Chứng minh bản thân là nguyện vọng tự nhiên của hầu hết mọi người. Bản thân việc "chứng minh chính mình" không có gì sai, nhưng nhiều người thực ra đang loay hoay muốn "chứng minh cho người khác xem". Ngờ đâu, "chứng minh cho người khác xem" lại chính là một hành vi lãng phí sinh mệnh nhất.
Bởi vì, nếu bạn xuất chúng, bạn không cần phải chứng minh mình xuất chúng, người khác tự nhiên sẽ thấy; nếu bạn tầm thường, bạn cũng không cần chứng minh mình tầm thường, người khác vẫn sẽ thấy như vậy. Nếu bạn xuất chúng mà vẫn cố tình đi chứng minh, có thể sẽ chuốc lấy những phiền phức không đáng có, ví dụ như khơi dậy lòng đố kỵ của kẻ tiểu nhân—một trong những điều đáng sợ nhất trên đời; nếu bạn tầm thường, chắc hẳn bạn sẽ không muốn chứng minh cho người khác thấy mình tầm thường thế nào đâu, thực tế là, bạn sẽ càng muốn dùng mọi cách để chứng minh rằng mình thực ra không hề tầm thường, và khi đó, những gì người khác nhìn thấy chỉ là một gã hề mà thôi. Nhớ tới một câu nói đang thịnh hành trên giang hồ gần đây, rằng "tất cả lũ ngốc đều là tự chứng minh", thấy thực ra cũng khá có lý.
Muốn biết tại sao bạn rõ ràng giỏi hơn những người xung quanh, nhưng họ lại kiên quyết không công nhận bạn không?
Đầu tiên, rất có thể thực tế chỉ là bạn "cảm thấy" mình giỏi hơn những người xung quanh mà thôi. Ai cũng có khuynh hướng này. Các nhà tâm lý học đã sớm quan sát thấy sự thật này, và cũng thiết kế đủ loại thí nghiệm tâm lý từ các góc độ khác nhau để kiểm chứng khuynh hướng tâm lý phổ biến này của con người. Ví dụ, khi một đội nhóm thành công, mỗi người đều có xu hướng quy công lao thành đóng góp của bản thân mà lờ đi sự tồn tại của người khác; khi đội nhóm thất bại, mỗi người đều có xu hướng đổ lỗi cho sai sót của người khác và cố gắng loại trừ bản thân ra ngoài. Đây gọi là "self-serving bias".
Ngoài ra, mọi người thường không tự nhận thức được bản thân. Không tự nhận thức được đến mức nào? Các nhà tâm lý học từng làm một cuộc khảo sát: đại đa số các tài xế đều tin chắc rằng trình độ lái xe của mình nằm ở mức trên trung bình. Nếu có điều kiện, bạn có thể làm một thí nghiệm, bảo những người xung quanh tự chấm điểm nhan sắc cho mình, cao nhất 10 điểm, thấp nhất 1 điểm; thì bạn sẽ cười khi phát hiện ra rằng hầu hết mọi người đều chấm cho mình ít nhất là 6 điểm, ngay cả khi ngoại hình của một vài người trong số đó thảm hại không kém gì tôi.
(Một vài nhà tâm lý học biện hộ rằng, thực ra đây là chức năng tự bảo vệ của não người. Tôi thực sự rất đồng tình với quan điểm này. Bởi vì, nếu quan sát kỹ, sẽ rút ra được kết luận như sau: thực tế, dù chúng ta luôn nói "cái quý của con người là tự nhận thức được bản thân", nhưng nhiều khi, đối với rất nhiều người, "tự nhận thức" thậm chí có thể là một điều rất tàn nhẫn.)
Cho nên, dù bạn thực sự giỏi hơn người khác, những người còn lại cũng có thể thực sự không nhận ra, bởi vì họ cũng tự thấy mình giỏi hơn người khác—bất kể thực tế ra sao. Nếu bạn có thể nghĩ thông suốt đạo lý này, thì sẽ hiểu được những phiền não của mình vô nghĩa đến nhường nào.
Cho nên, tôi thường khuyên bạn bè xung quanh, đừng tốn tâm tư, tốn thời gian để nghĩ cách bắt người khác thừa nhận bạn giỏi hơn họ, bởi vì điều này gần như không thể làm được.
Nếu bạn không thông suốt, nhất định muốn người khác phải thừa nhận, vậy thì hãy nghe lời khuyên của tôi, ghi nhớ một điều: bạn giỏi hơn người khác một chút thì chẳng có tác dụng gì cả, điều thực sự hữu dụng là bạn không những giỏi hơn họ, mà còn phải giỏi hơn rất nhiều mới được.
Nhưng bạn có biết nếu cuối cùng bạn lại giỏi hơn người khác rất nhiều ở một phương diện nào đó, bạn sẽ phải đối mặt với tình cảnh gì không? Ha ha, có thể sẽ nằm ngoài dự đoán của bạn đấy—những người xung quanh sẽ không còn so sánh với bạn ở phương diện đó nữa, họ sẽ tự động từ bỏ, rồi quay sang so sánh với bạn ở những điểm mà bạn không bằng họ! Cũng đừng nói, thực tế thì họ làm vậy cũng có lý của họ. Bởi vì theo thuyết thùng gỗ (lượng nước một chiếc thùng có thể chứa, phụ thuộc vào thanh gỗ ngắn nhất của nó), chỉ một phương diện thôi thì không quyết định được tất cả.
Đạo lý nói ra thì cực kỳ đơn giản, nhưng làm thì lại chẳng dễ dàng như vậy.
