Sở dĩ Trần Viên Viên trở thành danh kỹ tuyệt đại, sở dĩ danh tiếng của nàng vượt xa những người phụ nữ của các triều đại lịch sử, đến mức ngay cả trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa - khi mà tất cả những gì được coi là "phong kiến, tư bản, xét lại" đều bị bài trừ đả đảo, thì những người nông dân chỉ cần nhắc tới cái tên này trước đám thanh niên chúng tôi là ai nấy đều tự hiểu nàng là nhân vật nào, đều có nguyên nhân đặc biệt của nó.

Sự nổi tiếng của Trần Viên Viên gắn liền với một đoạn lịch sử cuối thời Minh đầu thời Thanh, và gắn liền với bài "Viên Viên Khúc" do thi nhân Ngô Vĩ Nghiệp viết.

Xét về lịch sử, Trần Viên Viên vốn họ Hình. Vì gia cảnh bần hàn không thể sống nổi nên theo mẹ nuôi đổi họ thành Trần, tên là Nguyên, tự là Uyển Phân. Nàng sinh năm Thiên Khải thứ ba thời Minh (1623), đến năm 18 tuổi thì "tiếng tăm bậc nhất thiên hạ, nhan sắc bậc nhất thiên hạ", lại tinh thông vũ nhạc, giỏi làm thơ hội họa, khiến vô số danh sĩ phong lưu vùng Giang Nam phải nghiêng ngả. Nhiều vở kịch nói rằng nàng và tài tử Mạo Tích Cương vùng Như Cao từng có một đoạn tình sử, có lẽ chính là được diễn dịch từ trải nghiệm này của nàng. Sau đó, nàng được Chu Khuê - quốc thích đang trong cảnh đường cùng dưới thời Sùng Trinh - mua về để dâng cho Hoàng đế. Hoàng đế vì quốc sự ngày càng nguy ngập nên không tiếp nhận, trả lại cho phủ họ Chu. Khi đó Ngô Tam Quế phụng mệnh xuất chinh Sơn Hải Quan, Chu Khuê bèn bày tiệc tiễn hành. Trong buổi tiệc, Ngô Tam Quế bị nhan sắc của Trần Viên Viên làm cho mê đắm, Trần Viên Viên cũng vì anh danh của Ngô Tam Quế mà động lòng, hai người bèn nên duyên. Ngô Tam Quế xuất chinh Sơn Hải Quan, Trần Viên Viên sống tại phủ cha của Ngô Tam Quế là Ngô Tương. Chẳng bao lâu sau, quân Lý Tự Thành phá thành Bắc Kinh, Sùng Trinh Hoàng đế tự vẫn tại núi Môi Sơn, triều Minh sụp đổ, Trần Viên Viên bị đại tướng Lưu Tông Mẫn của Lý Tự Thành bắt giữ. Ngô Tam Quế kinh ngạc nghe tin Trần Viên Viên bị bắt đi, vô cùng giận dữ, bèn dẫn quân Thanh vào ải, từ đó dẫn đến sự thất bại của Lý Tự Thành và sự thành lập của Đại Thanh Đế quốc. Đoạn lịch sử này, "Minh Sử", "Thanh Sử Cảo" và "Giáp Thân Truyền Tín Lục" đều có ghi chép.

Xét từ góc độ văn học, trong bài "Viên Viên Khúc", nhà thơ Ngô Vĩ Nghiệp cuối thời Minh đầu thời Thanh có câu thơ nổi tiếng lưu truyền ngàn đời: "Xung quan nhất nộ vi hồng nhan" (Giận dữ xung thiên vì người đẹp), đã ngay lập tức khiến Trần Viên Viên nổi bật hơn hẳn những người cùng thời như Đổng Tiểu Uyển, Lý Hương Quân, Liễu Như Thị, Khấu Bạch Môn, Ổ Nộn Nương, Hồng Nương Tử... cũng khiến Trần Viên Viên khác biệt với những tài nữ phong tình của các triều đại lịch sử như Tiết Đào, Ban Chiêu, Tô Thúy, Lý Thanh Chiếu, v.v.

