Khi sang thăm Ấn Độ, một người bạn hỏi tôi: "Anh đến Ấn Độ, điều anh muốn thấy nhất là gì?"

Tôi không chút đắn đo đáp rằng: "Tất nhiên là quê hương của Tagore, nơi ông đã sống và sáng tác trong thời gian dài."

Bạn tôi nói: "Tagore là một đại văn hào, nhưng mà cố cư của người nổi tiếng, đặc biệt là cố cư của các nhà văn, chẳng phải đều trông như vậy sao? Một gian thư phòng để viết lách, xếp đầy sách trên tường, có lẽ bên cạnh bàn viết còn có một chiếc ghế sofa để nghỉ ngơi. Ồ, đúng rồi, còn có cả những bản thảo được sửa chữa chằng chịt như mạng nhện nữa."

Bạn tôi nói xong, tự bật cười. Ánh mắt rõ ràng như đang nói: "Chẳng lẽ cố cư của nhà văn còn có gì mới lạ sao?"

Tôi bảo anh ấy, tôi đi còn là muốn giải đáp một bí ẩn luôn tồn tại trong lòng mình. Một bí ẩn đã tồn tại từ thời thơ ấu, cho đến nay vẫn chưa được giải mã.

Bạn tôi vẻ mặt kinh ngạc: "Tagore mà cũng có thể mang lại cho anh bí ẩn như vậy sao?"

Tôi nói: "Anh sẽ không hiểu được đâu. Tagore là nhà văn tôi yêu mến, thời thanh thiếu niên tôi say mê đọc tiểu thuyết dài tập "Đắm thuyền" của ông, sau đó lại đọc tiểu thuyết dài tập "Gora" của ông. Còn tôi, hầu như từ lớp năm, lớp sáu, đã bắt đầu mua từng cuốn một những cuốn sách mỏng của ông: "Gitanjali", "Thơ bay", "Vụn suy nghĩ", "Người làm vườn", "Trăng non", "Tuổi thơ tôi", "Muktadhara". Lúc đi lao động ở nông thôn, tôi mang những cuốn sách này tới túp lều tranh ở quê; vào tỉnh lỵ, tôi mang theo những cuốn sách này tới tỉnh lỵ nội địa; được điều về lại Thượng Hải làm việc, mặc dù tôi có thừa sách mới, những bản bìa cứng mới, tôi vẫn mang những cuốn sách này trở lại Thượng Hải. Từ Phố Tây mang sang Phố Đông, lại từ Phố Đông mang về Phố Tây, những cuốn sách đồng hành cùng tôi suốt nửa đời người này đã trải qua gần bốn mươi năm, trang sách đã ố vàng, tôi vẫn giữ chúng. Lúc rảnh rỗi cảm thấy không tìm được gì để đọc, tôi lại lấy một cuốn ra đọc."

"Anh ngồi đó một mình, dưới bóng râm keo kiệt của cái cây Shimul kia. Buổi sớm đang dần trôi qua."

Tôi buột miệng đọc một câu thơ của Tagore.

Bạn tôi không còn chế giễu ước muốn ghé qua xem cố cư của Tagore của tôi nữa. Anh ấy hỏi tôi: "Bí ẩn luôn tồn tại trong lòng anh, rốt cuộc là bí ẩn gì vậy?"

Trước ngôi nhà đắp bằng bùn nguyên chất, tôi nói: "Phàm là những cuốn sách của Tagore tôi từng đọc, đều có ảnh của ông, bảy cuốn sách nhỏ đó có, hai cuốn tiểu thuyết dài tập cũng có, thỉnh thoảng trên báo chí tôi cũng thấy ảnh ông, nhưng tôi chưa bao giờ thấy một tấm ảnh nào Tagore đang mỉm cười."

Ông luôn nhìn bạn đầy ưu tư, trầm ngâm điều gì đó, suy tư điều gì đó, lại còn chút thương đời xót người. Chẳng phải ông đã đạt được thành tựu to lớn trong văn học sao? Ông đã nhận giải Nobel văn học, chẳng phải nhận được sự chào đón của biết bao độc giả trên thế giới sao? Chẳng phải ông còn có trang viên, cuộc sống không chỉ không lo cơm áo, mà còn rất nhàn tản an yên sao? Tại sao trên gương mặt ông luôn bao phủ một tầng sầu muộn nhàn nhạt? Nếu ông không có cuộc sống giàu có đến vậy, làm sao có thể ngồi thật lâu, quan sát chim bay, mây trôi, dòng nước, bông hoa nhỏ. "Đừng chèo nữa, hãy buộc thuyền vào cái cây này - vì ta yêu phong cảnh cánh đồng này." Đây mới là câu văn thuần túy của một văn nhân.

