toàn bộ cuộc đời bạn. Do sự tổ hợp nhiễm sắc thể của cha mẹ bạn, xác suất hình thành nên dáng vẻ của bạn ngày nay là một phần ba mươi nghìn tỷ.
Sau đó, họ diễn giải tiếp:
Do đó, chúng ta đúng là một sự kết hợp "không thể tin nổi, vô cùng kỳ diệu". Bởi vì, dù cho bạn có ba mươi nghìn tỷ anh chị em, họ vẫn có những điểm khác biệt với bạn, bạn vẫn là độc nhất vô nhị.
Tôi nhớ lần đầu tiên chính mình nghe được cách nói này, sau khi cảm thấy vô cùng phấn khích, dĩ nhiên cũng giống như bao người khác, tôi đã hậm hực than phiền về cái thế giới bất công này — tại sao lại cho một "tôi" độc nhất vô nhị một số phận giống hệt người khác?! Sau đó, nhớ lại một đoạn trong tiểu thuyết của Vương Sóc: "...Tôi biết mình có lai lịch. Đi giữa đám đông chúng sinh, cảm giác này lại càng mãnh liệt..." khiến tôi nổi hết da gà vài lần.
Tuy nhiên, năm 26 tuổi, khi tôi đại ngộ, tôi đã cẩn thận xem xét lại những tín điều mà mình từng tin tưởng. "Tôi là độc nhất vô nhị" chính là một trong những điều khiến tôi phải bật cười đau khổ. Tín điều này ngoài việc dẫn dắt sai lệch tôi ra thì chẳng có tác dụng tích cực nào cả. Ngược lại, tôi còn có thể đã lãng phí rất nhiều thời gian vì tín điều này — bởi vì suy nghĩ như vậy rất dễ khiến một người mơ mộng hão huyền, từ đó hoài phí thời gian mà chẳng làm nên trò trống gì.
Nếu dùng "Tôi là độc nhất vô nhị" làm tín điều để thúc đẩy bản thân nỗ lực thì rõ ràng là vô lý. Thậm chí không cần chứng minh khoa học, ai cũng biết "độc nhất vô nhị" là một sự thật hiển nhiên, nhưng đây thường là một sự thật chẳng liên quan gì đến thành công cả. Nếu bàn tay ai cũng có 5 ngón, còn tôi do đột biến gen nên bàn tay phải mọc thêm một ngón — "Lục chỉ" (giả sử), thì đã sao nào? Tôi có vì thế mà trở thành tỷ phú hay nhân vật vĩ đại thay đổi thế giới này không? Tôi đã tìm kiếm hồi lâu, trong số những nhân vật vĩ đại mà tôi biết, thực sự chẳng có ai bị thừa ngón tay cả, ngoại trừ "Lục Chỉ Cầm Ma" trong tiểu thuyết của Nghê Khuông.
Nếu dùng "Tôi là độc nhất vô nhị" làm lý do để không còn tự ti nữa, thì điều đó lại càng đáng thương hơn — một người phải tự ti đến mức nào mới có thể nghĩ đến việc dùng một sự thật hiển nhiên như vậy làm tấm lá chắn cuối cùng? Thực ra, "tự ti đúng lúc khi cần tự ti" chính là điều kiện tiên quyết của việc "tự tin đúng lúc khi cần tự tin". Đừng hiểu "tự ti" là một từ tiêu cực, đó chỉ là một trạng thái tâm lý bình thường. Nếu lúc cần tự ti mà không tự ti thì gọi là "không biết tự lượng sức mình"; nếu lúc cần tự ti mà lại tỏ ra một cách méo mó hoặc thực sự tự tin, thì thứ người khác nhìn thấy chỉ là một "kẻ ngu ngốc tự phụ" mà thôi.
