Khi ngồi tàu hỏa du ngoạn vùng sơn cước, mỗi độ hoàng hôn quang đãng, tôi luôn thích nhìn qua cửa sổ, phóng tầm mắt về phía những cánh đồng đang rực rỡ dưới ánh tà dương. Ồ, tất cả núi non, bờ ruộng, sông ngòi, rừng cây và những dòng suối nhỏ thấp thoáng kia, đối với tôi mà nói, thật xa lạ, nhưng dường như lại rất đỗi thân quen. Nói chính xác hơn, cảnh vật trước mắt này xa lạ với tôi, còn môi trường sống tương tự lại quen thuộc đến không thể quen hơn. Tôi quen thuộc với mùi hương đặc trưng của cỏ cây vào lúc chạng vạng, tôi quen với cảm giác chân trần đi trên bờ ruộng, tôi quen với cảm giác tuyệt diệu khi đôi tay đôi chân được gột rửa trong dòng suối nhỏ trong vắt sau một ngày lao động — mọi thứ vừa xa xôi cách trở mà cũng thật gần gũi. Tôi vừa ngắm nhìn vừa hồi tưởng, trong lúc hồi tưởng lại vừa tìm kiếm, tìm kiếm một cách tham lam và không thỏa mãn. Tìm kiếm cái gì chứ? Tôi luôn hy vọng rằng những cảnh vật mà mình đang tìm kiếm đến thập niên tám mươi, chín mươi đã không còn tồn tại nữa, nhưng thật đáng tiếc, ngay cả đến ngày nay là thập niên chín mươi, cảnh tượng như vậy vẫn có thể nhìn thấy ngoài cửa sổ đoàn tàu đang lao nhanh.

Mặt trời đã lặn sau núi, trên những bờ ruộng cao cao, vẫn có thể nhìn thấy hai người nông dân, lưng cong người cúi, dùng những sợi dây dài buộc vào chiếc gàu tre từ chỗ trũng múc nước lên, đổ vào thửa ruộng ở vị trí cao hơn. Bầu trời xanh, đồng ruộng xanh làm nền, động tác cúi người, múc nước hất lên của hai người nông dân trông thật tự nhiên, chuẩn xác, lại vô cùng nhịp nhàng. Nhìn từ xa, khi dòng nước được múc lên hắt vào ruộng cao, những ánh bạc lấp lánh như những hạt ngọc, thực sự mang lại cảm giác đầy chất thơ. Tôi đã không ít lần nghe thấy những lời nhận xét tương tự trong những tiếng trầm trồ của những hành khách đi cùng chuyến tàu.

Thật khó mà trách cứ sự thiếu hiểu biết của những vị khách lạ chưa từng sống ở nông thôn, mặc dù trong số hành khách này không ít người vẫn là cán bộ. Gặp những trường hợp như thế, trong lòng tôi luôn nghĩ, đây có lẽ chính là sự khác biệt giữa đời sống và nghệ thuật, hay nói cách khác là khoảng cách giữa đời sống và nghệ thuật. Đưa cảnh tượng này lên tranh vẽ, người ta sẽ cảm thấy đây là một tác phẩm chứa đầy hơi thở cuộc sống. Nhưng chỉ có những người nông dân thực sự đang làm việc, mới biết được hương vị của công việc này là như thế nào.

Thời gian còn ở nông thôn (đi cắm đội), tôi thường cùng một lão nông đứng hai bên bờ ruộng, từng gàu từng gàu một tát nước ở chỗ trũng lên những thửa ruộng khô nứt ở trên cao. Đây là một trong những công việc đồng áng nặng nhọc nhất ở nông thôn vào mùa hạn hán, là việc chẳng đặng đừng mới phải làm. Thường thì, tát nước từ sáng đến tối mịt, thửa ruộng trên cao mới tích được một hai tấc nước, thế nhưng, chỉ một hai tấc nước ấy vẫn chưa đủ để làm đất cấy mạ, cày lật lên một cái là nước lại mất hết. Để tát đủ lượng nước làm đất cấy mạ, hai lao động ít nhất phải làm liên tục từ sáng đến tối trong ba ngày.

