Đã từng viết về giống bò núi ở vùng quê Quý Châu, viết về văn hóa bò đặc sắc của các dân tộc thiểu số vùng Tây Nam, viết về trải nghiệm chăn bò những năm tháng cắm bản, viết về giống bò Quan Lĩnh nổi tiếng trong và ngoài nước, viết về cách chăn thả bò tự do của nông dân vùng Tây Nam Quý Châu... dường như vẫn chưa nói hết những chủ đề liên quan đến bò.

Tất cả những bài viết này đều được viết dưới hình thức tản văn, tùy bút vào những năm tháng trước đây. Năm ngoái khi biên tập tập cuối của "Diệp Tân Văn Tập", đọc lại văn cũ, lại thấy cũng khá thú vị, không nỡ bỏ đi, nên đã đặc biệt chọn lọc đưa vào hai bài. Thực ra, những dòng viết về bò nhiều nhất không nằm trong tản văn, tùy bút của tôi, mà nằm trong tiểu thuyết. Trong tiểu thuyết dài kỳ "Thác Đà Tuế Nguyệt" có trọn vẹn một chương viết về sự thay đổi tư tưởng đột ngột của nhân vật chính Kha Bích Chu, điều này gắn liền với việc anh gặp thiên tai mưa đá khi đang chăn bò trên sườn đồi. Đây không phải hư cấu, cũng không phải "bút thần xuất thần" gì của tôi, mà là trải nghiệm chân thực của tôi trong những ngày tháng làm thanh niên trí thức.

Mặc dù vậy, những dòng viết về bò thực ra vẫn chưa viết hết. Nhớ lại ngày chúng tôi mới cắm bản xuống nông thôn, thể xác thanh xuân rất cần được bổ sung dinh dưỡng. Thế nhưng, trong ba bữa cơm một ngày, ngoài món cải trắng luộc nước lã chấm muối ăn với cơm ra, gần như không có món thứ hai. Đến ngày nghỉ đi phiên chợ, các thanh niên trí thức người thì đi mua trứng, người thì đi ép đậu phụ, người thì thái thịt muối mang từ Thượng Hải sang hầm khoai tây để cải thiện bữa ăn, nhưng vẫn cảm thấy chưa đã cơn khát, càng chưa đã cơn thèm. Thời đó, ở chợ quê không thấy có thịt, nếu có bán gà thì giá cũng rất đắt. Đột nhiên, trong đám thanh niên trí thức nam nữ lan truyền một tin vui, nói rằng trên phố chợ, thịt bò chỉ bán một hào một cân. Tin tức truyền đến khiến người ta không dám tin. Thực tế cũng chẳng có ai tin, các thanh niên trí thức nói với nhau rằng, chắc chắn là do tên người Thượng Hải nào đó phát điên vì thèm thịt bò nên bịa ra. Thế mà các bạn nam cùng điểm thanh niên trí thức với chúng tôi lại mua về được sáu cân thịt bò tươi. Hỏi anh ta bao nhiêu tiền một cân, anh ta bảo sáu cân thịt bò tốn sáu hào, tối nay mời khách, tất cả thanh niên trí thức đều đến ăn sáu cân thịt bò này. Thế là người nhóm lửa nhóm lửa, người rửa thịt bò rửa thịt bò, người gọt khoai tây gọt khoai tây; cả điểm thanh niên trí thức một cảnh tượng tràn đầy sức sống. Mặc dù lúc được ăn "khoai tây hầm thịt bò" đã là gần chín giờ tối, mọi người vẫn tán thưởng "Chủ nghĩa cộng sản" kiểu "khoai tây hầm thịt bò" mà Khrushchev cổ xúy là có "đạo lý" của nó, vì ngay cả ở vùng núi hẻo lánh này, món "khoai tây hầm thịt bò" nấu trong nồi sắt vẫn có hương vị cực kỳ tươi ngon.

Người thì được thỏa cái miệng, nhưng nghi hoặc trong lòng vẫn còn đó. Tại sao thịt bò lại bán rẻ như vậy? Cuối cùng không kìm được bèn đem câu hỏi này đi hỏi người dân địa phương, người dân trả lời rất dứt khoát: "Chúng tôi không có thói quen ăn thịt bò." Nghĩ đến món canh thịt bò tối qua ngon tuyệt trần, tôi lại càng thắc mắc hỏi tại sao không ăn? Người dân trừng mắt: "Không ăn nổi! Anh nghĩ xem, con bò vất vả cả đời, cày ruộng bừa đất cho chúng ta, nhọc nhằn không dứt, từ sáng đến tối chỉ ăn chút cỏ, nó chết rồi mà con người còn muốn ăn thịt nó, như vậy có hợp đạo lý không?"

Tôi im lặng.

Tôi thừa nhận lúc ăn thịt bò chưa bao giờ nghĩ đến những vấn đề sâu xa như vậy. Sau này tôi sống ở vùng núi xa xôi này của Quý Châu tròn 21 năm, quả nhiên rất ít khi thấy nông dân ăn thịt bò. Ngược lại, ngày tháng lâu dần, tôi dần dần thấu hiểu cảm nhận này của họ, hiểu được vị thế và tầm quan trọng của con bò trong cuộc sống của nông dân, hiểu được nguyên nhân tâm lý hình thành nên phong tục mộc mạc này, hiểu được lý do tồn tại và tiếp nối của tập tục truyền thống này. Hơn nữa, tôi còn tự giác, tự nguyện tham gia các hoạt động tế lễ mà dân làng tổ chức cho bò. Khi con bò đực khỏe mạnh sảy chân ngã từ vách núi xuống mà chết, nông dân thường còn tổ chức một tang lễ long trọng cho con bò này. Có thể nói, trong quá trình tìm hiểu về bò, tôi càng hiểu sâu sắc hơn những người nông dân ngày ngày làm bạn với bò.

Sau này tôi trở thành nhà văn trên mảnh đất đó. Những năm 80, khi tôi với tư cách là nhà văn đến huyện Kiềm Nam, nơi nổi tiếng với giống bò núi, lãnh đạo trong huyện đầy hứng khởi dẫn tôi đi tham quan một loại bò giống mới kiêm cả ba công dụng: làm sức kéo, lấy sữa và làm thực phẩm. Đứng trên sườn đồi cỏ xanh mướt, ngắm nhìn đàn bò giống nhập từ New Zealand, nghe một vị huyện trưởng giới thiệu rằng, loại bò này lúc nông nhàn có thể cày ruộng, bình thường thì cho sữa, khi sản lượng cao còn có thể giết mổ đem ra chợ bán, thịt mềm tươi ngon, rất được nông dân vùng núi hoan nghênh!

Ồ, trong lòng tôi thầm nghĩ, thời đại đã thay đổi, những phong tục truyền thống cổ xưa cũng đang âm thầm thay đổi theo.

Chủ đề về bò thực sự là nói mãi không cùng.