Mùa thu vàng năm 2002, hoạt động xúc tiến hình ảnh "Thượng Hải tiến vào Hamburg" được báo chí, phát thanh và truyền hình đưa tin rầm rộ. Tuần lễ Hamburg - Thượng Hải đã khiến thành phố cảng này của nước Đức tràn ngập phong vị phương Đông nồng đượm. Đặc biệt là vào tối ngày 18 tháng 9, đêm hội văn nghệ quy mô lớn "Đêm Thượng Hải" với chủ đề "Mơ tưởng xanh" được tổ chức tại sảnh chính của Trung tâm Hội nghị Hamburg rộng lớn, đã đẩy sự kiện này lên tới cao trào.

Là một thành viên trong đoàn nhà văn, tôi đã tham gia toàn bộ các hoạt động từ đầu đến cuối, bao gồm cả các buổi tọa đàm diễn thuyết văn học. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, tôi tranh thủ ghé thăm Thụy Điển ở Bắc Âu và thủ đô Paris của Pháp. Những gì tai nghe mắt thấy dọc đường đã để lại trong tôi nhiều cảm xúc. Trong đó, những phần liên quan đến văn học nghệ thuật xin được ghi chép tóm tắt như sau.

Heine đứng ở quảng trường

Tại quảng trường Tòa thị chính ở trung tâm thành phố Hamburg, một sân khấu lớn đã được dựng lên, treo lủng lẳng những chiếc đèn lồng đỏ khổng lồ. Các nghệ sĩ thuộc nhiều loại hình nghệ thuật từ Thượng Hải đến đây đang biểu diễn trên sân khấu đó. Những tiết mục mang đậm màu sắc phương Đông đã thu hút không ít thị dân Hamburg. Ngay cả trong cơn mưa phùn lất phất của ngày đầu đặt chân đến, mọi người vẫn cầm ô, say sưa thưởng thức. Thi thoảng lại vang lên từng tràng pháo tay nồng nhiệt. Trái lại, một bức tượng ở phía sau sân khấu lại bị lạnh nhạt, nằm đó đầy tủi thân, mặc cho gió lạnh mưa sa gột rửa.

Đây là ai vậy?

Thoạt nhìn, hình tượng của ông rất giống một người phương Đông, vai hơi lệch, trên người khoác một chiếc áo dài. Thần thái ấy khiến người ta không khỏi xót xa. Nhìn kỹ lại, lại thấy có chút giống nhân vật Ikkyu trong phim hoạt hình Nhật Bản.

Đến khi lại gần đọc những dòng chữ trên bia, tôi mới giật mình kinh ngạc, đây chính là Heine! Heine - người bạn thân của Marx, người cùng thời với Balzac, Hugo, sao lại có hình hài như thế này? Có lẽ đây là cách hiểu của các nghệ sĩ ngày nay về ông chăng.

Tôi cũng chưa từng gặp Heine, trong ký ức của tôi, Heine chỉ là chân dung được in trước bài thơ dài "Đức, một câu chuyện cổ tích mùa đông" và trong các từ điển văn học. Có lẽ do những năm cuối đời Heine nhiều bệnh tật, việc nằm liệt giường lâu ngày đã tạo nên dáng vẻ ốm yếu đó; hoặc giả cũng có thể do thời trẻ khi kinh doanh ở Hamburg, ông từng trải qua một thất bại nào đó, nên người đồng hương mới tạc tượng ông thành hình hài như trước mắt.

Trong buổi tọa đàm với Tập đoàn xuất bản Ganske rất thành công, tôi không kìm được đã đặt một câu hỏi: Nhà xuất bản hiện còn in thơ của Heine không? Độc giả Đức còn đọc Heine không?

Một vị phó tổng biên tập của tạp chí Địa lý Đức tiếp đón chúng tôi cho biết: "Heine là nhà thơ mà chúng tôi vô cùng kính trọng, tuy nhiên độc giả ngày nay, đặc biệt là độc giả trẻ, không còn đọc thơ ông ấy nữa, chúng tôi cũng đã nhiều năm không in thơ của ông ấy rồi."

