Hồng Quế ngồi trên hàng hiên của một bungalow dành cho bà trong chuyến thăm Zimbabwe. Mùa đông Bắc Kinh đã nằm lại phía sau, còn lúc này bà đang trải qua một đêm châu Phi nóng nực. Bà lắng nghe những âm thanh hỗn tạp từ trong bóng tối quanh mình, hơn hết là tiếng kêu rả rích của dế và ve sầu. Mặc dù trời nóng nhưng bà vẫn mặc áo sơ mi dài tay, vì người ta đã lưu ý bà đề phòng muỗi truyền bệnh sốt rét. Bà chỉ muốn được cởi hết quần áo, lôi chiếc giường ra hàng hiên và được ngủ ngay dưới bầu trời đêm. Chưa bao giờ bà thấy nóng như thế này, kể từ khi rời khỏi máy bay vào buổi sáng sớm. Nó giống như là một sự giải phóng. Cái lạnh như chiếc còng khóa chặt chúng ta, bà nghĩ. Sự ấm áp như chiếc chìa khóa giải phóng chúng ta.
Căn biệt thự nằm giữa các lùm cây trong một ngôi làng được xây dựng để tiếp đón khách quan trọng của Nhà nước Zimbabwe. Những căn biệt thự này được xây dựng từ thời Ian Smith, khi một bộ phận thiểu số người da trắng đơn phương tuyên ngôn độc lập với nước Anh và dựng lên một chính phủ của những người da trắng phân biệt chủng tộc nắm giữ Nhà nước thuộc địa trước đây. Ngày đó mới chỉ có một nhà khách có tiệm ăn và bể bơi. Một vài dịp cuối tuần, Ian Smith đến đây cùng với các bộ trưởng của ông ta để thảo luận về những vấn đề lớn mà Nhà nước ngày càng bị cô lập này phải đối đầu. Từ năm 1980, sau khi chính phủ của những người da trắng bị lật đổ và Robert Mugabe lên nắm chính quyền, người ta cho xây ở đây một loạt căn biệt thự, những con đường đi dạo và một vọng lâu dài bên sông Logo, từ đây có thể nhìn thấy từng đàn voi đến uống nước vào lúc mặt trời lặn.
Trên con đường mòn dưới các tán cây thấp thoáng bóng người bảo vệ. Hồng Quế chưa bao giờ thấy một bóng đêm nào đen đặc như đêm châu Phi này. Ngoài kia, trong cái bóng tối đó, bất cứ con thú săn mồi nào, dù là hai hay bốn chân, đều có thể giấu mình được.
Bà giật mình với ý nghĩ cậu em trai có thể cũng đang ẩn mình ở đó. Quan sát, chờ đợi. Lúc này ngồi giữa bóng tối nơi đây, từ sâu thẳm trong lòng, lần đầu tiên bà cảm thấy sợ đứa em trai của mình. Dường như bà chỉ vừa mới hiểu ra rằng em trai mình có khả năng làm tất cả để thỏa mãn cơn khát quyền lực, giàu có và thỏa mãn ham muốn trả thù của nó.
Bà giật mình khi bị một con gì đó bay chạm vào mặt. Chiếc cốc để trên mặt bàn tre rơi xuống nền đá vỡ tan. Tiếng giun dế im lặng trong giây lát, rồi lại tiếp tục.
Bà đẩy chiếc ghế sang một bên để không giẫm chân lên những mảnh vỡ. Bản chương trình làm việc trong thời gian ở Zimbabwe nằm trên mặt bàn. Ngày hôm nay đã trôi qua với một cuộc diễu hành tưởng như dài vô tận của binh lính và đội quân nhạc. Sau đó đoàn xe dài có mô tô cảnh sát dẫn đường chở đoàn đại biểu khổng lồ đến dự một bữa tiệc, nơi các ông bộ trưởng đọc những diễn văn chào mừng dài dằng dặc rồi cùng nhau nâng cốc. Theo chương trình, tổng thống Mugabe cũng có mặt nhưng lại không tới. Cuối cùng, sau bữa tiệc, họ mới được đưa về ở trong các căn biệt thự. Khu biệt thự nằm cách Harare vài chục kilômét về phía Tây Nam. Từ trong ô tô, Hồng Quế nhìn thấy phong cảnh hoang vắng và những ngôi làng xám xịt. Bà thầm nghĩ nghèo đói ở đâu thì trông cũng giống hệt nhau. Người giàu luôn có thể chi tiêu xa xỉ để mang lại sự đa dạng: nhà cửa, xe cộ, quần áo khác nhau. Hoặc những ý tưởng, những giấc mơ khác nhau. Còn người nghèo thì hoàn toàn không có gì ngoài cái màu xám xịt miễn cưỡng kia, sắc thái duy nhất của cái nghèo.
Buổi chiều có một cuộc họp để chuẩn bị cho công việc những ngày tới. Nhưng bà lại thích được ngồi lại một mình trong phòng để đọc qua các tài liệu. Sau đó bà đi ra bờ sông dạo chơi một hồi lâu. Bà nhìn thấy lũ voi đủng đỉnh đi giữa các lùm cây và những chiếc đầu nhô trên mặt nước của đám hà mã. Không phải lúc này chỉ có một mình Hồng Quế ở phía dưới đó, mà còn có cả một nhà hóa học của trường đại học Bắc Kinh và một người nữa thuộc số những nhà kinh tế thị trường cấp tiến được đào tạo trong thời Đặng Tiểu Bình mà Hồng Quế đã quên mất tên, một người bạn của em trai bà. Hai người này có quan hệ rất gắn bó với nhau. Bà thầm hỏi phải chăng Nhã Như đã cử anh ta đến theo dõi mình. Nhưng bà xua đuổi ý nghĩ này ra khỏi đầu. Nhã Như là một kẻ thông minh, láu cá.