Ví dụ, có những lúc chúng ta bị buộc phải chứng minh bản thân. Hãy quan sát xung quanh xem, hầu hết mọi người đều có chút tham vọng nhất định, bất kể họ tầm thường hay xuất chúng. Ngôn ngữ chúng ta sử dụng thường chẳng có lý lẽ gì—lý tưởng của người ưu tú thường được gọi là "hoài bão", còn lý tưởng của người tầm thường thường được gọi là "dã tâm", thực ra đều là một cả. Người ngốc thì không được có lý tưởng à? Thật kỳ lạ.
Nhưng vấn đề bắt đầu xuất hiện từ đây:
Xuất chúng / Tầm thường
Có lý tưởng: 1 / 2
Không lý tưởng: 3 / 4
Nếu bạn là người loại 1, thực sự xuất chúng, và còn "có lý tưởng", thông thường cuộc sống của bạn sẽ không quá khó khăn. Bởi vì không ai cản nổi bạn, giống như việc "không ai có thể ngăn cản bánh xe lịch sử lăn về phía trước" vậy.
Nếu bạn là người loại 4, vừa tầm thường, lại không có quá nhiều tham vọng, thì cuộc sống chắc chắn sẽ tương đối bình lặng. Mọi người quen biết bạn lâu ngày, ít nhiều sẽ ngưỡng mộ bạn, bởi vì bạn luôn "an phận thủ thường", sự bình lặng đó khiến người ta không thể không ngưỡng mộ.
Thế giới này nhiều nhất là người loại 2, cực kỳ tầm thường nhưng lại có những lý tưởng vĩ đại. Kiểu người này thường phải dùng những phương pháp cực kỳ quái dị mới có thể giành chiến thắng bất ngờ. Thực tế, họ thường tương đối thành công, giống như việc tiền xấu có thể loại bỏ tiền tốt vậy; còn số ít những kẻ đen đủi, thất bại, liền bị người đời miệt thị gọi là "kẻ mang dã tâm".
Còn nếu bạn là người loại 3, vậy thì bạn đen đủi rồi. Bởi vì, người loại 2 sẽ lầm tưởng bạn là người loại 1, và vì thế coi bạn là kẻ thù hoặc đối thủ cạnh tranh của họ. Người loại 2 sẽ không bao giờ tin rằng bạn không có "lý tưởng" hay "dã tâm". Thế là, bạn buộc phải chứng minh bản thân, cuộc sống vì thế mà tăng thêm không biết bao nhiêu phiền não.
Phân tích này chỉ mới là bước đầu, về sau còn phức tạp hơn nhiều. Phải biết rằng thấu hiểu bản thân là một quá trình dài đằng đẵng và gian nan. Trải nghiệm của chính tôi cũng cực kỳ quái dị. Đến tận 30 tuổi, mới kinh ngạc mà bình thản chấp nhận sự thật rằng trí tuệ của mình thực ra rất tầm thường; qua 30 tuổi rồi mới bất ngờ và ngạc nhiên phát hiện ra gen cơ bắp của mình lại xuất chúng đến mức kinh ngạc. Còn nữa, cùng với sự tăng trưởng của tuổi tác, sự trưởng thành của trí tuệ, dần dần phát hiện ra những cái gọi là lý tưởng trước đây của mình thực ra có quá nhiều thành phần vô nghĩa—nhưng tuyệt đối không phải là "vỡ mộng lý tưởng" như những kẻ tầm thường vẫn nói, ngược lại, cảm giác bắt đầu bước vào giai đoạn tốt đẹp hơn đã xuất hiện.
Cho nên, phân biệt rõ ràng là chuyện không hề dễ dàng. Rốt cuộc bạn là thực sự xuất chúng, hay chỉ là tự cho là mình xuất chúng? Cũng như, người khác thực sự cho rằng bạn xuất chúng, hay họ lầm tưởng bạn rất xuất chúng? Hay là, người khác chỉ đang hùa theo bạn nên mới khen bạn xuất chúng, hoặc bạn thực sự xuất chúng nhưng lại bị những người xung quanh đánh giá thấp... Và về vấn đề liệu có "tầm thường" hay không cũng có ngần ấy tình huống cần phải phân tích.
Đồng thời, bạn cũng thấy rồi đấy, dù bạn có làm gì đi chăng nữa, bạn vẫn rất khó đạt được sự công nhận từ đối phương, bởi vì suy nghĩ và hành động của bạn không thể tác động đến phán đoán của họ. Cho nên, nghĩ cách "đạt được sự chứng minh" thực sự là một việc vô nghĩa—nhưng tôi cũng không cho rằng đây là biểu hiện của "thiếu tự tin". Ai bảo người tự tin thì sẽ không tức giận?
Tuy nhiên, lúc này phụ thuộc vào khả năng kiểm soát của chính bạn. Quan sát và suy ngẫm lâu dài có ích cho việc rèn luyện khả năng bình tâm tĩnh khí của bản thân. Dù sao thì, người khác nghĩ thế nào, đánh giá hay bình luận ra sao, thực ra vốn dĩ chẳng thể ảnh hưởng đến trạng thái của chính bạn. Thế nhưng, một khi bạn bắt đầu vì điều đó mà phiền lòng rối trí, suy nghĩ lung tung, thậm chí nảy sinh ra vài hành động nhạt nhẽo, thì bạn không những đen đủi mà còn đáng thương nữa, bởi vì bạn đã bị chi phối rồi. Bị người khác chi phối, là một trong những trạng thái bi ai nhất của một con người.