Điều thú vị là tối hôm sau, khi tọa đàm với những người yêu văn học tại Hamburg, một quý bà ngoài năm mươi tuổi, khi tôi nhắc đến chủ đề này, đã khẳng định rất rõ ràng: "Câu trả lời của vị phụ trách nhà xuất bản đó là không đúng. Ngay tối hôm qua, lúc chuẩn bị cho bài phát biểu tại buổi tọa đàm hôm nay, tôi vẫn vừa giở thơ Heine ra đọc lại đây."

Bất chợt tôi cảm thấy, Heine trên quảng trường không còn cô độc nữa. Ở nước Đức đương đại, ông ít nhiều vẫn có những người tri kỷ.

Tòa thị chính Stockholm

Tòa thị chính này rất nổi tiếng, bất cứ vị khách nào đến thủ đô của Thụy Điển gần như đều đến tham quan nơi này. Đặc biệt là khách du lịch từ Trung Quốc đến lại càng đông hơn, trong tài liệu giới thiệu về Tòa thị chính còn chuẩn bị sẵn thông tin chi tiết bằng tiếng Trung. Đủ thấy người Trung Quốc đến đây đông đến mức nào. Phải biết rằng, ở châu Âu, đặc biệt là Bắc Âu, tại nhiều địa điểm du lịch nổi tiếng, chúng ta thậm chí không tìm thấy một bản giới thiệu đơn giản bằng tiếng Trung.

Nghe nói là vì kiến trúc Tòa thị chính cổ kính độc đáo, nghe nói leo lên đỉnh tháp Tòa thị chính có thể phóng tầm mắt ngắm nhìn toàn cảnh thành phố Stockholm, nghe nói Sảnh Vàng và Sảnh Xanh bên trong Tòa thị chính nổi tiếng gần xa. Nhưng tôi lại cảm thấy, đó chẳng qua chỉ là những lời quảng cáo trong bài thuyết minh mà thôi. Nhiều người ngưỡng mộ tìm đến như vậy, không phải vì kiến trúc kiểu tổ ong bên trong tòa nhà gạch đỏ này, cũng không phải để chiêm ngưỡng cái đại sảnh mang tên Sảnh Xanh nhưng thực chất lại là gạch đỏ, mà là vì giải Nobel thường được trao tại đây.

Với tư cách là người Thụy Điển, Nobel đã có những đóng góp không thể đong đếm cho quốc gia của mình. Hàng năm, cứ đến độ thu sang, ánh mắt cả thế giới lại đổ dồn về đây, chờ đợi sự công bố giải Nobel, theo sau đó là các hạng mục trao giải được xướng tên, dẫn đến hàng loạt hoạt động trao giải, khiến truyền thông thế giới theo sát đưa tin, tạo nên từng đợt cao trào này đến cao trào khác, làm cho người dân khắp nơi trên thế giới bàn tán xôn xao.

Chỉ riêng điểm này thôi, Nobel cũng đã là một vĩ nhân lịch sử, công lao không thể đong đếm.

Trong ba ngày ngắn ngủi lưu lại Stockholm, chúng tôi đã đến Tòa thị chính ba lần, có lẽ cũng là chịu ảnh hưởng từ thứ tình cảm này.

Lần đầu tiên là đêm mới đến Stockholm, chúng tôi lái xe đến bên bờ biển Baltic, bất chấp cái lạnh và gió thổi rất mạnh để ngắm nhìn dáng vẻ hùng vĩ của Tòa thị chính từ xa.

Ngày thứ hai chúng tôi đến tham quan, đại sảnh trao giải không mở cửa, chúng tôi chỉ có thể leo lên đỉnh tháp, ngắm nhìn khung cảnh Stockholm tươi đẹp, say đắm lòng người trong nắng thu rực rỡ từ xa gần. Không hề cảm thấy uổng phí.