Liệu còn có thể tiến hành một cuộc tranh luận với Nhã Như nữa không? Cái vết rạn trong nội bộ Đảng chẳng phải là đã đến hồi không thể giải hòa được đó sao? Đây không chỉ đơn giản là sự bất đồng quan điểm về một chính sách vào một thời điểm nào đó. Mâu thuẫn khởi nguồn từ sâu xa hơn, nó là sự đối đầu giữa những người ủng hộ lý tưởng cũ với một trào lưu chỉ gắn kết một cách rất hời hợt với những gì đã tạo nên nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa hơn năm mươi bảy năm trước.
Nó mang dáng vẻ của trận chiến cuối cùng, bà nghĩ. Nó sẽ không kéo dài mãi, đó chỉ là sự tưởng tượng ngây thơ. Các xung đột mới luôn luôn xuất hiện, các cuộc đấu tranh giai cấp mới, các cuộc bạo động mới. Lịch sử không có hồi kết. Nhưng chắc chắn là Trung Quốc đang đứng trước ngã ba đường. Trước kia, đất nước này đã góp phần đưa thời đại thực dân đến chỗ diệt vong. Các quốc gia nghèo ở châu Phi đã tự giải phóng mình. Nhưng trong tương lai Trung Quốc sẽ đóng vai trò gì? Vai trò của một người bạn hay vai trò một tên thực dân mới?
Nếu những kẻ như em trai bà được quyền quyết định, thì pháo đài vững chắc cuối cùng của xã hội Trung Quốc sẽ bị tàn phá. Đến lúc đó một cơn sóng lừng của chủ nghĩa tư bản sẽ cuốn trôi đi hết những gì còn lại của những thiết chế được xây dựng dựa trên một lý tưởng đoàn kết. Đất nước sẽ không thể hồi phục lại được trong một thời gian dài, có thể là rất nhiều thế hệ. Bà tin tưởng rằng con người về căn bản là một sinh vật có lý trí, rằng đoàn kết là sự thông minh, chứ không chỉ là thói đa cảm; rằng thế giới, mặc dù có nhiều thất bại, nhưng vẫn vận động tới một điểm mà ở đó lẽ phải ngự trị. Nhưng bà cũng hiểu rõ, công cuộc xây dựng một xã hội có tình người không thể tự động diễn ra được. Không có quy luật tự nhiên nào tác động tới thái độ của con người.
Đắm chìm trong dòng suy nghĩ, bà thiu thiu ngủ trên hiên nhà. Một tiếng động khiến bà thức giấc. Bà lắng tai nghe. Tiếng động lại lặp lại. Có ai đó gõ cửa. Bà nhìn đồng hồ. Đã nửa đêm. Ai đến chỗ bà muộn vậy? Bà thầm hỏi mình có nên mở cửa hay không. Lại có tiếng gõ cửa một lần nữa. Có ai đó biết mình vẫn còn thức, bà thầm nghĩ, đã nhìn thấy mình ngồi ở ngoài hiên. Bà đi vào trong phòng, ngó qua lỗ nhìn ở cửa. Một người châu Phi mặc đồng phục khách sạn đang đứng bên ngoài. Nỗi tò mò của bà đã thắng, bà mở cửa. Người thanh niên trao cho bà một bức thư. Nhìn vào tên mình ghi ở ngoài phong bì, bà nhận ngay ra nét chữ của Nhã Như. Bà đưa cho chàng trai mấy đô la Zimbabwe mà không chắc thế là quá ít hay quá nhiều, rồi quay trở ra hiên. Bà đọc bức thư ngắn.
Chị Quế!
Chúng ta nên giữ hòa khí, vì gia đình và vì dân tộc. Em xin lỗi về tính cục cằn mà thỉnh thoảng em đã thể hiện ra với chị. Chúng ta đừng lẩn tránh nữa, chúng ta hãy một lần nữa nhìn thẳng vào mắt nhau. Em muốn mời chị, vào những ngày cuối cùng trước khi trở về nhà, cùng làm một chuyến du ngoạn ngắm những trảng rừng hoang dã, để gần gũi với thiên nhiên và muông thú. Ở đó chị em mình có thể trò chuyện với nhau.
Em Nhã Như
Bà xem kỹ lá thư, mong tìm thấy một thông điệp bí mật nào đó nằm giữa các câu viết. Bà không tìm thấy gì cả, ngay cả câu trả lời cho câu hỏi vì sao Nhã Như lại chuyển lá thư này cho mình vào lúc nửa đêm.
Bà nhìn vào bóng đêm và nghĩ đến con thú săn đang ngồi rình mồi.
– Tôi nhìn thấy cậu, bà thầm thì. Dù cậu có đột ngột xuất hiện ở đâu, tôi cũng sẽ kịp thời phát hiện ra. Không bao giờ cậu có thể lặng lẽ đến ngồi cạnh tôi mà tôi lại không thấy cậu tới.
