Lấy Thời Gian Làm Bạn

Lượt đọc: 375 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
1.a Hiểu Về Sức Mạnh Tâm Trí

❊ ❊ ❊

Thường xuyên có học sinh hỏi tôi: "Thầy ơi, phương pháp này thực sự có ích không?" Trong một khoảng thời gian khá dài, tôi cực kỳ thiếu kiên nhẫn với những câu hỏi như vậy, tôi luôn nhíu mày đồng thời cố gắng hết sức ra vẻ điềm tĩnh nói: "Vậy—em nghĩ sao?" Học sinh thường ngẩn người ra một lúc, rồi quay người bỏ đi—chắc là mang theo sự thất vọng. Tôi hầu như có thể cảm nhận được hình bóng nhỏ bé trong lòng họ chắc chắn đang nhắm nghiền hai mắt, lắc đầu nguây nguẩy, sau đó mở mắt ra vẫn mang vẻ mặt đầy mê mang.

Lúc đó, tôi cảm thấy bản thân thực sự bất lực. Bất kể phương pháp gì, đều phải thông qua thực tiễn mới có thể đạt được hiệu quả. Có ích hay không, không làm thì làm sao mà biết được? Vấn đề nằm ở chỗ, thực tiễn cần phải tốn thời gian, mà thời gian của mỗi người đều vô cùng quý giá vì có hạn. Khi nhìn thấy những học sinh như vậy, tôi không khỏi thấy sốt ruột thay từ tận đáy lòng: "Sao em vẫn đang lãng phí thời gian nghĩ ngợi những câu hỏi vô ích thế này chứ? Giá như em sớm bắt đầu thực hành, thì bây giờ chẳng phải đã biết phương pháp đó có thực sự hữu ích hay không rồi sao!"

Tôi nghĩ, chắc là có rất nhiều giáo viên đều phải đối mặt với hoàn cảnh tiến thoái lưỡng nan giống như tôi nhỉ? Tôi chắc chắn không phải là người duy nhất gặp phải học sinh hỏi như vậy. Cuối cùng, tôi vẫn giãy giụa cố gắng thêm một lần nữa. Trong một khoảng thời gian khá dài sau đó, tôi luôn lặp đi lặp lại việc dặn dò học sinh của mình trước hoặc sau, thậm chí là ngay trước, trong và sau khi giảng dạy một số phương pháp quan trọng: "Hãy nghe cho thật kỹ, dù cho tôi giảng có hay đến đâu, có hữu ích đến đâu hay có lý lẽ đến mức nào đi chăng nữa, thì cũng không có một chút liên quan nào đến các em cả—chỉ khi và chỉ khi các em làm theo những gì tôi nói, thì đối với các em, mới được coi là thực sự hay, thực sự hữu ích, thực sự có lý."

Thế nhưng, rốt cuộc tôi lại phát hiện ra những lời lẽ này của mình không có tác dụng lớn lắm. Bởi vì vẫn có rất nhiều học sinh—tôi rất nghi ngờ thực ra là phần lớn các học sinh—hoàn toàn không làm theo những gì tôi nói. Điều tồi tệ nhất là, tôi phát hiện ra khi tôi đang cố gắng hết sức mình để giảng giải những phương pháp đó, những đạo lý đó vừa thú vị vừa thấu đáo, thì tôi lại nhìn thấy rõ ràng họ đang gật đầu tỏ ý công nhận đấy chứ! Có một dạo, tôi gần như tuyệt vọng. Thậm chí lúc lên lớp, nghe thấy tiếng cười, tiếng vỗ tay của học sinh, nhìn thấy họ gật đầu, ghi chép, mà trong lòng tôi lại có chút nghi ngờ những gì mắt thấy tai nghe lúc đó không phải là sự thật, mà chỉ là ảo giác của tôi mà thôi.

Vấn đề nằm ở đâu? Hàng vạn lần, tôi tự hỏi bản thân.