Bạn tôi thấy tôi chấp niệm như vậy, cười bảo: "Vậy thì anh hãy đi giải đáp bí ẩn bấy lâu nay đi."

Hai

Tôi tất nhiên phải đi. Đến Ấn Độ, ngồi xe rời khỏi New Delhi, phóng tầm mắt ra khung cảnh xanh mướt ngoài cửa sổ, thấy trên cánh đồng bao la tràn đầy sức sống, thấy từng cây Mã Đặc Ca Sa đứng sừng sững trên đồng nội, thấy màn sương mỏng manh như lụa mỏng đang tan ra, nhà văn Lữ Lôi thuộc đoàn đại biểu nhà văn Trung Quốc đến từ Quảng Đông cất tiếng ngâm nga trước: "Đảnh lễ, đảnh lễ, đảnh lễ, mẹ Hằng Hà..."

Khi ông ấy ngâm xong bài thơ Tagore ca tụng sông Hằng, mọi người đồng thanh tán thưởng, ngay cả người bạn Ấn Độ đi cùng cũng nở nụ cười, tôi thầm nghĩ, xem ra, người có thể buột miệng đọc vài câu thơ văn của Tagore, tuyệt đối không chỉ có mình tôi. Hóa ra Lữ Lôi cũng thích nhà văn này từ nhỏ, hóa ra Lữ Lôi cũng có thể thuộc lòng. Nghĩ kỹ lại thì đây thực sự không phải chuyện đơn giản, Tagore là nhà văn Ấn Độ, tầm ảnh hưởng của tác phẩm ông lại có thể khiến thế hệ hậu bối như chúng tôi nhớ được, thậm chí thuộc lòng. Tagore còn chưa đủ vĩ đại sao?

Tagore sinh ra tại Calcutta ngày xưa, thời ấy Calcutta chỉ có xe ngựa ồn ào trên phố, tung bụi mù mịt, chạy ngược chạy xuôi. Người đánh xe vung vẩy chiếc roi da quất xuống tấm lưng gầy gò trơ xương của con ngựa. Thời đó không có tàu điện, cũng không có ô tô. Khi chúng tôi ngồi xe van đi vào Calcutta ồn ào náo nhiệt, tôi mở to hai mắt, dán sát vào cửa sổ xe nhìn khung cảnh hai bên đường. Đèn neon chiếu rọi những cửa tiệm nhỏ san sát nhau, có tiệm đồ đồng, tiệm đồ sứ, quán ăn vặt, tiệm cắt tóc, và cả những ngôi miếu nhỏ có thể thấy ở bất cứ đâu. Trước cửa miếu nhỏ, những người nam nữ già trẻ xếp hàng chờ vào, đều kiên nhẫn và bình thản chờ đợi, dường như những người đi đường vội vã trước mắt hoàn toàn không liên quan đến họ, dường như tiếng còi ô tô sắc nhọn ngắn ngủi, họ nghe mà như không, dường như cuộc sống thị thành ồn ào náo nhiệt đang diễn ra bên cạnh, nhịp điệu như vòng quay của vòng xoay kia, đều không ảnh hưởng gì đến họ.

"Cả nước Ấn Độ đều sùng đạo, họ thường sống trong thế giới thần thoại." Một học giả từng nói với tôi như vậy.

Tôi lại thấy, họ sống nhiều hơn trong thế giới tinh thần. Nói theo lời Tagore, "Ngồi nhàn rỗi một ngày cứ thế trôi qua".

Có lẽ một ngày trầm ngâm và suy tư này, nhận được chính là bài thơ "Hoa vàng", nhận được chính là bài tản văn ngắn nhỏ "Lài nở lần đầu".

Trên đường chúng tôi lái xe đến ga tàu Calcutta, đi ngang qua một khu chợ ồn ào không dứt, trong chợ có cả xe ngựa và xe bò, dọc đường đứng đầy những người bán dạo nông sản, họ chào bán rau củ và những đống trái cây cao như núi, người bạn Ấn Độ nói với chúng tôi, ngôi nhà cũ của Tagore, chính là ở gần đây. Nhưng sau này ông chuyển đến vùng Hòa Bình (Shantiniketan), cũng chính là nơi hôm nay chúng tôi phải đi tàu tới.

Chúng tôi ngồi tàu hỏa suốt ba tiếng đồng hồ, trong toa tàu cũng đông đúc, chen chúc như ở nhà ga, mỗi khi đến một ga, luôn có những người bán hàng rong không bỏ lỡ cơ hội chen lên tàu, chào mời chúng tôi mua đồ ăn vặt, bánh quy, đồ uống, trái cây của họ, trong bầu không khí ngột ngạt lan tỏa mùi của đủ loại thực phẩm, còn có người làm trò ảo thuật, người kéo đàn ca hát, người cầm vòng tay giá rẻ, vòng đeo tay, đồ gỗ điêu khắc, đồ đồng nhỏ chào mời chúng tôi, có thể nói là đủ loại, cái gì cũng có, khiến chuyến đi ba tiếng đồng hồ của chúng tôi, giống như đang ngồi trong kính vạn hoa, hoàn toàn không cảm thấy cô đơn.