Sáng hôm sau Hồng Quế thức dậy sớm. Bà đã ngủ chập chờn, mơ thấy những cái bóng đang tiến lại gần, đầy đe dọa và không rõ mặt. Lúc này bà đứng ở bên ngoài trên hàng hiên, ngắm nhìn buổi bình minh ngắn ngủi, mặt trời đang nhô lên trên trảng rừng trải dài vô tận. Một chú chim bói cá màu sắc sặc sỡ với chiếc mỏ dài đậu xuống lan can hàng hiên rồi lại lập tức lao vọt lên không trung. Những giọt sương đêm long lanh trên cỏ. Từ đâu đó nghe có những tiếng nói xa lạ, ai đó đang gọi, đang cười. Xung quanh bà sực nức mùi thơm ngào ngạt. Bà lại nghĩ đến bức thư nhận được vào lúc nửa đêm hôm qua và tự nhắc nhở mình phải hết sức thận trọng. Nhìn theo cách nào đó, ở đất nước xa lạ này bà cũng đơn độc hơn trước Nhã Như.
Đúng tám giờ sáng, ba mươi lăm thành viên được chọn ra của đoàn đại biểu, trong đó có bộ trưởng Bộ Thương mại và hai thị trưởng của thành phố Thượng Hải và thành phố Bắc Kinh đã có mặt tại hội trường khách sạn. Trên tường có treo ảnh chân dung của Tổng thống Mugabe với một nụ cười mà Hồng Quế không thể nói đó là nụ cười chế giễu hay thân thiện. Thư ký của ông bộ trưởng Bộ Thương mại cao giọng nhắc mọi người chú ý.
– Bây giờ chúng ta sẽ gặp tổng thống Mugabe. Ông sẽ đón tiếp chúng ta ở dinh tổng thống. Chúng ta sẽ lần lượt đi vào dinh, giữ khoảng cách theo nghi thức giữa bộ trưởng, thị trưởng và các đại biểu khác. Chúng ta chào tổng thống, nghe quốc ca và ngồi vào chỗ đã dành trước cho mỗi người. Tổng thống Mugabe và bộ trưởng của chúng ta sẽ chào hỏi nhau thông qua phiên dịch. Tổng thống sẽ có một bài diễn văn ngắn. Chúng ta không biết nội dung của bài diễn văn đó vì chưa nhận được bản sao. Rất có khả năng nó sẽ kéo dài từ hai mươi phút đến ba tiếng đồng hồ. Trước đó, khuyên các đồng chí nên đi vệ sinh. Sau bài diễn văn sẽ là một tiếng đồng hồ dành cho các câu hỏi. Những ai đã chuẩn bị câu hỏi sẽ lên tiếng, giới thiệu về mình khi được phép đưa ra câu hỏi, sau khi hỏi xong phải đứng nguyên tại chỗ, cho tới lúc tổng thống Mugabe trả lời xong. Không được phép chất vấn thêm gì, các đại biểu khác không được bày tỏ ý kiến. Sau cuộc gặp tổng thống, phần lớn các thành viên trong đoàn sẽ đi tham quan mỏ đồng Wandlana, trong khi bộ trưởng và những thành viên đã được chọn tiếp tục thảo luận, trao đổi với tổng thống Mugabe cùng một số bộ trưởng của ông.
Hồng Quế nhìn sang phía Nhã Như đứng ở cuối phòng, hai mắt nhắm hờ, tựa lưng vào một cột trụ. Mãi tới khi rời khỏi hội trường ánh mắt của hai chị em họ mới giao nhau. Nhã Như mỉm cười với chị gái trước khi biến mất vào một trong những chiếc ô tô dành cho bộ trưởng, hai thị trưởng và các thành viên được lựa chọn của đoàn.
Bà lên chiếc xe buýt chờ sẵn. Nhã Như có một kế hoạch, bà nghĩ. Nhưng kế hoạch thế nào?
Nỗi sợ hãi trong bà càng lúc càng mạnh hơn. Mình cần phải nói chuyện với một ai đó, bà tự nhủ. Bà đưa mắt nhìn khắp xe. Phần lớn đại biểu lớn tuổi bà đều quen biết đã lâu. Nhiều người trong số họ có cùng quan điểm với bà về đường hướng phát triển chính sách ở Trung Quốc. Nhưng họ đã quá già và mệt mỏi đến mức sẽ không phản ứng ngay cả khi nguy hiểm cận kề.
Bà vẫn tiếp tục nhìn quanh, nhưng vô ích. Không ai trong số những người này cho bà cảm giác có thể tin cậy được. Sau cuộc gặp tổng thống, bà sẽ xem lại danh sách các đại biểu. Hẳn phải có người mà bà có thể nói chuyện.
Chiếc xe buýt phóng nhanh về hướng mỏ đồng Harare. Qua cửa sổ bà nhìn thấy bụi đỏ hắt tung vào những người bên đường.
Chiếc xe đột ngột dừng lại. Người đàn ông ngồi ở hàng ghế bên lối đi giải thích với bà:
– Chúng ta không thể đến cùng một lúc. Những chiếc xe chở các yếu nhân phải đi trước cách chúng ta một khoảng nhất định. Sau đó mới tới lượt chúng ta, giống như đợi tới lượt nhảy khi dự vũ hội.
Hồng Quế cười. Bà đã quên mất tên người đàn ông nói chuyện với mình. Nhưng bà còn nhớ ông ta là giáo sư vật lý trong thời kỳ cách mạng văn hóa đã phải chịu rất nhiều khổ sở. Khi ông được trở về từ cuộc sống đầy thiếu thốn ở nông thôn, người ta lập tức quyết định cho ông làm lãnh đạo một cơ sở sau này phát triển thành Viện Nghiên cứu vũ trụ của Trung Quốc. Bà đoán rằng ông có cùng quan điểm với bà trong vấn đề Trung Quốc cần phải đi theo con đường nào. Ông là một trong số ít những người già còn chưa buông tay, chứ không phải như lớp trẻ không thể nhìn xa nổi cái rốn của mình.