Khi câu trả lời đột nhiên xuất hiện trong đầu tôi vào một ngày nọ, tôi ít nhiều cảm thấy chấn động. Trước kia, khi có học sinh đến hỏi tôi "Thầy ơi, phương pháp này thực sự có ích không?", tôi lại hoàn toàn không nhận thức được rằng, sở dĩ những học sinh này đặt câu hỏi như vậy, xét theo một ý nghĩa nào đó, hóa ra lại xuất phát từ lý trí một cách triệtデ! Logic của họ là thế này:

Tôi cảm thấy phương pháp của thầy có đôi chút lý lẽ, nhưng tôi không chắc chắn lắm. Vấn đề là ở chỗ, nếu tôi quyết định sử dụng phương pháp của thầy, thì điều đó giống như đầu tư vậy, cần phải bỏ ra thời gian, tinh thần, thậm chí là tiền bạc. Nếu trong trường hợp tôi hoàn toàn không thể xác định được sự lựa chọn này của mình rốt cuộc có thể mang lại kết quả như thế nào mà tôi lại đi đầu tư thời gian, tinh thần và tiền bạc, thì chẳng phải tôi còn kém cả đồ ngốc hay sao? Cho nên, thầy nhất định phải nói cho tôi biết, phương pháp của thầy rốt cuộc có thực sự hữu ích hay không? Nếu câu trả lời không chắc chắn, đời nào tôi thèm hành động.

Logic này vô cùng hoàn chỉnh, đến mức họ kiên định với nó, và càng khiến tôi chưa từng nghĩ tới chuyện lại có một khả năng "hợp lý" như vậy. Nghĩ kỹ lại, hầu như tất cả những kẻ cự tuyệt việc học thực ra chính vì họ cảm thấy sự suy luận này của bản thân chính xác không một lỗi lầm, nên mới có thể đường hoàng lựa chọn từ chối việc học đến vậy.

Tôi biết bây giờ tôi cần phải học tập, phải nỗ lực, điều này không có vấn đề gì. Vấn đề nằm ở chỗ, học tập cũng thế, nỗ lực cũng vậy, giống như đầu tư vậy, đều cần phải bỏ ra thời gian, tinh thần, thậm chí là tiền bạc. Nếu trong trường hợp tôi hoàn toàn không thể xác định việc học tập hiện tại của mình rốt cuộc có thể mang lại kết quả gì mà tôi đã bỏ ra thời gian, tinh thần và tiền bạc, thì chẳng phải tôi còn ngốc hơn cả đồ ngốc hay sao? Cho nên, thầy nhất định phải nói cho tôi biết, học cái thứ này rốt cuộc có tác dụng gì? Những thứ vô tích sự thì tôi đời nào thèm học!

Đây là một vấn đề còn khó giải thích hơn nữa. Trên thực tế, tất cả những ai đang dấn thân vào nghiên cứu liên ngành có lẽ sẽ ngay lập tức hiểu được tôi đang nói gì, thế nhưng, đối tượng tôi muốn giải thích lại là những học sinh chưa rành đời, thế nên tôi nghĩ mình buộc phải dài dòng một chút mới được. Có lẽ trải nghiệm của chính bản thân tôi có thể giải thích rất rõ vấn đề, hơn nữa, tôi cũng tin rằng, về mặt bản chất thì đây không phải là một trải nghiệm độc nhất vô nhị của cá nhân tôi. Hãy để tôi kể chi tiết từ đầu.

Năm 1984, tức là hơn hai mươi năm trước, mẹ tôi lại đưa cho tôi 10 tệ, cho phép tôi đăng ký tham gia lớp học máy tính đầu tiên ở địa phương. Phải biết rằng 10 tệ vào thời điểm đó, có lẽ tương đương với 1000 tệ ở hiện tại là ít—bởi vì thu nhập hàng tháng của bố mẹ tôi lúc bấy giờ cộng lại cũng chưa đến hai trăm mấy chục tệ.

Sự việc đại khái diễn ra thế này. Lúc đó tôi vẫn đang học lớp hai trung học cơ sở (lớp 8). Gần đến kỳ nghỉ hè, có một hôm giáo viên chủ nhiệm mang một tờ giấy đến dán lên bảng đen, nói là Cung thiếu nhi sắp tổ chức một lớp học gì đó, ai muốn đi thì cứ qua xem. Ngày hôm sau, lũ học trò chúng tôi dắt díu nhau chạy nhảy dưới cái nắng chang chang rồi kéo đến, thực ra lúc đó tụi tôi còn chẳng biết đó là lớp học gì nữa. Nhiều năm trôi qua cho đến tận ngày hôm nay, tôi vẫn cảm thấy cái ngày trong ký ức ấy chói chang đến lóa mắt.

