Căn cứ không dễ tìm, ngoài việc người dân địa phương gọi việc diễn địa hí là nhảy thần ra, trong cuốn "Quý Châu thông chí" biên soạn vào thời Khang Hy có một bức "Thổ nhân khiêu quỷ đồ" (Bức họa người bản địa nhảy múa quỷ thần). Hình ảnh trong đó rất giống với các buổi biểu diễn địa hí hiện nay.
Có phải cứ căn cứ vào đây mà nói rằng, người xưa còn gọi địa hí là nhảy quỷ không nhỉ. Tôi buộc phải đào sâu hơn nữa về vùng đất này.
Khi đầy hứng thú đi An Thuận xem địa hí, tôi đã cảm nhận được, những ngôi làng diễn địa hí đều gọi là đồn hoặc bảo, cũng có nơi gọi là tiêu hoặc quan. Rất ít khi gọi là trại. Cắm chốt ở Quý Châu nhiều năm, tôi sớm đã hiểu, nhỏ đến một tỉnh như Quý Châu, lớn đến các tỉnh Vân, Quý, Xuyên, làng mạc phần lớn đều được gọi là trại. Duy chỉ có vùng này, tại sao lại cứ khăng khăng gọi là đồn bảo? Nghi hoặc về tộc "Kinh" vốn tồn tại trong lòng tôi lại trào dâng.
Giữa thập niên 80, tỉnh chỉ định tôi làm chủ biên, viết một kịch bản phim tài liệu dài tập miêu tả về chính trị, kinh tế, văn hóa, dân tộc của Quý Châu. Khi đến An Thuận, chúng tôi lao vào từng ngôi làng mang tên đồn, tên bảo, tên tiêu, liên tục mấy ngày liền, hẹn gặp rất nhiều nhân sĩ văn hóa và các cụ già trong vùng, cuối cùng đã giải mã được bí ẩn về cái gọi là tộc "Kinh".
Những người nông dân địa phương mặc trang phục giàu bản sắc này không phải là dân tộc thiểu số, mà là người Hán. Chỉ là họ là người Hán di cư từ phương xa đến. Khi trò chuyện với chúng tôi, không ít người trong số họ chỉ vào tôi mà nói, tổ tiên chúng tôi thực ra cũng giống như anh, đều từ vùng Giang Nam tới.
Truy ngược lịch sử, thì phải kể đến sáu trăm năm trước. Chu Nguyên Chương dưới sự phò tá của Lưu Bá Ôn, Từ Đạt và các văn võ đại thần khác, đánh đuổi Nguyên Thuận Đế, kiến lập triều Đại Minh, nhưng không ngờ triều Nguyên vẫn còn một Lương Vương chiếm cứ ở Vân Nam. Ỷ vào việc "trời cao hoàng đế xa", ngươi Chu Nguyên Chương không làm gì được ta, không phục sự quản lý của ông, giết sạch từng quan viên mà ông phái đến. Chu hoàng đế tức giận tự mình bố trí việc chinh phạt Vân Nam, phái ra đội quân chinh Nam ba mươi vạn người do Đại tướng quân Phó Hữu Đức đứng đầu, một đường dọc theo Giang Tây, Hồ Nam, Quý Châu đánh tới.
Đoạn lịch sử này cũng để lại dấu vết trên rất nhiều địa danh ở Quý Châu, Vân Nam. Chẳng hạn như "Trấn Viễn", "Quý Định", "Thanh Trấn", "Phổ Định", "Phổ An", "Trấn Ninh", "Uy Ninh", "Tuyên Uy", v.v., bao gồm cả địa danh "An Thuận", đều phơi bày rõ nét sự thật lịch sử rằng nơi ba mươi vạn đại quân đi qua, uy phong lẫm liệt, một đường trấn áp những kẻ dám chống đối, "chư man" đều trông thấy là quy hàng.
Tôi ở Quý Châu hơn hai mươi năm, vẫn luôn không hiểu, đất An Thuận rõ ràng nằm ở trung tâm Quý Châu, tại sao cứ luôn được gọi là "Bụng của Kiềm, cổ họng của Điền"? Hóa ra nguồn gốc cũng nằm ở đoạn lịch sử này, Chu Nguyên Chương cho rằng vùng An Thuận là nơi "yết hầu" để tiến quân vào Vân Nam, vô cùng quan trọng.