Họ dừng lại ngay bên một bãi chợ nhỏ nằm ven đường. Hồng Quế biết nền kinh tế Zimbabwe đang bên bờ sụp đổ. Đó cũng là một trong những lý do đoàn đại biểu Trung Quốc có mặt ở đây. Mặc dù không ai thừa nhận nhưng chính tổng thống Mugabe đã đề nghị chính phủ Trung Quốc giúp đỡ để nước mình vượt qua suy thoái kinh tế. Đòn trừng phạt của thế giới phương Tây đã khiến cho hạ tầng cơ sở của nước này đang xuống cấp nặng nề. Chỉ một vài ngày trước chuyến đi, bà Hồng đã đọc được trên một tờ báo rằng lạm phát ở Zimbabwe đang ở mức xấp xỉ năm ngàn phần trăm. Những người bên lề đường bước đi chậm chạp. Bà thấy như là họ bị đói hoặc quá mệt.
Bỗng bà chú ý đến một người phụ nữ đang quỳ, trên lưng địu một đứa bé, và trên đầu đội một chiếc vành tròn được khâu bằng vải dùng để đỡ bao xi măng mà hai người đàn ông đứng bên cạnh nhấc để lên đầu chị ta, rồi giúp chị ta đứng lên. Bà Hồng nhìn theo người phụ nữ loạng choạng đi dọc theo lề đường trên đôi chân như sắp khuỵu xuống. Không nghĩ ngợi gì, bà liền đứng dậy đi đến chỗ cô phiên dịch.
– Tôi muốn chị cùng xuống xe với tôi.
Cô phiên dịch há hốc mồm phản đối. Nhưng Hồng Quế không bận tâm đến điều đó. Tài xế đã mở cửa xe phía trước cho thoáng vì điều hòa nhiệt độ bị hỏng, trong xe rất nóng bức. Hồng Quế kéo cô phiên dịch sang bên kia đường, nơi lúc này hai người đàn ông đã ngồi trong bóng râm hút thuốc lá. Người phụ nữ với bao xi măng nặng đội trên đầu cũng đã biến mất trong ánh sáng mặt trời mờ hơi nước.
– Chị hỏi giúp bao xi măng mà vừa rồi người phụ nữ đội trên đầu nặng bao nhiêu cân?
– Năm mươi cân, cô phiên dịch trả lời.
– Như thế quá nặng. Sống lưng của chị ấy sẽ hỏng hết trước khi bước vào tuổi ba mươi.
Hai người đàn ông cười rộ.
– Chúng tôi tự hào về phụ nữ nước mình. Họ rất khỏe.
Hồng Quế chỉ nhìn thấy trong mắt họ sự thiếu thông cảm. Những người phụ nữ ở đây cũng chẳng khác gì những người phụ nữ nghèo ở Trung Quốc. Họ luôn phải mang gánh nặng trên mình. Nhưng nặng nhất là những gì thuộc về truyền thống, định kiến.
Bà cùng cô phiên dịch quay về xe buýt. Những cảnh sát đi mô tô đã quay trở lại. Chiếc xe tiếp tục lăn bánh. Hồng Quế để luồng gió thổi qua cửa sổ để mở phả lên mặt mình.
Bà sẽ không bao giờ quên được người phụ nữ với bao xi măng đội trên đầu ấy.
Cuộc gặp mặt tổng thống Mugabe kéo dài bốn tiếng đồng hồ. Khi ông bước vào phòng, bà thấy ông giống một giáo viên tiểu học bình thường. Khi ông lơ đãng bắt tay bà, mắt nhìn mà không thấy, ông như người đàn ông sống ở một thế giới khác, chỉ thoáng sượt qua thế giới của bà. Sau cuộc gặp gỡ này ông sẽ không còn nhớ tới bà. Bà nghĩ rằng người đàn ông nhỏ bé toát ra sức mạnh này, mặc dù đã già yếu, vẫn thường được mô tả như là một bạo chúa khát máu, hành hạ chính nhân dân của mình, tàn phá làng mạc, xua đuổi dân chúng ra khỏi mảnh đất của họ nếu ông ta thích. Nhưng những người khác lại nhìn ông như một vị anh hùng không đầu hàng trong cuộc đấu tranh chống lại những thế lực của chủ nghĩa thực dân mạnh hơn mình nhiều lần và là nguyên do của mọi vấn đề của Zimbabwe, như ông luôn nhấn mạnh.
Còn bà thì nghĩ gì? Bà biết quá ít để có thể đưa ra ý kiến cá nhân. Nhưng Robert Mugabe là một người đàn ông ở nhiều phương diện xứng đáng nhận được sự ca tụng và kính trọng. Ngay cả khi tất cả những gì ông làm chưa hẳn đều tốt cả, nhưng ông tin rằng chủ nghĩa thuộc địa đã cắm rễ quá sâu nên không phải chỉ nhổ một lần mà được. Bà còn kính trọng ông hơn nữa khi được biết những đòn tấn công mãnh liệt mà giới truyền thông phương Tây không ngừng nhằm vào ông. Bà sống cũng đã đủ lâu để hiểu rằng hành động to mồm phản đối của những tên thực dân cùng những tờ báo của chúng chỉ nhằm mục đích át đi tiếng thét đau đớn của những con người vẫn luôn phải chịu nhiều đau đớn do chủ nghĩa thuộc địa gây ra.