Đến nơi chúng tôi mới phát hiện ra mình đến muộn mất rồi, trong phòng sớm đã chật ních người. Mấy đứa chúng tôi đành phải chen chúc ra tận góc cuối phòng học, đứng lên bàn thì mới nhìn thấy bảng đen. Chờ mãi chờ mãi mới thấy một thầy giáo gầy gò, cắm một chiếc bàn phím (chính là loại máy R1 đời đầu đó, mãi cho đến năm 86 tôi mới được nhìn thấy APPLE II) vào một chiếc màn hình đơn sắc, làm một số màn biểu diễn khiến chúng tôi hoa mắt chóng mặt. Ngày nay chắc chẳng có ai cảm thấy phấn khích vì trên màn hình có thể hiển thị một hình học được ghép bằng các chữ cái nữa nhỉ? Nhưng vào lúc đó, chúng tôi vô cùng phấn khích, trong phòng liên tục phát ra tiếng trầm trồ và hò reo của lũ trẻ.

Tôi nhớ lúc thầy giáo đó nói "Hôm nay đến đây thôi nhé" là tiếng thở dài thất vọng của lũ trẻ. Thầy giáo đó lại nói tiếp, "Chiều mai bắt đầu lên lớp chính thức, học viên đăng ký tham gia phải nộp 10 tệ học phí." Tôi gần như chạy một mạch về nhà, nói với mẹ một tiếng, bà không hề do dự chút nào, chỉ nói rằng, tối nay bố về sẽ đưa cho con. Ngày hôm sau, tôi cầm 10 tệ bố đưa vào buổi sáng, hớn hở chạy đi tìm một trong những người bạn cùng đi với tôi ngày hôm hôm trước (con trai giáo viên chủ nhiệm lớp chúng tôi). Kết quả là cậu ấy nói không đi nữa, vì mẹ cậu ấy bảo học cái đó chẳng có tích sự gì.

Thế là, tôi mang theo chútụt hứng tự mình đi bộ một mạch đến Cung thiếu nhi, tay siết chặt tờ 10 tệ trong túi quần. Phải biết rằng, tờ giấy bạc 10 tệ lúc đó vẫn là mệnh giá lớn nhất mà tôi từng nhìn thấy. Khi đến phòng học trên tầng ba của Cung thiếu nhi, tôi mới phát hiện ra phòng học đó thực ra vô cùng rộng, sở dĩ hôm qua chật kín người nên mới không nhận ra—ngoài giáo viên ra, tính cả tôi vào thì tổng cộng chỉ có 5 học sinh. Mãi về sau mới biết, trong số đó có một người là nhân viên của Cung thiếu nhi. Do đó, tổng thu nhập của lớp máy tính khóa đó là 35 tệ—bởi vì sau đó còn có một học sinh giữa chừng bỏ học, bố cô ấy đã qua đòi lại 5 tệ tiền học phí.

Nhiều năm sau, tôi nhắc lại chuyện này với mẹ, bà nói rằng bà chỉ muốn tôi trải qua một kỳ nghỉ hè không nhàm chán mà thôi. Có điều bà nhớ rất rõ, bố tôi khi nghe nói học phí là 10 tệ, chỉ nói một câu, "Học được chút kiến thức luôn là chuyện tốt". Mãi về sau, có một lần tôi về quê, gặp lại giáo viên chủ nhiệm hồi đó, trong lúc trò chuyện phiếm có nhắc đến chuyện này. Bà ấy thế mà lại hoàn toàn không nhớ có chuyện như vậy xảy ra nữa. Tôi cũng không nói gì thêm nữa, nghĩ ngợi rồi cũng không hỏi tiếp con trai bà ấy bây giờ đang làm gì.