Ngày thứ ba, chúng tôi canh đúng giờ đến, và phát hiện lượng khách tham quan đông đến lạ thường. Trong đó ít nhất một nửa là người Trung Quốc! Có giới thiệu bằng tiếng Thụy Điển, tiếng Anh, nhưng lại không có tiếng Trung. Nhưng không sao, mỗi du khách Trung Quốc trên tay đều cầm một tờ giới thiệu bằng tiếng Trung. Lúc vào cửa chúng tôi quên lấy, khi tham quan xong, còn cố tình vòng ra cửa trước để lấy một bản.

Có thể thấy tình cảm của người Trung Quốc dành cho Nobel đậm đà đến nhường nào.

Người Stockholm hỏi tôi: "Ông có biết vì sao giải Nobel lại không có giải Toán học không?"

Tôi lắc đầu.

"Ông chưa nghe nói à? Đó là vì một tình địch của Nobel là nhà toán học đấy."

"Chưa từng nghe qua, sao có thể như vậy được?"

"Sao lại không thể chứ? Các ông người Trung Quốc cứ thích thần thánh hóa con người. Một người làm việc tốt, việc đại thiện, thì cái gì cũng tốt. Ví dụ như các ông nói Nobel mang toàn bộ số tiền kiếm được cả đời ra làm tiền thưởng, thực ra không phải vậy."

"Vậy thực ra là thế nào?"

"Điều đó không quan trọng, quan trọng là hãy nhìn nhận một vĩ nhân như một người bình thường."

Có lẽ điều này cũng không phải là không có lý.

Cố cư Monet

Cố cư Monet không nằm trong lộ trình ban đầu của chúng tôi.

Theo lời của hướng dẫn viên Mao Thừa Hào, người đã ở Paris gần mười năm, thì khách du lịch Trung Quốc đến Paris đều theo lộ trình: "Một đường trung tâm, hai điểm cơ bản."

Đó chính là lấy Tháp Eiffel và Nhà thờ Đức Bà Paris bên bờ sông Seine làm đường trung tâm để tham quan khắp các danh thắng hai bên bờ sông; còn lại là hai điểm cơ bản là Bảo tàng Louvre và Cung điện Versailles. Trung tâm Văn hóa Pompidou thường chỉ ghé qua, nhiều du khách không làm nghệ thuật cũng chẳng buồn vào bên trong. "Đâu giống các anh, vừa muốn đi Fontainebleau, lại còn muốn xem cố cư Monet. Nói thật với các anh, cố cư Monet đến tôi còn chưa đi bao giờ. Nên các anh đề xuất, tôi cũng rất sẵn lòng đi. Với đà du lịch hiện nay, người Trung Quốc đến châu Âu du lịch đang độ phát triển mạnh mẽ, cao trào còn chưa tới, xem ra còn phải phát triển rực rỡ nữa! Tôi cũng phải đi tìm hiểu cho quen dần."

Cố cư Monet nằm cách Paris 80 cây số, ngay cả hướng dẫn viên cũng chưa từng đến, thế là khổ cho chúng tôi. Chúng tôi dự định tham quan nửa ngày, không ngờ thời gian lãng phí vào việc tắc đường và tìm đường đã mất toi nửa ngày rồi. Con đường quốc lộ D5 xui xẻo đó, mãi đến khi chúng tôi chia tay cố cư Monet mới chịu xuất hiện trước mắt.

Hóa ra chúng tôi đã đi quá trớn, vòng qua phía sau cố cư Monet mới tìm thấy nó.

Cố cư Monet nằm ở làng Giverny, vùng ngoại ô xa của Paris. Đúng như lúc chúng tôi hỏi đường, bất kể là hành khách đang đợi xe buýt hay chàng trai đi xe đạp, đều giơ tay nói: "Cố cư Monet à? Ngay bên bờ sông Seine, ở ngay trong khúc uốn bên bờ sông Seine đó thôi." Cứ như thể Monet là người thân của họ vậy.