Zimbabwe và Robert Mugabe đang bị cấm vận. Thế giới phương Tây đã rất phẫn nộ khi trước đây một vài năm, Mugabe đã cho quét sạch các chủ đồn điền da trắng vẫn luôn thống trị đất nước này bằng cách tước đoạt đất đai của hàng nghìn nông dân bản xứ khốn khổ. Mối hận thù với Mugabe tăng lên ở mỗi cuộc đối đầu khi một điền chủ da trắng bị ném đá hoặc bắn chết.
Nhưng bà biết rằng ngay từ năm 1980, sau khi giải phóng đất nước khỏi chế độ phát xít của Ian Smith, Mugabe đã đề nghị các điền chủ da trắng trao đổi thẳng thắn để tìm ra một giải pháp hòa bình cho vấn đề đất đai vốn mang tính quyết định. Người ta đã đáp lại đề nghị của ông bằng sự im lặng, suốt mười lăm năm trời. Cuối cùng không còn cách nào khác, một số nông trại được chuyển giao cho những người nông dân không có ruộng đất. Vậy là lập tức cộng đồng quốc tế đồng loạt phản đối.
Trong phút chốc, hình ảnh Mugabe từ một chiến sĩ đấu tranh cho tự do đã biến thành một bạo chúa châu Phi điển hình. Người ta không thương tiếc ném danh dự của người đàn ông đã giải phóng đất nước mình xuống bùn đen. Không một ai nói đến việc ông đã để cho những kẻ cầm đầu trước đây dưới thời Ian Smith, kể cả ông này, tiếp tục được ở lại đất nước. Ông đã không cho treo cổ họ sau khi xét xử qua loa như người Anh đã làm đối với những người da đen nổi dậy ở thuộc địa của họ. Người da trắng chống đối không giống như người da đen chống đối.
Bà nghe Mugabe nói. Ông nói từ tốn, giọng ôn hòa, và cũng không cao giọng khi nhắc đến những đòn trừng phạt đã làm tăng tỷ lệ tử vong ở trẻ em, khiến nạn đói lan rộng và ngày càng có nhiều đồng bào của ông buộc phải di cư bất hợp pháp sang Nam Phi. Sau đó ông nhắc đến sự chống đối trong nước.
– Đã có nhiều vụ gây rối xảy ra, ông nhấn mạnh. Nhưng các cơ quan truyền thông nước ngoài không hề coi đó là những vụ tấn công chống lại tôi và những người ủng hộ tôi. Chúng tôi luôn bị coi là những kẻ xấu, sử dụng đất đá và gậy gộc, chứ không bao giờ là những kẻ khác, những kẻ ném bom xăng và đánh người đến què quặt.
Một bài diễn văn dài nhưng hùng hồn. Bà Hồng nghĩ đến cái tuổi trên tám mươi của ông. Cũng như rất nhiều nhà lãnh đạo châu Phi khác, ông đã phải trải qua một thời gian dài trong tù, khi mà các thế lực thực dân nghĩ rằng vẫn còn có thể đẩy lui những cuộc tấn công chống lại ách đô hộ của họ. Bà biết Zimbabwe còn là một đất nước bê bối, tham nhũng. Con đường còn nhiều trắc trở. Nhưng để đổ hết tội lỗi lên vai Mugabe thì thật dễ dàng. Thực tế phức tạp hơn.
Hồng Quế nhìn thấy Nhã Như ngồi ở đầu bàn bên kia, gần chỗ bộ trưởng và bục diễn thuyết nơi ông Mugabe đứng. Anh ta đang nguệch ngoạc lên cuốn sổ ghi chép. Ngay từ nhỏ Nhã Như đã thường làm như vậy, vừa vẽ hình, phần lớn là hình những con quỷ nhảy xung quanh đống lửa đang cháy, vừa suy nghĩ hoặc lắng nghe. Tuy vậy nó lại là người nghe chăm chú nhất, bà thầm nghĩ. Nó nuốt lấy từng lời, và xử lý chúng để thấy mình có thể thu được lợi gì trong những phi vụ làm ăn tương lai. Bởi đây chính là mục đích của chuyến đi: Zimbabwe có thể cung cấp cho chúng ta nguyên liệu gì? Làm thế nào để mua được với giá rẻ?
Khi cuộc gặp kết thúc, tổng thống Mugabe rời khỏi hội trường, Nhã Như và Hồng Quế gặp nhau ở cửa. Cậu em trai đã đứng ở đó để chờ bà. Cả hai chị em đều cầm lên đĩa bánh mì kẹp trên cái bàn dài. Trong khi Nhã Như uống rượu vang, chị cậu chỉ uống một cốc nước khoáng.
– Tại sao lại gửi thư cho chị vào nửa đêm?
– Khi ấy, em có một cảm giác rằng nó rất quan trọng. Cho nên em không thể chờ được.
– Sao người thanh niên gõ cửa lại biết chị vẫn còn thức?
Nhã Như nhướng mày tỏ vẻ ngạc nhiên.
– Người ta sẽ gõ cửa kiểu khác khi biết người ở trong phòng đang ngủ.
– Chị gái của em thật là láu lỉnh.
– Đừng quên rằng chị có thể nhìn được cả trong bóng tối. Chị đã ngồi rất lâu trên hiên nhà. Có thể nhìn ra các khuôn mặt trong ánh trăng.
– Nhưng đêm qua đâu có trăng.
– Chỉ cần ánh sao là đủ.
Nhã Như nhìn chị gái, vẻ suy nghĩ.
– Chị muốn đọ sức với em? Phải vậy không?
– Còn em thì không chắc?