Bài "Viên Viên Khúc" do Ngô Vĩ Nghiệp sáng tác có tổng cộng bảy mươi bốn câu. Người đời sau nhớ được và đọc thuộc lòng thường là bốn câu đầu: "Đỉnh hồ đương nhật khí nhân gian, phá địch thu kinh hạ Ngọc Quan. Thống khốc lục quân câu cảo tố, xung quan nhất nộ vi hồng nhan." Mà câu được người ta truyền tụng và biết đến nhiều nhất chính là bảy chữ "Xung quan nhất nộ vi hồng nhan". Xoay quanh bảy chữ này, trong hơn ba trăm năm qua, không biết bao nhiêu văn nhân mặc khách đã viết nên những tác phẩm mang tên "Viên Viên Truyện", "Hậu Viên Viên Khúc" cùng vô số vở kịch. Ngay cả khi đến thời hiện đại, dạo qua các hiệu sách, cũng có thể tìm thấy nhiều cuốn tiểu thuyết truyền ký dài tập mang tên "Trần Viên Viên Truyện" do các tác giả khác nhau viết, các nhà xuất bản khác nhau ấn hành. Mặc dù các nhà sử học nghiêm túc đã đưa ra ý kiến trái chiều, cho rằng một người phụ nữ, bất kể nàng có xinh đẹp tuyệt trần đến đâu, thì sau khi bị cướp đi, làm sao có thể khiến hàng chục vạn đại quân liều chết tác chiến, quyết định vận mệnh của một quốc gia và triều đình, quyết định vận mệnh của hàng chục triệu con người, thực sự là chuyện không thể nào. Thế nhưng, câu thơ thiên cổ danh tiếng, nói hết một vụ án trong thời kỳ xã hội đại biến động khi Minh mất Thanh thay, vẫn sẽ tiếp tục lưu truyền. Câu chuyện về Trần Viên Viên, vẫn sẽ được con người truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ đó, không thể không trầm trồ thán phục sức ảnh hưởng của văn học.

Chẳng trách trải nghiệm của Trần Viên Viên lại thu hút đến vậy, là một người phụ nữ đẹp đẽ lay động lòng người, nàng từng được chiêm ngưỡng những danh sĩ phong lưu vùng Giang Nam, từng được diện kiến đại thần và Hoàng đế, còn từng gặp qua những nhân vật như Lý Tự Thành, Ngô Tam Quế. Cuộc đời thăng trầm khiến thân thế của nàng trở nên vô cùng quyến rũ. Khi nàng đi theo Ngô Tam Quế, phải nói rằng nàng cũng từng có một khoảng thời gian sống yên ổn hưởng thụ. Vận mệnh Ngô Tam Quế chống Thanh, xưng vương rồi lâm bệnh qua đời, đã tạo nên bí ẩn về cái chết của Trần Viên Viên - người có mối quan hệ vô cùng mật thiết với ông ta. Vậy thì, Trần Viên Viên đã chết như thế nào? Sau khi chết, bà được chôn cất ở đâu?

Bí ẩn về cái chết

Trần Viên Viên chết như thế nào, chưa bao giờ có một cách nói chính xác.

Vài cuốn tiểu thuyết truyền ký về Trần Viên Viên mà tôi thu thập trong tay có những cách nói rất khác nhau.

Có sách nói rằng sau khi bà phát hiện Ngô Tam Quế già yếu nảy sinh ý định phản lại triều Thanh, nên đoán chắc ông ta tất bại. Thế là khuyên can không được, liền bỏ lên núi Nga Mi xuất gia. "Hậu Viên Viên Khúc" nói rằng, Trần Viên Viên là sau khi Ngô Tam Quế chết vì bệnh, đã nhảy xuống hồ Liên Hoa tự vẫn. Phiên bản nói bà nhảy xuống nước tự tử có khá nhiều, tôi đã vài lần đi tham quan Kim Điện, vài lần đều được những người Côn Minh khác nhau chỉ vào làn nước hồ mà bảo tôi rằng, đây chính là nơi Trần Viên Viên nhảy xuống, cũng có người nói bà chết đuối ở gần Thương Sơn Tự.

