Bởi vì biểu diễn Địa Hí chủ yếu lấy đề tài chinh chiến làm trọng, các chuyên gia học giả đổ xô đến nghiên cứu Địa Hí đã đưa ra nhận định, cho rằng nó được diễn biến từ Quân Nạ mà ra.

Chữ "Nạ" này, từng có một thời là chữ khó đọc khó nhận, cũng là một chữ đa nghĩa và giả tá, hơn nữa lại là một cổ tự được mang theo từ thời xã hội nguyên thủy đến tận ngày nay.

"Nạ" bắt nguồn từ xã hội nguyên thủy, là sản vật từ việc nhân loại cổ đại đối mặt với rất nhiều hiện tượng tự nhiên như sấm sét, lũ lụt, động đất... những tai họa mà họ cảm thấy khó hiểu, được dùng để tránh tà đuổi họa, tạ ơn tế thần.

Nguồn gốc này và nguồn gốc của tôn giáo thực sự có điểm tương đồng.

Từ thập niên năm mươi, sáu mươi của thế kỷ 20, kéo dài mãi cho đến hai ba năm sau "Cách mạng Văn hóa", các pháp sư chủ trì tế đàn Nạ ở nông thôn Quý Châu đều bị gọi là "Ma công" hoặc "Lão Ma công", mang hàm ý miệt thị rõ rệt. Từ thập niên 80 trở đi, Nạ Hí với tư cách là một hiện tượng văn hóa đã được đánh giá lại, sau khi các chuyên gia học giả đưa nó vào nghiên cứu học thuật, cách gọi "Lão Ma công" cũng theo đó mà biến mất khỏi đời sống, thay vào đó là gọi là Nạ sư. Thế nhưng ở nông thôn Quý Châu, mọi người chê chữ "Nạ" này khó nhận khó đọc, phần lớn vẫn khôi phục lại cách gọi ban đầu: Pháp sư.

Từ "Nạ vũ", "Nạ nghi" được nhảy múa để đối mặt với những hiện tượng tự nhiên khó hiểu thuở ban đầu, dần dần diễn biến thành Nạ Hí. Nạ Hí lại dần phân chia nhỏ thành nhiều loại như Dân gian Nạ, Cung đình Nạ và Quân Nạ. Tôi cũng tin rằng, Địa Hí ở vùng Đồn Bảo Quý Châu, cực kỳ có khả năng là phát triển diễn hóa từ Quân Nạ mà ra, theo việc đóng quân của quân đội triều Minh, nhập gia tùy tục. Trong hàng trăm năm kết hợp với hí kịch địa phương của vùng núi Tây Nam, có câu chuyện, có tình tiết, có nhân vật, bảo lưu được hình thức dân gian chuyển giao từ hình thức nói hát sang hí kịch.

Xem nó như một hiện tượng văn hóa cổ kính thần kỳ để nghiên cứu, nói một cách cầu thị, trong Nạ nghi quả thực có chứa những yếu tố mê tín phong kiến. Ở nông thôn Quý Châu, xưa nay vẫn có thuyết "xung nạ hoàn nguyện" (giải hạn trả nguyện). Cái gọi là hoàn nguyện, chính là chỉ việc trước khi cử hành Nạ nghi, cần phải có một nghi thức chuyên biệt gọi là "hứa nguyện".

Tại thôn trại nơi tôi từng xuống đường, trong những bài dân ca lưu truyền rộng rãi, trong những văn tế Nạ nghi mà tôi sưu tầm được do Nạ sư lầm rầm đọc, ngay cả trong những câu chú của Nạ sư mà trẻ con ở quê cũng có thể đọc làu làu, đều không khó để tìm thấy dấu vết của việc cầu nguyện.

Người làm ăn cầu nguyện phát tài lớn, người theo đuổi công danh cầu nguyện thăng quan tiến chức, bệnh nhân mong mỏi bản thân bình phục, người đi xa ngồi thuyền trông mong sông nước sóng yên biển lặng, nông dân làm ruộng tạ nguyện tốt, không gì ngoài cầu mong ngũ cốc được mùa chất đầy kho. Người giàu trong mơ cũng mong chờ tài bảo. Như có câu: "Ngang quét vàng, dọc quét bạc, vàng bạc châu báu quét sạch vào nhà". Phổ biến nhất ở nông thôn chính là "xung thọ nạ" (giải hạn cầu thọ). Hứa nguyện cho người già đã có tuổi, người khỏe mạnh thì cầu cho họ trường mệnh bách tuế, người yếu thì xung hỉ (xung giải vận xui bằng việc vui), thêm canh thêm thọ.

Phương thức trả nguyện Nạ này, thực ra có vài phần ý nghĩa giống với việc bái Bồ Tát mà chúng ta thường thấy trong cuộc sống hiện thực. Chỉ là hình thức bái Bồ Tát mà chúng ta thấy đơn giản hơn nhiều, còn việc lập đàn Nạ làm Nạ nghi thì hình thức phức tạp hơn một chút mà thôi.

Chỉ cần đi Đồn Bảo xem trọn vẹn vài buổi biểu diễn Địa Hí chính gốc, sẽ không khó để phát hiện, trước khi Địa Hí bắt đầu và sau khi kết thúc, đều sẽ có một vài nghi thức đặc định, trong những nghi thức đặc định này, không khó để nhận ra màu sắc mê tín đậm đà của nó. Chỉ là cùng với sự tiến bộ của những năm gần đây, những nghi thức này đã được đơn giản hóa hoặc hủy bỏ. Điều mọi người quan tâm, là bản thân Địa Hí.