Vân Nam bị Phó Hữu Đức bình định, Lương Vương kia đã bị giết, nhưng cao nguyên Vân Quý dẫu sao cũng là núi xa vời, sông xa vời, đường sá lại càng xa vời vợi. Quân đội thắng trận vừa rút về, lại mọc ra một vị vương nào đó, hoặc chính là thổ ty địa phương, không phục sự quản lý của triều Minh, thì làm sao đây? Làm thế nào để cai trị vùng đất này, sau khi vắt óc suy nghĩ, Chu hoàng đế hạ lệnh cho ba mươi vạn quân viễn chinh của Phó Hữu Đức dọc theo các tuyến giao thông trọng yếu, tại chỗ đóng quân, phong quan hứa tước, ổn định Vân Quý. Quân đội không đánh trận nữa, vẫn phải ăn cơm. Thế là bèn để quân đội đóng lại thiết lập quân đồn, khai hoang trồng lương thực, giải quyết vấn đề ăn uống.
Chỉ ăn cơm thôi thì chưa đủ. Quân nhân cũng cần lập gia đình gây dựng sự nghiệp, cũng cần cuộc sống thái bình, sinh con đẻ cái, thế là những nơi đồn trú của quân lính này dần dần biến thành từng ngôi làng gọi là đồn, là bảo, là tiêu hoặc quan. Có quân đồn, kéo theo đó xuất hiện thương đồn, dân đồn. Ba mươi vạn quân chinh Nam đến từ Giang Tô, Chiết Giang thời đó, cùng với An Huy là quê gốc của Chu hoàng đế và các nơi như Giang Tây. Hậu duệ của họ, trải qua mấy trăm năm tang thương, nhiều thứ có lẽ đều đã thay đổi. Duy chỉ có trang phục mặc trên người là được truyền lại từ đời này sang đời khác, vẫn giữ được màu sắc và đặc điểm của triều Minh; duy chỉ có gia phả của một số gia đình là vẫn đời đời ghi chép sự biến chuyển từ xưa đến nay. Hơn nữa còn thể hiện sự tập trung tương đối, khá hoàn chỉnh, hình thành nên hiện tượng văn hóa độc đáo. Thế là mới có thứ mà ngày nay chúng ta gọi là nghiên cứu về cảnh quan đồn bảo, văn hóa đồn bảo. Đây không thể không nói là một việc may mắn, một việc kỳ lạ. Hình như nên quy công cho sự xa xôi hẻo lánh của vùng đất này thì phải.
Tôi từng hỏi rất nhiều người đồn bảo ở An Thuận rằng họ đến từ đâu, họ thường trả lời rằng, chúng tôi là tộc "Kinh", tổ tiên nghe lời Chu Nguyên Chương, từ Nam Kinh xuất quân chinh chiến mà đến, là tộc Nam Kinh.
Mấy trăm năm rồi, câu nói này nghe có chút hư ảo, nhưng lại rất có lý. Thu đông năm ngoái, tôi đến Tuyên Uy của Vân Nam để phỏng vấn về sự tích của Phổ Tại Đình, người sáng lập ra giăm bông Tuyên Uy. Nhắc đến tổ tiên nhà họ Phổ, cũng chính là người đi theo Đại tướng quân Phó Hữu Đức của triều Minh đánh tới đây, vì chiến công hiển hách, được phong làm Vũ Đức tướng quân, đồng thời với việc thiết lập Vệ, Sở, Quân, Đồn, Phố, Bảo, đã tại chỗ đóng quân và khai khẩn, đời đời định cư lại.
Tôi tiện thể cũng tìm hiểu một chút, quân đội triều Minh phái đến các tỉnh Tây Nam, khi đóng quân lại, lấy Vệ Sở làm đơn vị để tổ chức quân đồn, một Vệ có 560 người, một Sở thì gấp đôi lên là 1120 người. Ngoài việc trấn giữ đồn bảo, quân đội của Chu Nguyên Chương còn khai thông đường sá tại địa phương, thiết lập dịch trạm, thuận tiện cho việc chuyển phát thư tín, tu sửa cổ dịch đạo, cứ 60 dặm là một trạm, xây tuốt đến tận An Thuận của Quý Châu. Việc này tất nhiên là do triều Đại Minh làm để củng cố sự thống trị của mình, nhưng cũng khách quan đem đến cho hai tỉnh Vân Quý hẻo lánh bế tắc những khoa học, văn hóa, kỹ thuật và lối sống tương đối tiên tiến từ vùng Giang Nam, thúc đẩy sự khai phá và phát triển kinh tế của cao nguyên Vân Quý ở Tây Nam. Cho đến tận một trăm năm trước vào đầu thế kỷ trước, những thanh niên có chí hướng ở hai tỉnh Vân Quý, muốn thoát khỏi "cao nguyên Vân Quý không thể bước ra", nhiều người vẫn phải dựa vào con đường cổ dịch đạo này.