Cố nhà văn Diêu Tuyết Ngân - người từng viết cuốn tiểu thuyết dài tập "Lý Tự Thành" - thì lại nói: Trần Viên Viên đã chết từ sớm tại Ninh Viễn, tất cả những cái khác đều là do người đời sau thêu dệt. Cách nói này của ông vừa ra, lập tức vấp phải làn sóng phản đối. Thứ nhất, chính sử ghi chép Trần Viên Viên đã bị Lý Tự Thành bắt giữ, sao có thể ở Ninh Viễn. Thứ hai, thi nhân Ngô Vĩ Nghiệp cùng thời với Trần Viên Viên lại viết rằng: "Nhược phi tráng sĩ toàn sư thắng, tranh đắc nga mi thất mã hoàn. Nga mi mã thượng truyền hô tiến, vân hoàn bất chỉnh kinh hồn định. Lạp cự nghênh lai tại chiến trường, đề trang mãn diện tàn hồng ấn. Chuyên chinh tiêu cổ hướng Tần Xuyên, Kim Ngưu đạo thượng xa thiên thừa. Tà Cốc vân thâm khởi họa lâu, Tán Quan nguyệt lạc khai trang kính. Truyền lai tiêu tức mãn giang hương, ô cựu hồng kinh thập độ sương." Những câu thơ này thuật lại việc Ngô Tam Quế từ năm 1644 giành lại Viên Viên, đến năm 1656 đi chinh phạt Xuyên Thiểm, năm 1658 dẫn quân vào Điền, Trần Viên Viên đều theo sát không rời. Ngô Vĩ Nghiệp mất trước Trần Viên Viên ba năm, nếu như Trần Viên Viên chết trước ông, tuyệt đối không thể nào ông lại đặc biệt biên soạn cho một người đã khuất đoạn thân thế như vậy.

Lại có một thuyết khác cũng khá giàu tính kể chuyện. Năm Khang Hy thứ mười hai (1673), Ngô Tam Quế cho rằng mình đã đủ lông đủ cánh, nảy sinh ý định lập quốc hiệu làm Hoàng đế, đặc biệt mời Trần Viên Viên đã xuất gia vào phủ để bàn bạc. Trần Viên Viên nghe tin vô cùng kinh hãi, nhân cơ hội hiếm hoi vào phủ muốn khuyên can lần cuối, không ngờ Ngô Tam Quế vẫn không nghe lời trung ngôn, Trần Viên Viên đành thở dài thườn thượt rồi lặng lẽ lui ra. Chẳng ngờ kế hoạch chống Thanh của Ngô Tam Quế bị Vương phi người Mãn bên cạnh biết được, phái người mật tấu lên Bắc Kinh. Triều đình nhà Thanh lập tức hạ chỉ rút phiên, triệu Ngô vào kinh. Ngô Tam Quế biết rõ sự việc đã bị lộ, bèn tự xưng Đế, tiến quân vào Hồ Nam, xây dựng đế đô tại Hành Dương, lấy quốc hiệu là Chu. Trần Viên Viên nghe tin, than thở, vào một đêm mưa gió đã uống thuốc độc tự sát.

Ngoài ra, còn có các thuyết như Trần Viên Viên tuyệt thực mà chết vì Ngô Tam Quế không nghe lời khuyên; hay nói bà treo cổ tự vẫn sau khi thành Côn Minh bị quân Thanh phá vỡ, có rất nhiều phiên bản. Tôi nghĩ, cũng giống như trong nước có mấy nơi về việc Tây Thi người ở đâu, Ngọa Long Cương của Gia Cát Lượng ở chỗ nào, hay nơi Lý Bạch bắt trăng ở đâu, những lời đồn này chẳng qua cũng chỉ là sự suy đoán cộng thêm trí tưởng tượng của người đời sau mà thôi. Ngược lại, mười chữ trong không ít cuốn tản văn dã sử lại nói khá xác thực: "Điền Nam phá, Hình (chỉ Trần Viên Viên) xuất tẩu, bất tri sở chung" (Phương Nam bị phá, họ Hình bỏ trốn, không biết đi đâu về đâu). Khá nhiều văn nhân ở Côn Minh đương đại cho rằng khả năng này rất cao.