Tạm gác lại niềm vui tinh thần mà việc mày mò máy tính mang lại cho tôi trong suốt bao nhiêu năm qua, chỉ nói đến một chuyện thôi là đủ rồi. Trong quá trình biên soạn cuốn "21 Ngày Đột Phá Từ Vựng Cốt Lõi TOEFL", giả sử tôi không có kiến thức máy tính nhỉnh hơn người bình thường một chút, có thể viết ra một số kịch bản xử lý hàng loạt, thì tuyệt đối không thể hoàn thành khối lượng công việc khổng lồ trong một khoảng thời gian ngắn như vậy; hơn nữa, cho dù có tốn gấp nhiều lần thời gian đi chăng nữa, thì cũng rất khó để cho ra chất lượng như thế—mà chất lượng cuối cùng đã đảm bảo cho doanh số, từ đó, doanh số đương nhiên lại đảm bảo cho thu nhập, sự tự do tài chính cá nhân của tôi (một trong những sự tự do quan trọng nhất) đã có thêm nhiều chỗ dựa hơn.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, lúc đó khi tôi đến Cung thiếu nhi học ngôn ngữ lập trình máy tính, làm sao tôi có thể tưởng tượng được rằng hơn 20 năm sau, có một ngày phải dùng phần mềm để trích xuất dữ liệu trong kho ngữ liệu, sau đó dùng phương pháp thống kê để đánh dấu tần suất từ cho từng từ vựng, rồi viết một chương trình xử lý hàng loạt để sao chép và dán nội dung lên tới hơn 20M từ các từ điển tương ứng trong vòng vài tiếng đồng hồ, rồi sắp xếp lại từ đầu... Tiện thể nói luôn, thống kê học hóa ra lại là một môn mà tôi học chỉ vì thấy thú vị khi còn học đại học, thế nhưng cuối cùng lại được thực tế chứng minh là kiến thức hữu ích nhất—nhánh toán học mà tất cả các lĩnh vực khoa học hiện đại đều cần đến. Mười lăm mười sáu năm trước, lúc tôi lật giở những cuốn sách thống kê học ở đại học, nằm mơ cũng không ngờ có một ngày tôi sẽ đem những lý thuyết đó áp dụng vào việc giảng dạy tiếng Anh—trên thực tế, tính ngược từ bây giờ trở lại đúng bảy năm, thì vào thời điểm đó, tôi hoàn toàn không thể tưởng tượng nổi có một ngày mình sẽ đi dạy tiếng Anh! Mà từ trước đến nay, học sinh đánh giá tôi là giáo viên giảng bài lôi cuốn nhất, tôi nghĩ là vì tôi có năng lực thuyết phục siêu phàm—bởi vì công việc đầu tiên của tôi sau khi tốt nghiệp đại học là nhân viên bán hàng. Thế nhưng, sở dĩ tôi có thể rèn luyện được năng lực thuyết phục tốt như vậy, hoàn toàn không phải vì có một ngày muốn làm giáo viên xuất sắc nhất—lúc đó chẳng qua chỉ vì muốn kiếm tiền mưu sinh mà thôi.

Khi tôi nghiêm túc nhìn nhận lại bản thân để có thể trả lời một cách hiệu quả câu hỏi khiến tôi vô cùng đau đầu của học sinh, tôi phát hiện ra động lực khiến tôi đi học cái này cái nọ hóa ra lại trùng khớp hoàn toàn với lý do từ chối học tập của những kẻ kia: "Không biết học nó rốt cuộc có ích gì". Cho nên, khi có những người—chắc là đại đa số—vẫn đang hoang mang rằng "……nhưng mà, tôi học cái này rốt cuộc có ích gì chứ?", thì những người khác—chắc chắn là thiểu số—lại nghĩ rằng "Không biết học cái này rốt cuộc có ích gì... nhưng chính vì không biết có ích gì, cho nên mới có thể càng có giá trị hơn chứ!"

Nếu như nhiều năm sau, bạn bất chợt phát hiện ra thứ mình học từ nhiều năm trước đến lúc đó lại vừa vặn hữu ích, bạn có thể tưởng tượng được mức độ ngạc nhiên mừng rỡ đó lớn đến nhường nào. Ngay cách đây chưa lâu, tôi có một đồng nghiệp, vào lúc kết thúc một buổi thảo luận nào đó đã vô cùng hào hứng nói với tôi rằng, "Hả, chuyện này tớ thực sự đã từng học chuyên sâu đấy nhé! Lúc đó tớ đã tốn không ít tiền học cho vui, còn cảm thấy khá nhàm chán nữa chứ. Ai mà ngờ bây giờ lại có thể dùng đến ở đây cơ chứ, hì hì, tớ phải làm thật tốt chuyện này, thu hồi vốn đầu tư!" Tôi nghĩ sự ngạc nhiên mừng rỡ tột độ của cô ấy lúc đó và tâm trạng phấn khích của tôi khi dùng lý thuyết thống kê có vẻ rất phức tạp để thống kê tần suất từ vựng tiếng Anh về bản chất chắc chắn là hoàn toàn giống nhau.