Sân khấu diễn xuất của Địa Hí đơn sơ, cốt truyện đơn điệu, hóa trang cũng rất giản đơn, năm này qua năm khác, diễn đi diễn lại vẫn là những kịch bản cũ rích. Vậy tại sao nó vẫn hấp dẫn người dân Đồn Bảo xem suốt hàng trăm năm không chán?

Vấn đề trông có vẻ phức tạp, nhưng thực tế lại không khó trả lời.

Toàn cảnh Quý Châu, diện tích cao nguyên và đồi núi chiếm gần chín mươi phần trăm, từ xưa đến nay, núi non trùng điệp, rãnh sâu dọc ngang, các thôn trại của bách tính hầu như đều phân bố ở những bồn địa giữa núi cao hiểm trở và bên cạnh các bãi bằng ven sông. Sông núi cách trở, xa xôi hẻo lánh, khiến cho những người sinh sống lâu đời ở đây khó tiếp xúc rộng rãi với thế giới bên ngoài, thậm chí cơ bản là không tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Nhưng đối với vô số hiện tượng tự nhiên, đối với những nỗi khổ, tai ương và những sự vật không thể hiểu nổi mà một đời người phải gánh chịu, người dân sống ở đây cũng cần có một sự giải thích.

Còn một điểm quan trọng hơn nữa, đó chính là với tư cách là con người, họ cũng giống như tất cả mọi người sống trên khắp thế giới, kỳ vọng vào một cuộc sống tươi đẹp hơn, hướng tới một cuộc sống hạnh phúc hơn. Nguyện vọng của họ cần được giải tỏa, họ cũng mong mỏi có một ngày thực sự được sống những ngày tốt đẹp. Nhưng họ thực sự không biết làm thế nào mới có thể đón nhận được tương lai tươi đẹp như vậy. Thế là họ đành phải cầu cứu đến hình thức vốn được lưu truyền từ xưa như Nạ nghi.

Tôi đã nói ở phần trước, người dân vùng Đồn Bảo An Thuận thích Địa Hí, năm này qua năm khác, năm nào cũng vui vẻ như ngày lễ tết, chỉ với mấy vở kịch hữu hạn đó, trải qua hàng trăm năm mà không suy tàn, sợ rằng trên thế giới này không có mấy loại hình hí kịch nào có sức sống mạnh mẽ như vậy.

Nguyên nhân nằm ở đâu? Nằm ở tâm thế hứa nguyện sâu thẳm trong lòng họ, nằm ở nhu cầu tinh thần luôn hiện hữu trong lòng họ về việc cầu mong cát tường, tránh tà đuổi họa.

Đến những ngày đón năm mới, đến mùa lúa trổ bông, đến ngày nhà nào, thôn trại nào biểu diễn Nạ Hí, họ lại gọi nhau thành nhóm kéo đi, không chỉ để xem náo nhiệt, không đơn thuần là vì giải trí. Mà là đi cùng với tâm lý hứa nguyện mãnh liệt, mang theo niềm mong mỏi sâu thẳm trong lòng, mang theo những nguyện vọng tốt đẹp.

Được nhảy một lần Địa Hí, được xem một lần Địa Hí, náo nhiệt được một hồi như thế, họ sẽ thấy rất vui mừng, sẽ cảm thấy một năm nay rất có hy vọng, rất có niềm tin, tâm trạng cũng đặc biệt thoải mái. Ngược lại, nếu năm đó vì lý do này lý do nọ mà không nhảy được Địa Hí, họ sẽ cảm thấy vô cùng hối tiếc và bất an. Một khi trong năm đó gặp phải tai họa lớn nhỏ, hoặc trong Đồn Bảo xảy ra bất ngờ, như lũ quét, nhà đổ, con trẻ nhà ai đó đột ngột đổ bệnh qua đời, khi phân tích nguyên nhân, luôn có người thở dài nói rằng, chỉ trách năm nay không nhảy được Địa Hí. Sau đó lập tức sẽ có người phụ họa, và nói lớn rằng, năm sau dù thế nào đi nữa, nhất định phải sắp xếp một buổi Địa Hí để nhảy.

Địa Hí là do quân đội triều Minh mang vào vùng An Thuận, Quý Châu khi điều động từ Bắc chinh Nam, điểm này xem ra không còn nghi ngờ gì nữa. Nhưng, cùng với việc nghiên cứu sâu hơn về văn hóa Nạ, mọi người phát hiện ra rằng, ngay từ trước khi Chu Nguyên Chương điều quân Bắc chinh Nam, trong số các dân tộc tiền nhân cổ đại ở vùng núi Quý Châu, đã tồn tại nghi thức xung nạ hoàn nguyện. Thế là, liền xuất hiện một vấn đề mới, là Nạ nghi vốn đã tồn tại từ thời nước Dạ Lang cổ đại ảnh hưởng đến Địa Hí, hay là Địa Hí ảnh hưởng đến Nạ nghi vốn có.

Tôi cảm thấy vấn đề này thực ra không cần phải tranh luận nhiều, dùng trí tưởng tượng của nhà tiểu thuyết là có thể giải quyết được.