Việc giải mã hoàn toàn bí ẩn này, phải mãi đến thập niên 80 của thế kỷ 20 mới thực hiện được.

Hơn nữa, chuyện này cũng có chút ngẫu nhiên, hoàn toàn bắt nguồn từ việc tôi bắt đầu xem các buổi biểu diễn Địa hí kỳ lạ.

Địa hí phục hồi vào đầu thập niên 80. Thời điểm đó, nông thôn Quý Châu thực hiện chế độ khoán sản phẩm đến hộ gia đình, kinh tế nông thôn bắt đầu khởi sắc, dân làng có cơm ăn, trong tay có tiền tiêu, trang phục trên người tự nhiên ít nhiều cũng bắt đầu chăm chút hơn. Những bộ quần áo rách rưới với miếng vá chồng lên miếng vá mà tôi đã quen mắt trong thời gian cắm đội, dần dần biến mất. Sau mùa thu hoạch, đặc biệt là vào dịp lễ tết, nông dân đã không còn thỏa mãn với việc đốt pháo, ăn uống say sưa một bữa. Họ muốn vui chơi, họ cũng muốn có đời sống văn hóa, để bày tỏ sự tồn tại của đời mình và tâm trạng vui sướng.

Thế là các buổi biểu diễn Địa hí đã hồi sinh ngay tại chốn thôn quê.

Khi đó tôi đang giữ chức Tổng biên tập tạp chí "Sơn Hoa" tại tỉnh Quý Châu. Cạnh văn phòng tôi chính là văn phòng của Chủ tịch Hội Âm nhạc tỉnh Quý Châu. Trong những lúc nghỉ ngơi trò chuyện, ông ấy mấy lần nhiệt tình giục tôi về nông thôn xem thử Địa hí. Ông nói bây giờ Địa hí ghê gớm lắm, các chuyên gia học giả trong và ngoài nước tranh nhau đến nghiên cứu, được gọi là hóa thạch sống của kịch nghệ. Trong lúc nói chuyện, Chủ tịch Hội Kịch nghệ cũng hùa theo, bảo rằng Hội Kịch nghệ muốn cùng với các tiết mục đại ca không nhạc đệm của người Đồng do Hội Âm nhạc tổ chức, đưa Địa hí được diễn ở các thôn Đồn Bảo dưới quê An Thuận sang Pháp biểu diễn. Hai loại hình nghệ thuật nguyên bản đậm đà này là do những người Pháp vốn yêu thích nghệ thuật cổ sơ đích thân chỉ định mời.

Thứ tốt như vậy, không xem đương nhiên rất đáng tiếc.

Thế là, chờ đúng mùa, trong chuyến đi An Thuận, tôi đã đi xem vài lần biểu diễn Địa hí.

Cái gọi là Địa hí, thực tế chính là kịch diễn trên mặt đất bằng. Nhưng ở nông thôn Quý Châu, tìm được một mảnh đất bằng phẳng hoàn toàn chẳng phải chuyện dễ dàng gì. Vì thế, sân khấu Địa hí tôi thấy, chẳng qua chỉ là sườn núi, sân phơi thóc ở giữa trại, hoặc những buổi diễn trên bãi đất tương đối bằng phẳng. Khán giả phần lớn đứng trên các sườn núi xung quanh bãi đất, hoặc trên những ngôi nhà gỗ quanh làng, trên cây, trên tường bao, vây quanh xem ba lớp trong ba lớp ngoài. Không khí đó rất giống cảnh người qua đường ở thành phố vây xem "khỉ làm trò". Chỉ có điều không khí ở đây náo nhiệt hơn nhiều, người lớn la hét, trẻ con gào thét, các cô gái mặc áo hoa, đám trai trẻ thường hung hăng chiếm lấy vị trí đẹp nhất, sợ rằng trong lúc xem sẽ bỏ lỡ một chiêu một thức đặc sắc nào đó.

Diễn viên Địa hí không cần hóa trang mặt mũi như trong kịch thông thường, mà mặc trường bào đồng màu xanh đen, đi giày vải đen đế trắng. Điều khác biệt với các loại hình kịch khác là mỗi diễn viên đều đeo một chiếc mặt nạ gỗ. Hình tượng sống động, thần thái khác biệt, thủ pháp điêu khắc vô cùng khoa trương. Những chiếc mặt nạ cầu kỳ tất yếu phải gắn liền với mũ giáp, được sơn phết vàng son rực rỡ, mang lại cảm giác thần thái dâng trào. Hình tượng được khắc trên mặt nạ chính là thân phận của nhân vật trong kịch. Người đóng vai rất tự do, nam có thể đóng nữ, ngược lại, nữ cũng có thể đóng nam. Trong quá trình diễn kịch, có hát, có đánh, cũng có đối thoại. Âm thanh đối thoại lại khiến tôi nhớ đến giọng phương Bắc dường như đã từng nghe qua, nhịp điệu đối thoại luôn làm tôi nhớ đến câu nói líu lưỡi từng thịnh hành một thời trong đám trẻ ở các con hẻm Thượng Hải: "Ong chích kẻ hói, kẻ hói vác súng tây, súng tây bắn hổ, hổ ăn thịt trẻ con..."

Chăm chú lắng nghe những lời đối thoại giống như nói líu lưỡi ấy, tôi đã có một phát hiện mới.

Giống như lời thoại trong kịch địa phương hiện đại không dễ nghe hiểu, đối thoại của Địa hí cũng phải tập trung lắng nghe mới có thể nghe ra được ý nghĩa bên trong.