Lão nông cùng tôi tát nước đã ngoài năm mươi tuổi, nhưng ông rất tráng kiện, một hơi có thể tát được hơn 300 gàu. Thanh niên trai tráng ngoài 20 như tôi, có cắn chặt răng làm, một lần nhiều nhất cũng chỉ tát được một trăm năm sáu mươi gàu nước. Làm một đợt, chúng tôi lại nghỉ lấy sức, cái gọi là một hơi ấy, mỗi lần nghỉ phải mất hai ba mươi phút. Ngồi trong bóng râm ở bờ ruộng, tháo nón lá ra quạt lấy gió, đôi mắt như nhìn đăm đăm về phía xa xăm, nơi đó có núi xa đồi gần, có suối nước thác đổ, có trâu bò và những con ngựa thỉnh thoảng lại vẫy đuôi, có tiếng sơn ca thỉnh thoảng văng vẳng bên tai, có — trên núi rừng thực sự có vô vàn những thứ không đếm xuể. Nhưng chúng tôi chẳng nhìn gì cả, chúng tôi chỉ đang nghỉ mệt, lúc này việc tốt nhất trên đời chính là được ngồi yên ổn nghỉ ngơi lấy sức như thế này. Nghỉ lâu quá, tôi còn không nhịn được mà thiu thiu ngủ. Lão nông luôn dùng đôi mắt hơi nheo lại của ông, nhìn tôi đầy thông cảm và bao dung. Khi tôi tỉnh ngủ, cười áy náy với ông, ông luôn thấu hiểu mà nói: "Không sao, lát nữa chúng ta tranh thủ tát, dù sao cũng phải làm cho ruộng có nước chứ."

Ở nông thôn lâu dần, nhìn những dãy núi xung quanh sơn trại cũng thấy chán, khi nghỉ mệt tôi không nhịn được mà hỏi ông: "Ông nghĩ mà xem, những ngọn núi này, hàng nghìn hàng trăm năm qua chẳng hề thay đổi. Cha mẹ ông, ông bà của ông, rồi ông bà của ông bà ông, gặp khi trời hạn hán, chắc hẳn cũng phải tát nước như thế này nhỉ."

Lão nông gật đầu khẳng định, vung tay nói: "Đương nhiên rồi. Ông và tôi đều là khách, chúng mới là chủ nhân đấy!"

"Ông nói gì cơ?" Tôi vô cùng khó hiểu, lớn tiếng hỏi.

"Sườn núi là chủ nhân - con người là khách mà!" Ông lão thấy tôi nghe không rõ, cố ý nói chậm rãi.

Tôi lặng người, nhìn lão nông không biết chữ này hồi lâu. Mãi đến lúc này, tôi mới như thực sự quen biết ông lão ngày ngày cùng mình làm việc này. Mãi đến lúc này, tôi mới thực sự hiểu ra, vì sao ông lại bao dung và thông cảm với tôi đến thế. Tôi cảm thấy tấm lòng ông thật rộng lượng, tôi cảm thấy trong lời nói của ông chứa đầy triết lý. Triết lý này dày dạn và sâu sắc hơn nhiều so với những gì sách vở từng dạy tôi.

Thừa nhận rằng, con người là tinh hoa của vạn vật, là chủ nhân đương nhiên của trái đất. Thế nhưng, trong quá trình cải tạo tự nhiên, cải tạo thế giới, con người phải tuân theo quy luật khách quan. Theo nghĩa này, chẳng phải tất cả chúng ta đều là "vị khách" hay sao! Đâu chỉ là núi non bờ ruộng, đối với thế giới mà chúng ta đang sống, đối với những chúng sinh ngày ngày tất bật ngược xuôi không ngừng nghỉ trên thế giới này, chẳng phải tất cả chúng ta đều là khách hay sao!

Điều duy nhất chúng ta cần suy ngẫm, chính là làm thế nào để làm một "vị khách" tốt.