Thực ra, việc trích dẫn sự thật "sự sắp xếp tổ hợp của 23 cặp nhiễm sắc thể có tổng cộng ba mươi nghìn tỷ khả năng" chỉ có thể và chỉ chứng minh được một điều: mỗi người là độc nhất vô nhị về mặt điều kiện sinh lý — ngoài ra thì chẳng chứng minh được gì cả. Cuộc sống thực tế sẽ dùng đủ mọi cách quái đản để khiến bạn trở nên giống hệt người khác. Những người chen chúc trên xe buýt, nam nữ già trẻ, cao thấp béo gầy khác nhau, nhưng thì đã sao nào? Họ đều phải chịu đựng sự chật chội như nhau, mùi hôi khó chịu như nhau, sự bực bội như nhau. Khoảnh khắc đứng xếp hàng ở cửa sổ ngân hàng, mỗi người lại nam nữ già trẻ, cao thấp béo gầy khác nhau, nhưng đều phải tuân theo cùng một quy tắc để chờ đợi.
Có đôi lúc, có bạn bè đến hỏi tôi vài lời khuyên. Sau khi xác nhận họ thực sự muốn nghe lời khuyên của tôi, tôi sẽ nói ra suy nghĩ của mình. Tuy nhiên, sau khi đưa ra phương án cụ thể, tỉ mỉ, tám phần mười tôi sẽ nhận lại phản ứng này: "Cậu nói đúng thật, nhưng mà, hoàn cảnh của tớ tương đối đặc biệt..." Nói chung, đến lúc đó là tôi biết mình nên ngậm miệng lại rồi. Bởi vì, vô số sự thật đã chứng minh, một khi một người cho rằng hoàn cảnh của mình đặc biệt hơn người, về bản chất người đó có thể vĩnh viễn không bao giờ chấp nhận được lời khuyên của người khác. Và một vài người hiếm hoi mà tôi từng gặp không nói câu "hoàn cảnh của tớ tương đối đặc biệt" ấy, ngược lại, họ thường sửa đổi hành vi của mình rất nhanh chóng.
Chấp nhận việc bản thân chẳng có gì khác biệt so với người khác, ít nhất là không có sự khác biệt về mặt bản chất, là một trong những tiền đề quan trọng để tâm trí phát triển bình thường. Vì vậy, tôi thường tự nhủ với mình rằng: "Bạn không đơn độc". Khi gặp rắc rối, tôi sẽ tự nhủ như vậy, tự nhủ với bản thân rằng người gặp phải rắc rối kiểu này không chỉ có mình tôi, nên chỉ cần tìm cách tìm ra giải pháp là được — nhỡ đâu đã có người soạn sẵn giải pháp tốt thành văn bản để ở đâu đó rồi cũng nên. Khi gặp phải niềm vui bất ngờ, tôi vẫn sẽ tự nhủ như vậy, tự nhủ với bản thân rằng người gặp được vận may này không chỉ có mình tôi, nên cần phải vui mừng vì điều đó, nhưng không cần thiết phải vui mừng quá đà đến mức mất kiểm soát.
Ếch ngồi đáy giếng không thể nào biết được thế giới này còn có rất nhiều cái giếng khác, chẳng có gì khác biệt với cái giếng nơi nó đang ở. Có thể là giếng lớn, có thể là giếng nhỏ; miệng giếng có thể hình vuông, có thể hình tròn, nhưng có một điểm giống nhau, và điểm đó vô cùng quan trọng: độ sâu của những cái giếng này đều là độ sâu mà con ếch không thể nhảy ra ngoài được. Con ếch ngồi đáy giếng ấy lại càng không thể biết được trong những cái giếng khác có thể có những con ếch giống hệt nó, cũng có thể to hơn một chút, hoặc nhỏ hơn một chút; chúng cũng không thể biết được con (những con) ếch đó có suy nghĩ giống hệt mình hay không — mặc dù nếu xét từ góc độ chi tiết, chúng đều là những con ếch độc nhất vô nhị, không phải giống nhau 100%.