– Chị em mình cần phải nói chuyện với nhau. Trong yên lặng và thật bình tĩnh. Ở đây sắp xảy ra nhiều biến cố lớn. Chúng ta đến châu Phi với một hạm đội lớn nhưng thiện chí. Giờ chúng ta phải lên bờ.
– Hôm nay chị đã nhìn thấy hai người đàn ông đặt lên đầu một phụ nữ bao xi măng nặng năm mươi cân. Câu hỏi của chị dành cho em rất đơn giản. Chúng ta muốn đạt được gì với hạm đội lớn này? Chúng ta muốn giúp đỡ người phụ nữ để sẻ bớt gánh nặng của chị ta? Hay chúng ta thuộc vào những người đặt gánh nặng ấy lên đầu chị ta?
– Một câu hỏi quan trọng mà em muốn được tranh luận. Nhưng không phải vào lúc này. Tổng thống đang chờ.
– Nhưng không phải là chờ chị.
– Tối nay chị chỉ việc ra ngồi ở ngoài hiên. Nếu đến nửa đêm mà em không gõ cửa, lúc đó chị có thể đi ngủ.
Nhã Như đặt cốc lên bàn, mỉm cười để chị gái ở lại một mình. Cuộc chuyện trò ngắn ngủi giữa hai chị em làm cho Hồng Quế toát mồ hôi. Có ai đó thông báo ba mươi phút nữa xe buýt sẽ khởi hành. Bà lấy thêm một chiếc bánh mì kẹp bỏ lên đĩa. Khi đã ăn no, bà đi ra phía sau dinh, nơi xe buýt đang chờ. Trời nắng nóng, ánh nắng mặt trời phản chiếu lên bức tường trắng của dinh tổng thống. Bà đeo kính râm và lấy chiếc mũ vải màu trắng từ trong túi ra đội lên đầu. Bà vừa định bước lên xe thì nghe có tiếng gọi. Bà quay người lại.
– Mã Lý? Chị cũng ở đây à?
– Tôi đi thay ông Chu. Ông ấy bị nhồi máu cơ tim. Và thế là người ta đến đón tôi. Chính vì lẽ đó mà trong danh sách không có tên tôi.
– Sáng nay trên đường đến đây tôi đâu có nhìn thấy chị.
– Người phụ trách lễ tân đã nhầm khi bảo tôi lên đoàn xe kia. Nhưng giờ thì tôi về đúng chỗ của mình rồi.
Hồng Quế nắm chặt lấy cổ tay Mã Lý, đây chính là người mà bà chờ đợi, người mà bà có thể tin tưởng. Bà và Mã Lý kết bạn với nhau từ thời học đại học sau cách mạng văn hóa. Bà nhớ lại mình đã gặp Mã Lý như thế nào vào một buổi sáng trong một phòng nghỉ giải lao của trường đại học. Mã Lý đã nằm ngủ trên một băng ghế. Khi Mã Lý thức dậy, hai người đã bắt chuyện với nhau. Họ sinh ra là để hiểu nhau.
Mã Lý được đào tạo trở thành nhà phân tích kinh tế và được bố trí công tác ở Bộ Thương mại, làm việc trong nhóm chuyên viên tài chính ngày đêm giám sát sự biến động tiền tệ trên thế giới. Còn Hồng Quế trở thành cố vấn của bộ trưởng phụ trách an ninh nội bộ, phối hợp hành động với ban lãnh đạo quân sự tối cao trong vấn đề quốc phòng, đặc biệt là công tác bảo vệ an toàn cho các nhà lãnh đạo chính trị. Hồng Quế đã dự lễ cưới của Mã Lý, nhưng từ khi Mã Lý làm mẹ của hai đứa trẻ, họ không còn gặp nhau thường xuyên nữa.
Còn bây giờ họ gặp lại nhau, bên cửa xe buýt, phía sau dinh tổng thống Mugabe. Họ trò chuyện suốt quãng đường về. Hồng Quế nhận thấy Mã Lý ít nhất cũng giống như bà, rất mừng về cuộc hội ngộ này. Khi về tới khách sạn, hai người quyết định làm một cuộc đi dạo tới vọng lâu bên bờ sông. Hôm nay họ không có chương trình làm việc nữa. Ngày hôm sau Mã Lý sẽ đi thăm trang trại thực nghiệm còn bà Hồng sẽ có cuộc trao đổi với một nhóm quân nhân Zimbabwe ở thác nước Victoria.
Trời nóng đến ngột ngạt, khi họ tới được bờ sông. Họ nhìn thấy ở phía xa những tia chớp lóe sáng và nghe có tiếng sấm rền vang. Họ không phát hiện thấy con thú nào ở gần sông. Dường như là toàn bộ khu vực này bỗng nhiên bị bỏ hoang.
– Chị nhìn thấy gì không? Mã Lý vừa hỏi vừa chỉ về phía một bụi cây ở bờ sông.
Hồng Quế nhìn về hướng Mã Lý chỉ, nhưng không phát hiện thấy động tĩnh nào.
– Phía sau thân cây mà voi đã gặm vỏ ấy. Chị nhìn thấy chưa, chỗ phiến đá nhô lên khỏi mặt đất như ngọn giáo ấy.
Bây giờ thì bà Hồng đã nhìn thấy nó. Cái đuôi của con sư tử cử động từ từ, rồi đập lên mặt đất đỏ. Thỉnh thoảng mắt và bờm của nó thấp thoáng giữa các tán lá.
– Chị còn tinh mắt lắm, Hồng Quế nói.
– Tôi đã học cách quan sát. Ngay cả ở thành phố, trong một phòng họp, khung cảnh xung quanh cũng đầy cạm bẫy, sẵn sàng sập xuống nếu ta không chú ý.