Đến đời hậu duệ thứ mười tám là Phổ Tại Đình này, sau khi buôn bán mã bang tích lũy được tài sản, kinh doanh giăm bông Tuyên Uy mà phát đạt, ông tuân theo tổ huấn, không quản vạn dặm, qua Vân Nam vòng đường Việt Nam, Hồng Kông, Nam Thông, cuối cùng đã đến được quê hương tổ quán là Nam Kinh, tìm kiếm cái "Lão gia" (quê cũ) Sơn Âm huyện Liễu Thụ Loan Thạch Môn Bá được ghi chép trong "Phổ thị tộc phả". Tốn biết bao sức lực, cuối cùng cũng hiểu ra khu vực bên ngoài Trung Hoa Môn của Nam Kinh ngày nay, chính là Thạch Môn Bá của mấy trăm năm trước. Thế nhưng dù ông có tra cứu thế nào, ở khu vực này cũng không tìm thấy người họ Phổ nào. Cuối cùng vẫn là nhờ người chỉ điểm, bảo với ông rằng, thời nhà Minh, cả khu vực rộng lớn này đều là doanh trại binh lính, tổ tiên soạn gia phả chắc chắn đã nhầm lẫn doanh trại nơi xuất phát chinh Nam ghi thành quê hương. Phổ Tại Đình lúc này mới đành bất lực bỏ cuộc.
Từ đó cũng hiểu ra, tộc "Kinh" mà người đồn bảo An Thuận nhắc tới, chính là chỉ tộc Nam Kinh, bởi vì tổ tiên của họ đến từ Nam Kinh, tuyệt đối không phải là tộc Kinh ở Quảng Tây.
Rất nhiều người Quý Châu gốc khẳng định với tôi rằng, địa hí chính là do quân đội của Chu hoàng đế mang đến khi điều quân từ Bắc xuống Nam. Chỉ cần nhìn cách ăn mặc khi biểu diễn của những người nông dân đồn bảo, thì không khó để đưa ra phán đoán. Bạn xem, họ mặc trường sam vải thô, thắt lưng quấn chiến váy thêu hoa, trên lưng thì cắm cờ lệnh giống như thường thấy trong các vở kịch võ thuật Kinh kịch, mặt đeo mạng che đen, trên trán đeo đủ loại mặt nạ màu sắc, trên đỉnh đầu cắm lông gà rừng, trong tiếng chiêng trống hăng hái dồn dập mô phỏng cảnh chiến trường chém giết, vừa hát vừa múa, diễn tả cốt truyện.
Các vở diễn được xướng lên trong các buổi diễn địa hí, về cơ bản cũng là các câu chuyện chinh chiến. Chẳng hạn như những tác phẩm mà chúng ta đều rất quen thuộc như "Tam Quốc Diễn Nghĩa", "Phong Thần Bảng", "Thuyết Nhạc Toàn Truyện", "Dương Gia Tướng", v.v., chính vì quân đội triều Minh là do Chu Nguyên Chương điều quân từ Bắc xuống Nam, đánh một đường mà tới, nên họ tự nhiên sẽ yêu thích loại đề tài chinh chiến có trải nghiệm rất giống với bản thân mình như vậy. Hơn nữa trải qua mấy trăm năm, năm này qua năm khác, say mê không biết mệt, đời này qua đời khác truyền lại. Ngay cả khi đến thời "Cách mạng Văn hóa" mà trào lưu tả khuynh cực đoan tràn lan đáng sợ như vậy, cũng chưa từng bị gián đoạn. Giống như người học sinh muốn giữ tôi lại xem nhảy thần trong đám tang kia, vào những năm "Cách mạng Văn hóa", thực ra chưa xem được mấy lần địa hí, nhưng sự nồng nhiệt trong hứng thú của cậu ta, cũng đã vượt xa sự mong đợi của tôi. Từ đó cũng có thể thấy được con đường truyền thừa đặc thù của văn hóa dân gian, có tác dụng to lớn trong việc lan truyền văn hóa.