Khi tôi cố gắng chen lên phía trước, nghe thấy những câu như: "Ngô phụng Thái Thượng Lão Quân, cấp cấp như luật lệnh", tôi liền nở nụ cười thấu hiểu, tôi biết phía sau họ sẽ nói gì. Quả nhiên, mấy câu ngâm nga quen thuộc đó thốt ra từ miệng diễn viên:

Trước mặt bày ba thanh kiếm,

Phía sau dựng chín bụi mâu.

Kẻ tới trước chết trên kiếm,

Kẻ tới sau vong dưới mâu.

Nhịp điệu này, tiết tấu này, chính là thứ tôi thường nghe thấy từ miệng lũ trẻ ở Sa Oa Trại trong thời gian tôi cắm đội.

Phần đặc sắc nhất trong Địa hí không gì bằng võ đả.

Võ đả của Địa hí là một trình thức biểu diễn không hề có trên bất kỳ sân khấu kịch hiện đại nào, thường gọi là "bộ pháp". Một khi vở kịch diễn đến cao trào, mâu thuẫn gay gắt, võ đả kịch liệt, thì bộ pháp đó biến hóa từng chiêu một, chuyển đổi nhịp nhàng, giống như ngàn quân vạn mã đang liều mạng chém giết nơi đó.

Điều khiến tôi xem đến ngẩn ngơ và cuối cùng cũng "thông suốt" chính là màn chém giết này. Bởi vì bất kể bộ pháp mang tên gì đều phải nhảy, khi nhảy đến lúc kịch liệt, các diễn viên đều hoàn toàn nhập vai, chiêng vang, trống cũng dồn dập, bụi trên bãi đất bằng theo bước chân dậm nhảy nhanh nhẹn mà bay lên, khung cảnh đó sống động như chiến trường khói lửa mù mịt. Đám đông khán giả vây quanh kín mít đương nhiên càng im phăng phắc, cùng nhau nhập vào vở kịch. Một vở kịch kết thúc, nhất định sẽ nhận được những tràng pháo tay nhiệt liệt.

Chắc hẳn các độc giả đã hiểu, buổi biểu diễn Địa hí gây chấn động một thời này, không thể thiếu đánh, không thể thiếu nhảy. Do đó ở địa phương, diễn Địa hí còn được gọi là nhảy Địa hí.

Chính là sau khi xem vài vở Địa hí, tôi cuối cùng cũng chợt bừng tỉnh, nếu nó thực sự là hóa thạch sống của kịch nghệ, thì trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" khi tôi còn đang cắm đội, tôi đã từng xem qua rồi. Chỉ có điều hồi đó thứ này không gọi là Địa hí, mà gọi là "Nhảy Thần".

Có một lần, vào tháng Chạp lạnh buốt, ở làng kế bên có một cụ già gần chín mươi tuổi qua đời. Có người nói nhà cụ là tứ đại đồng đường, có người lại bảo nếu tính cả đứa cháu nhỏ mới sinh chỉ biết khóc không biết nói kia, thì nhà cụ đích thị là ngũ đại đồng đường.

Một cụ già có thân phận như vậy rời bỏ nhân thế, luôn phải náo nhiệt một phen. Thân nhân từ bốn phương tám hướng kéo đến phúng viếng, người đông đến nỗi cái trại nhỏ không chứa nổi, không ít khách vì thế mà phải ở nhờ sang Sa Oa Trại. Khi đó tôi đang dạy học ở trường tiểu học canh tác học tập của đại đội, có một học sinh chính là chắt của người quá cố, thế là tôi cũng theo đám trai tráng trong trại bất chấp gió lạnh mưa phùn, đi xem náo nhiệt một lúc. Lạ là, trong nhà cụ già không có mấy không khí bi thương. Trong số những người ngồi quanh bếp lửa, thỉnh thoảng vẫn có người cất tiếng hát. Chính trong lần đó, tôi mới thực sự hiểu được cái tình cảnh mà dân gian gọi chết chóc là "bạch hỉ". Ngồi một lát, đêm đã khuya, tôi cáo từ muốn về, cậu học sinh kia khuyên tôi đừng đi, cậu ghé sát tai tôi nói, đợi cán bộ đại đội và công xã về hết, sẽ còn diễn kịch, vui lắm! Thầy chưa bao giờ được xem đâu. Tôi hỏi cậu ta diễn gì, cậu ta bí ẩn bảo tôi đừng nói ra, đợi đến nửa đêm, còn phải chơi "Nhảy Thần".

Nhảy Thần!

Đó chẳng phải là làm mê tín dị đoan sao? Nhưng tôi không lên tiếng, thời đó tôi vẫn đang say sưa với giấc mộng làm nhà văn, đã bắt đầu âm thầm viết tiểu thuyết. Tôi biết viết tiểu thuyết thì phải quan sát các loại hiện tượng nhân sinh. Đặc biệt là những thứ hiện nay không còn nhìn thấy được, thế nên đêm đó tôi đã ở lại, xem một buổi biểu diễn "Nhảy Thần". Và còn chép lại từng chữ một những câu chú mà người Nhảy Thần lẩm nhẩm trong miệng.

Địa hí vốn đã được thổi phồng nóng hổi, thịnh hành đến thế, mà tôi lại bảo nó là Nhảy Thần, là thứ mê tín dị đoan từng bị phê phán đả đảo, thực sự là có chút không hợp thời. Muốn nói như vậy, tôi ít nhiều phải tìm ra được một chút căn cứ.