Im lặng, họ gần như tĩnh tâm nhìn con sư tử đi đến bờ sông và vục nước uống. Lúc này ở giữa sông đã thấy mấy cái đầu hà mã nhô lên. Một con chim bói cá, sắc màu cũng sặc sỡ như con chim bói cá mà Hồng Quế nhìn thấy ban sáng, sà xuống đậu lên tay vịn của vọng lâu, trong mỏ còn cắp một con chuồn chuồn.
– Sự yên lặng, Mã Lý nói. Càng lớn tuổi tôi lại càng khát khao nó hơn. Có thể đó là dấu hiệu đầu tiên của tuổi tác chăng? Không một ai muốn chết giữa tiếng ồn ào của máy móc hoặc của radio. Những tiến bộ khoa học đang tước dần đi của chúng ta sự tĩnh lặng. Thật ra con người có thể sống mà không có sự yên lặng này được không?
– Chị nói đúng, Hồng Quế nói. Nhưng còn những hiểm họa vô hình đối với cuộc sống của chúng ta?
– Chị muốn nói đến chuyện ô nhiễm? Những sản phẩm độc hại? Các bệnh dịch thường xuyên biến đổi?
– Theo Tổ chức Y tế Thế giới thì ngày nay Bắc Kinh là thành phố bẩn nhất thế giới. Cách đây không lâu đã đo được 142 microgram phân tử ô nhiễm trong một mét khối không khí. Ở New York là 27, ở Pari là 22. Chúng ta biết con quỷ luôn quậy phá như thế nào.
– Chúng ta thử nghĩ đến những người lần đầu tiên trong đời mua được một chiếc xe máy. Làm thế nào ngăn cản được họ?
– Bằng cách tăng cường vai trò của Đảng trong định hướng phát triển kinh tế. Đảng kiểm soát cả tư tưởng lẫn việc sản xuất hàng hóa.
Mã Lý vuốt nhẹ lên má Hồng Quế.
– Tôi thật biết ơn chị khi thấy mình không đơn độc. Tôi không xấu hổ khi khẳng định rằng chỉ có Nhật báo Rạng Đông mới có thể cứu đất nước chúng ta khỏi cảnh tan vỡ và suy vong.
– “Cuộc vận động để Đảng tiếp tục giữ được quyền lãnh đạo.” Tôi cũng đồng quan điểm với chị. Nhưng cả hai chúng ta đều biết rằng, hiểm họa đe dọa từ bên trong. Trước đây vợ của Mao Chủ tịch là Chuột chũi của giai cấp thượng lưu mới, mặc dù bà ấy là người vẫy lá cờ đỏ hăng hái hơn bất kỳ ai. Ngày nay lại xuất hiện một lớp người khác, ẩn náu trong Đảng, hoàn toàn không muốn gì hơn là hoạt động chống lại Đảng, muốn thay thế sự ổn định trong nước bằng cái gọi là tự do tư bản chủ nghĩa, đến một lúc nào đó sẽ không còn có thể kiểm soát được nữa.
– Đã không còn ổn định nữa rồi, Mã Lý nói. Tôi biết những luồng tiền nào đang lưu hành trong đất nước chúng ta. Vậy nên tôi biết những điều mà có thể cả chị và những người khác không được biết. Nhưng đương nhiên tôi không được phép nói ra.
– Ở đây chỉ có hai chúng ta. Con sư tử thì không nghe được.
Mã Lý nhìn bà dò xét. Hồng Quế biết chính xác Mã Lý đang nghĩ gì: mình có thể tin tưởng ở bà ấy hay không?
– Nếu chị còn hoài nghi, thì đừng nói gì cả, Hồng Quế nói. Khi ta chọn sai người có thể thổ lộ tâm tình là đã hạ hết các quân bài và phó mặc mình cho người đó. Điều này Khổng Tử đã dạy chúng ta.
– Tôi tin tưởng ở chị, Mã Lý nói. Tuy vậy cũng không tránh khỏi bản năng tự vệ thông thường nhắc nhở phải thận trọng.
Hồng Quế chỉ về phía bờ sông.
– Con sư tử đã biến mất mà chúng ta không để ý.
Mã Lý gật đầu.
– Năm nay, chính phủ dự kiến tăng chi phí quân sự thêm gần mười lăm phần trăm, Hồng Quế nói tiếp. Vì Trung Quốc không có kẻ thù trực tiếp nên đương nhiên Lầu Năm Góc và điện Kremli sẽ ngạc nhiên. Các nhà phân tích của họ sẽ hiểu ra ngay rằng Nhà nước và quân đội chuẩn bị trước để đối phó với mối đe dọa bên trong. Ngoài ra chúng ta chi gần mười tỉ nhân dân tệ cho việc giám sát mạng Internet. Những con số như vậy người ta khó mà giấu kín được. Nhưng còn những con số khác mà rất ít người biết. Chị có biết năm vừa qua có bao nhiêu vụ lộn xộn và biểu tình quần chúng ở trong nước không?
Mã Lý suy nghĩ một lúc.
– Tôi không biết, có thể là năm ngàn vụ?
Bà Hồng lắc đầu.
– Gần chín mươi ngàn. Chị thử tính xem như thế là bao nhiêu vụ trong một ngày. Đó là một thanh kiếm treo lơ lửng trên đầu Bộ Chính trị. Cách đây mười lăm năm, ý tưởng tự do hóa nền kinh tế của Đặng Tiểu Bình đã giúp tình hình trở nên ổn định hơn. Nhưng giờ thì không đủ nữa. Nhất là khi các thành phố không đủ chỗ ở và việc làm cho hàng trăm triệu nông dân nghèo đói đang sốt ruột chờ đến lượt mình được hưởng thịnh vượng như họ vẫn mơ ước.