Cho đến khi tìm thấy ngôi làng Giverny nhỏ bé, chúng tôi mới phát hiện, nó thực sự nằm bên bờ sông Seine, phong cảnh tú lệ, không khí dễ chịu. Ngoài cánh đồng đang để hoang sau làng, một đàn bò sữa nhỏ đang thong dong nằm ngủ gà ngủ gật. Trên sườn đồi thoai thoải sau làng, cây cối xanh tươi, điểm xuyết những đóa hoa nhỏ. Con đường nhựa sạch sẽ thông thẳng đến đầu làng, xe có thể chạy đến tận cửa cố cư Monet. Không xa nơi này còn có đường sắt nhỏ dẫn đến tỉnh lỵ và Paris. Nhiều nghệ sĩ chính là từ Paris ngồi tàu hỏa đến Giverny, rất dễ tìm, hoàn toàn không phải đi đường vòng oan uổng như chúng ta hôm nay. Nghe nói, vào những năm tháng Monet còn sống, nơi đây đã có điều kiện giao thông thuận tiện như vậy rồi.

Monet từng nói: "Tôi đã vẽ dòng sông Seine cả đời, vào mỗi giờ trong ngày, vào mỗi mùa... Tôi chưa bao giờ cảm thấy chán ngán với nó, trong mắt tôi nó luôn luôn biến hóa."

Trước khi đến đây, đọc đoạn văn này tôi còn bán tín bán nghi, không hiểu lắm. Chạy đến đây tận mắt nhìn thấy, tôi mới hiểu ra, Monet đã dành trọn hơn bốn mươi năm sự nghiệp nghệ thuật tại đây. Ông ngày ngày nhìn đăm đắm dòng sông Seine, có lúc ngồi trên ghế dài, có lúc đứng bên bệ cửa sổ, có lúc đứng lặng trong sân, vừa hút thuốc vừa suy nghĩ, nắm bắt sự thay đổi của ánh sáng. Những bức ảnh đời thường của Monet trong cố cư chẳng phải đang nói lên điều này hay sao? Có một bức danh họa mà chúng ta thường thấy là "Thuyền trên sông Epte" chính là lấy cảm hứng từ con sông Epte chảy gần làng Giverny và thông với sông Seine; bộ tranh tiêu biểu nhất trong cuộc đời ông là "Đống cỏ khô" và 48 bức tranh "Hoa súng" - tác phẩm quan trọng nhất thời kỳ cuối đời của ông - cũng đều được hoàn thành tại đây.

Trong môi trường tự nhiên tĩnh lặng, thanh đạm này, Monet trầm tư sâu lắng, dốc lòng vẽ tranh. Tháng 8 năm 1915, khói lửa Thế chiến thứ nhất lan tràn chỉ cách ao hoa súng của ông chừng 40 dặm, ông cũng làm ngơ trước tiếng pháo gầm rú, hoàn toàn phớt lờ, vùi đầu vào vẽ, tiếp tục những bức họa vĩ đại của mình.

Tham quan cố cư Monet, tôi thấy trong phòng khách, xưởng vẽ rộng lớn, hành lang, bức tường bên cầu thang, thậm chí là trong bếp nhà ông, treo đầy các tác phẩm Ukiyo-e (phù thế hội) của Nhật Bản. Những bức tranh này, khi đến thăm Nhật Bản tôi đã từng thấy trong rất nhiều dịp, cũng thường xuyên nhìn thấy trong những tập tranh mà bạn bè Nhật tặng. Họa sĩ đi cùng cho tôi biết, Monet đặc biệt yêu thích Ukiyo-e của Nhật Bản. Phó giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Thượng Hải, đồng chí Trương Kiên nói, có lẽ giới mỹ thuật Nhật Bản biết vị đại họa gia Monet này say mê Ukiyo-e của họ, nên họ cũng đặc biệt yêu quý Monet, khách Nhật Bản đến đây đặc biệt đông.

Thử lật qua sổ lưu bút của cố cư Monet, quả nhiên du khách Nhật đến đây đông nhất.