Đầu thập niên 80 của thế kỷ 20, tôi đi Côn Minh họp, từng nghe nói: Trần Viên Viên là người thông minh, sau khi phát hiện ý đồ phản nghịch của Ngô Tam Quế, liền xây dựng hơn mười ngôi ni cô am xung quanh thành. Các am như Diệu Pháp Am, Bạch Y Am, Kim Liên Am, Tử Y Am hiện còn tồn tại đều là những nơi bà cho xây dựng năm xưa. Sau khi xây xong, Trần Viên Viên tuyển chọn những cô gái xinh đẹp và có ngoại hình giống mình, vào am làm trụ trì. Còn bản thân bà thì nay đây mai đó, lâu dần, am ni cô nào cũng nói Trần Viên Viên đang ở chỗ họ, nhưng chẳng ai biết rõ ai mới là Trần Viên Viên thật sự.

Truyền thuyết này đến nay vẫn còn lưu truyền trong thành Côn Minh. Không biết tại sao, sau khi xem nhiều tập thơ văn miêu tả Trần Viên Viên, trong lòng tôi cũng cảm thấy, với người phụ nữ có tính cách như bà, cách nói này có một khả năng nhất định.

Nơi chôn giấu cốt diễm

Chính vì cái chết của Trần Viên Viên đến nay vẫn chưa làm rõ, cho nên sau khi Trần Viên Viên chết thực sự được chôn ở đâu, cũng luôn là một bí ẩn.

Thực ra gắn liền với cái tên Trần Viên Viên còn có rất nhiều bí ẩn. Ví dụ về việc bà sinh năm nào, đã có nhiều cách nói từ năm 1621 đến năm 1627; ví dụ việc Trần Viên Viên xuất gia, rốt cuộc là làm ni cô hay làm đạo sĩ, cũng là mỗi người một phách; ví dụ quốc thích chọn Trần Viên Viên đưa vào thành Bắc Kinh, rốt cuộc là Chu Khuê nhà Chu Hậu, hay Điền Hoằng Ngộ nhà Điền Phi, cũng là đủ loại người đưa ra kết luận theo cách hiểu của riêng mình, ai nói nấy nghe, ai nấy tự biên soạn vở kịch và câu chuyện riêng.

Cho nên, suốt bao nhiêu năm qua, hài cốt của Trần Viên Viên sau khi chết được chôn ở đâu, cũng tương tự như vậy, có nhiều phiên bản.

Một phiên bản nói chôn tại núi Nga Mi, tỉnh Tứ Xuyên. Núi Nga Mi quả thực là một ngọn núi danh tiếng, Trần Viên Viên cũng từng đến đó, nhưng trên núi hoàn toàn không có mộ của Trần Viên Viên.

Phiên bản khác nói sau khi Trần Viên Viên chết đã lá rụng về cội, chôn tại quê hương Vũ Tiến, tỉnh Giang Tô. Chỉ có điều tại Vũ Tiến, người ta phát hiện chỉ có Viên Viên Am do người đời sau xây cho bà, chứ cũng không thấy có mộ. Tiện thể nói thêm, về nơi sinh của bà, từng có thuyết nói bà sinh ở Côn Sơn, Tô Châu, Thường Châu, thực ra đều do ảo giác gây ra vì Tô Châu, Côn Sơn ở gần Thường Châu. Còn thành phố Vũ Tiến ngày nay, huyện Vũ Tiến ngày trước, lại sát ngay ngoại ô thành phố Thường Châu. Sau cải cách mở cửa, Vũ Tiến bỏ huyện lập thành phố, khu đô thị liền kề với thành phố Thường Châu, không phân biệt được nữa. Cho nên, hiện nay cơ bản công nhận Trần Viên Viên là người Bôn Ngưu Lý, Vũ Tiến, Thường Châu. Gọi tắt là người Thường Châu, sẽ không sai. Người quê nhà nói mộ của Trần Viên Viên ở chỗ họ, cũng có lý do của nó, đáng tiếc là cũng không phải sự thật.