– Vậy chuyện gì sẽ xảy ra?
– Tôi không biết. Không một ai biết được điều này. Người thông minh thì hoang mang, nghĩ ngợi. Trong nội bộ đảng đã diễn ra một cuộc đấu tranh quyền lực, đó là cuộc đấu tranh nghiêm trọng hơn mọi cuộc đấu tranh đã diễn ra từ trước đến nay, kể cả so với thời của Mao. Không ai biết, rồi nó sẽ kết thúc ra sao. Quân đội lo sợ cảnh hỗn độn không kiểm soát được. Chị và tôi, chúng ta biết rằng điều duy nhất có thể làm được, điều duy nhất cần phải làm đó là quay trở lại với các nguyên tắc cơ bản.
– Nhật báo Rạng đông.
– Đó là con đường duy nhất của chúng ta. Không có lối tắt nào dẫn đến tương lai cả.
Một đàn voi dẫn nhau ra sông uống nước. Khi một nhóm khách du lịch phương Tây ùa lên vọng lâu, hai người phụ nữ quay trở về sảnh khách sạn. Hồng Quế muốn hai người dùng bữa tối với nhau, nhưng Mã Lý đoán trước được và báo rằng tối nay bà không có thời gian.
– Chúng ta còn ở đây hai tuần nữa, Mã Lý nói. Chúng ta có thời gian để lại nói về tất cả những chuyện này.
– Về tất cả những gì đã và sẽ xảy ra, Hồng Quế nói thêm, về tất cả những gì mà chúng ta vẫn chưa có câu trả lời.
Hồng Quế nhìn Mã Lý biến mất phía bên kia bể bơi rộng. Ngày mai mình sẽ nói với bà ấy, bà tự nhủ. Đúng vào lúc mình đặc biệt cần đến một người, thì lại có ngay một người bạn cũ.
Hồng Quế ăn tối một mình. Bà thích được ngồi ăn một mình trong khi phần lớn các thành viên của đoàn ngồi ăn với nhau bên hai cái bàn dài.
Những con thiêu thân bay quanh chiếc đèn treo trên bàn ăn của bà.
Sau bữa ăn, bà ngồi thêm một lúc bên quầy bar cạnh bể bơi uống trà. Một vài thành viên của đoàn đã say rượu và tìm cách tán tỉnh mấy cô phục vụ xinh đẹp đang chạy hết từ bàn này sang bàn khác. Bà thấy khó chịu, bực bội rời khỏi quầy bar. Ở Trung Quốc thì làm gì có chuyện này, bà thầm nghĩ. Các lực lượng an ninh sẽ lập tức can thiệp. Những kẻ gây tai tiếng sẽ không bao giờ còn được phép đại diện cho Trung Quốc. Có thể họ còn bị kết án tù. Nhưng hôm nay, mọi người đều để mặc.
Bà ngồi trên hiên nhà và nghĩ về sự ngạo mạn của mấy thành viên trong đoàn. Có lẽ sự ngạo mạn đó xuất phát từ niềm tin rằng một nền kinh tế thị trường tự do hơn sẽ có lợi cho sự phát triển. Chủ ý của Đặng Tiểu Bình ngày đó là làm thế nào để cho những bánh xe Trung Quốc quay nhanh hơn trên đúng đường ray dành cho nó. Nhưng tình hình ngày nay đã khác. Chúng ta đang đứng trước hiểm họa của sự nôn nóng, không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà còn trong cả suy nghĩ của mình. Chúng ta không nhìn thấy cái giá phải trả: các dòng sông nhiễm độc, bầu không khí ngột ngạt và hàng triệu người đang tuyệt vọng trốn chạy khỏi đồng ruộng.
Trước đây chúng ta đã ủng hộ cuộc đấu tranh giải phóng của đất nước có tên là Rhodésie. Và bây giờ, sau gần ba thập niên, chúng ta lại đến đây, nhưng là những tên thực dân giả trang vụng về. Em trai mình là một trong những kẻ đã quăng đi lý tưởng tốt đẹp của đất nước. Trong nó không còn lại chút niềm tin chân thành nào vào quần chúng, thứ từng giúp chính đất nước chúng ta giành được tự do.
Bà nhắm mắt, lắng nghe những tiếng động của đêm. Ký ức về cuộc trò chuyện với Mã Lý mờ nhạt dần.
Bà gần như đã thiu thiu ngủ thì có một tiếng động làm cho tiếng giun dế, ve sầu im bặt. Đó là tiếng một cành cây gãy.
Bà mở mắt và ngồi nhỏm dậy. Tiếng ve sầu vẫn câm bặt. Bỗng bà có cảm giác ai đó đang ở gần đâu đây.
Bà chạy ngay vào phòng và chốt cửa kính lại. Bà tắt hết đèn.
Tim bà đập dữ dội. Bà sợ.
Đã có người ở ngoài kia trong bóng tối. Người đó đã vô tình giẫm chân làm gãy cành cây khô.
Bà nằm vật xuống giường, lo sợ có ai đó sẽ vào phòng mình.
Nhưng không có ai xuất hiện trong bóng tối. Sau khi đã chờ đợi gần một tiếng đồng hồ, bà kéo rèm cửa lại và ngồi vào bàn làm việc viết bức thư đã hình thành trong đầu bà suốt cả ngày hôm nay.