Người bên cạnh nói, tranh của Monet vào những năm nền kinh tế bong bóng Nhật Bản bùng nổ phi mã, từng bị các thương nhân Nhật thổi giá lên tới con số thiên văn hàng trăm triệu. Vài năm gần đây bong bóng vỡ, giá lại giảm xuống.

Nhưng giá vẫn rất cao, ít nhất thì Monet vẫn là cái tên được giới đầu cơ săn đón.

Cố cư Monet còn có một đặc điểm, đó là nó chia rõ rệt thành hai phần hợp thành. Một bên là nơi ở và khu vườn lớn trồng đầy hoa tươi, bên kia là ao hoa súng nổi tiếng nhà Monet. Để đến ao, phải đi từ góc vườn băng qua một lối đi ngầm, lên bờ, đi qua một chiếc cầu vòm nhỏ kiểu Nhật mới đến được bờ ao tĩnh lặng. Tôi để ý thấy phía trên lối đi ngầm chính là con đường cao tốc mang đặc trưng hiện đại nhất, trên đường thỉnh thoảng lại lao vun vút những chiếc xe ô tô lớn nhỏ. Tôi cứ tưởng mặc định là đường cao tốc đã chia cắt ao và vườn thành hai phần, nên để bảo vệ cố cư của danh nhân, người ta mới đặc biệt đào lối đi ngầm này. Tìm hiểu kỹ mới biết, từ một trăm năm trước nơi đây đã là hình dạng như vậy rồi, chỉ có con đường cao tốc là mới xây.

Sau năm 50 tuổi, thu nhập của Monet dư dả hơn, ông đã mua lại ngôi nhà thuê ban đầu cùng với khu vườn, xây một nhà kính để trồng hoa, ông còn nảy ra ý tưởng táo bạo là dẫn nước sông Epte gần đó vào trong vườn để tạo thành một cái ao. Muốn đổi dòng nước sông, dân làng địa phương đều phản đối, chuyện này khiến ông mất rất nhiều công sức mới làm xong. Ông xây một chiếc cầu vòm nhỏ kiểu Nhật trên sông, trong bức tranh nằm trong bộ tranh liên hoàn "Hoa súng" chủ đề "Buổi sáng" mà chúng ta thường thấy trong các tập tranh, chính là cây cầu này.

Tôi đi đi lại lại hai vòng trên cây cầu nhỏ này, tiếp tục lần theo dấu chân cuộc đời Monet: sau năm 60 tuổi, danh tiếng Monet lừng lẫy, ông đã là nhân vật nổi tiếng của trường phái Ấn tượng. Lời tấn công của phóng viên báo "Ồn ào" - Louis Leroy - nhắm vào ông là trường phái Ấn tượng đã biến mất, Monet trở thành lãnh tụ của trường phái Ấn tượng, bậc thầy của trường phái Ấn tượng! Tại ngôi làng Giverny nhỏ bé, ông cũng là một nhân vật danh tiếng được người đời kính trọng. Ông lại mua thêm một mảnh đất dọc theo bờ sông ở phía nam ao nước, dân làng không còn phản đối ông nữa, chính quyền thành phố cũng không làm khó ông nữa. Danh tiếng bậc thầy trường phái Ấn tượng của ông lan truyền khắp thế giới, Viện Hàn lâm Pháp cũng dành cho ông một ghế danh dự. Một bức tranh của ông thôi cũng đủ mua lại tất cả mọi thứ ở đây.

"Nhìn mây cuốn mây tan trên bầu trời, ngắm hoa nở hoa tàn trước hiên nhà." Monet vẫn thế, vẫn sống ở làng Giverny, vẫn một lòng một dạ vẽ nên những kiệt tác "Hoa súng" bất hủ của mình.

Tôi đang nghĩ, nếu Monet thời đó không đặt hội họa lên trên hết thảy, thì ông đã không thể tạo nên tầm vóc như ngày nay.

Thực ra, một nhà văn, chẳng phải cũng như vậy sao.