Phiên bản thứ ba chính là điều tôi nghe hồi còn nhỏ, Trần Viên Viên được chôn tại Tùng Giang. Nhiều người cho rằng Tùng Giang chính là một huyện (quận) của Thượng Hải, nên nói gộp lại là Thượng Hải. Tôi còn từng đọc một cuốn truyền ký Trần Viên Viên, nói rằng Trần Viên Viên khi mới học nghề trong gánh hát từng bị cướp đến phủ Tổng binh đường Hoa Sơn, Thượng Hải... cái đó thì quả thực là nói nhảm. Cần biết rằng, Thượng Hải thế kỷ 17, ngoài nha huyện được đặt trong khu phố cổ ra, thì làm gì có phủ Tổng binh Thượng Hải trên đường Hoa Sơn.

Phiên bản được truyền tụng nhiều nhất về nơi chôn cất Trần Viên Viên là chôn tại "thành phố mùa xuân" Côn Minh. Những nơi nói có bằng chứng xác thực cũng có ba chỗ: Một là cạnh Thương Sơn Tự. Hai là phía sau Quy Hóa Tự bên cạnh Đàm Hoa Am. Ngày 10 tháng 6 năm 1937, nữ nhà văn Mỹ tên Win Stead đến Côn Minh khảo sát, nhìn thấy một gò đất hoang vắng tại Quy Hóa Tự, liền khẳng định đó là mộ thật của Trần Viên Viên, cảm khái vô cùng, vui mừng khôn xiết, liền quyên tiền trùng tu ngay lập tức, cũng làm tăng thêm màu sắc lan truyền cho thuyết Quy Hóa Tự. Thứ ba chính là bên hồ Liên Hoa mà người Côn Minh hay nhắc đến. Hồ Liên Hoa ngày nay (nằm trong Học viện Dân tộc Vân Nam) có mộ gió (y quan trủng) của Trần Viên Viên. Nhưng mộ gió rốt cuộc cũng chỉ là mộ gió, nó gửi gắm nguyện vọng tưởng nhớ tốt đẹp của mọi người, vẫn không phải là ngôi mộ thật sự. Do thiếu hụt tư liệu lịch sử và không có ghi chép bằng văn bản về mộ táng của Trần Viên Viên, các nhà văn sử trong và ngoài nước bấy lâu nay đã bỏ ra biết bao nhiêu nỗ lực để tìm kiếm dấu vết và nơi an nghỉ linh hồn của tuyệt đại giai nhân này, kết quả vẫn là "mông lung mờ mịt không thấy đâu", Trần Viên Viên như ngôi sao băng biến mất trong bụi mờ lịch sử, trở thành một bí ẩn khó giải.

Chính vì những ý kiến trái chiều, không thống nhất kể trên kéo dài khá lâu, trước sau không có kết luận, nên khi tin tức mộ phần Trần Viên Viên được phát hiện tại Mã Gia Trại, trấn Thủy Vĩ, huyện Sầm Củng, tỉnh Quý Châu được lan truyền vào đầu thập niên 80, đã ngay lập tức thu hút sự quan tâm và gây chấn động. Ban đầu là bàn tán tại địa phương, sau đó truyền đến thủ phủ Quý Dương, rồi từ Quý Dương qua các phương tiện truyền thông truyền đến cả nước, khiến không ít chuyên gia học giả, nhà văn giáo sư, văn nhân mặc khách trong và ngoài nước không quản đường xá xa xôi, lũ lượt kéo nhau chạy tới Sầm Củng.

Vậy thì, sự thật của chuyện này rốt cuộc ra sao?