Đến đây, tôi nghĩ mình quả thực có thể trả lời khá rõ ràng những câu hỏi của các học sinh đó rồi. Hy vọng những học sinh đó hiểu rằng, tất cả các phương pháp suy cho cùng chỉ có hai loại: đúng, hoặc sai. Với tư cách là giáo viên, đặc biệt là giáo viên có trách nhiệm, phương pháp nói với học sinh phải là phương pháp hiệu quả và hợp lý. Nếu ngay cả phương pháp của một giáo viên có trách nhiệm mà lại vô dụng và phi lý, thì chỉ có thể trách học sinh đó vận khí thực sự quá kém, lại gặp phải tình huống khó có khả năng xảy ra nhất. Thế nhưng ngược lại, với tư cách là học sinh, thực ra chỉ có duy nhất một lựa chọn hiệu quả và hợp lý, đó chính là làm theo những gì giáo viên nói—thực sự làm theo, và kiên trì đến cùng, thì phương pháp đúng hay sai, tự khắc sẽ rõ. (Hơn nữa, có những lúc dùng phương pháp sai cũng có thể thành công, ngược lại, dùng phương pháp đúng chưa chắc đã thành công—sau này tôi sẽ đề cập đến).

Thế nhưng, tất cả những đoạn văn trước đó, dùng để giải thích một vấn đề sâu sắc hơn nữa—sức mạnh tâm trí. Sức mạnh tâm trí mà mỗi người sở hữu đều khác nhau, và sự khác biệt về sức mạnh tâm trí sẽ mang lại sự khác biệt về giá trị không thể lường trước cho cuộc đời của mỗi người. Chúng ta đã thấy rồi, đối mặt với cùng một câu hỏi—"Tại sao phải học", sự khác biệt về năng lực tâm trí hóa ra lại khiến mọi người vì cùng một lý do—"Không biết học tập có ích gì"—mà đưa ra những lựa chọn hoàn toàn trái ngược nhau.

Sự lựa chọn trái ngược này, kết quả trực tiếp chính là chất lượng thời gian khác nhau—đây không phải là thứ gọi là "kỹ thuật quản lý thời gian" có thể bù đắp được. Làm một "danh sách công việc", thực ra ai mà chẳng làm được; phân định rõ ràng "quan trọng" với "thứ yếu", hoặc "khẩn cấp" với "không khẩn cấp" thực ra chẳng có ai là không biết. Những kẻ từ chối việc học vì "không biết học tập có ích gì", sẽ hoài phí vô số thời gian trong những ngày tháng tiếp theo, cho dù ngày nào họ cũng "một cách khoa học" lập kế hoạch, soạn thảo "danh sách công việc". Ngược lại với đó, những người lựa chọn nỗ lực học tập vì "không biết học tập có ích gì", từng giây từng phút trôi qua đều tràn ngập thu hoạch, hơn nữa vào một ngày nào đó trong tương lai sẽ gặt hái thêm nhiều thu hoạch "bất ngờ", cho dù trông họ có vẻ "không có mục đích đi chăng nữa"—thực sự là khác biệt một trời một vực.

Đây chính là sự khác biệt giữa người với người—ngoài vẻ bề ngoài, vóc dáng, xuất thân, tài sản có thể nhìn thấy được, thì còn có sự khác biệt về sức mạnh tâm trí không thể nhìn thấy, không thể sờ thấy. Thường xuyên nghe thấy người ta cảm thán, "Sao giữa người với người lại có sự khác biệt lớn đến thế nhỉ?" Mà trên thực tế, chúng ta nên hoàn toàn không cảm thấy kinh ngạc vì điều này mới phải.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.