Taj Mahal ngồi lặng lẽ bên cửa sổ, ngắm nhìn những cánh đồng màu mỡ lướt qua ngoài cửa sổ, cùng bầu không khí ấm áp dễ chịu trong mùa đông. Tôi đang nghĩ, tất cả những gì tôi thấy hôm nay, Tagore năm xưa cũng đã nhìn thấy. Có lẽ, khác biệt chỉ là, ô tô trên đường không nhiều như ngày nay, trên đường phố Calcutta chủ yếu là xe kéo, xe ba bánh, và xe bò có mặt ở khắp nơi mà thôi. Người dân nghèo khổ ở Ấn Độ thời ấy, kiếm sống chắc chắn còn gian nan, khó khăn hơn bây giờ, ở đầu đường cuối ngõ, những người dựng vài tấm gỗ, tấm bìa các-tông dựa vào tường để ngủ qua đêm, chắc chắn sẽ nhiều hơn.

Tàu đến Bolpur, chúng tôi đổi sang xe van, đi thẳng đến Đại học Tagore.

Cánh đồng ở đây một màu xanh ngắt, dưới bóng cây xanh rợp là từng mảnh ruộng trồng đầy hoa màu, sông ngòi lớn nhỏ đan xen, xe liên tục chạy qua những cây cầu nhỏ. Trước mắt bỗng chốc sáng bừng lên, tinh thần người ta cũng cảm thấy thư thái nhẹ nhõm. Xe chạy càng lúc càng nhanh, bóng râm càng lúc càng dày, không khí cũng ngày càng trong lành, tránh xa sự ồn ào của trần thế, bốn bề xung quanh đều có thể thấy được sự thuần khiết và vẻ đẹp của thiên nhiên.

Tôi dường như bỗng chốc hiểu ra, tại sao Tagore lại chọn nơi Shantiniketan này, ở liền một mạch hơn bốn mươi năm. Ông đi du học Anh, không quen với những lễ nghi phiền phức của tầng lớp thượng lưu Anh, nên đã trở về quê hương. Ông cũng chán ghét sự ồn ào phồn hoa náo nhiệt của Calcutta, ông muốn "phản phác quy chân", muốn trở về với thiên nhiên, thế là ông đến nơi này, đến với mảnh đất mà cha ông đã mua để làm trang viên. Nhưng ông dù sao cũng là một thế hệ đã được hun đúc bởi văn minh hiện đại, rốt cuộc vẫn là một nhà văn có tư tưởng, ông hiểu sâu sắc rằng nhân dân nước mình, những người dân thường bình thường, đang sống một cuộc sống như thế nào. Ông muốn làm gì đó cho họ, ông đã thực hiện theo lý tưởng của mình tại nơi Shantiniketan này, ông ghét nhà cao tầng, trong năm tòa nhà ông xây dựng, đa số là nhà trệt, chỉ có một hai tòa là nhà hai tầng, đồ đạc bài trí trong nhà vô cùng đơn sơ, nhưng rất thiết thực, thể hiện đầy đủ sự giản dị của ông, phản ánh phong cách của ông, phô bày thế giới nội tâm của ông. Ví dụ trong một tòa nhà, có một gian phòng lớn để diễn tập kịch, cứ thế trống huơ trống hoác, giống như phòng tập mà chúng ta thấy trong cung thiếu nhi; lại ví dụ một tòa nhà khác, hoàn toàn là dùng bùn đắp lên, không dùng đến một viên gạch một hòn đá, cũng không dùng đến một chiếc đinh hay một miếng gỗ. Ông có lẽ cảm thấy, những người nông dân ở vùng quê xung quanh, chính là sống trong những ngôi nhà như thế này chăng.

Ông sống, suy tư, viết lách trong môi trường gần gũi với chim hót hoa nở như vậy, dùng đôi tai lắng nghe dù chỉ là những tiếng động khẽ khàng nhất trong thiên nhiên, dùng đôi mắt ưu tư kia, nhìn ngắm những đồng hương và đồng bào của mình. Vì ông có văn hóa, từng chứng kiến cuộc sống thoải mái hơn ở nước ngoài, từng có sự so sánh, tâm hồn ông chắc chắn đặc biệt nhạy cảm, từng có sự rung động. Ngoài việc viết lách, ông còn muốn làm gì đó cho đồng hương và đồng bào mình, để họ có thể sống tốt hơn, mỹ mãn hơn. Thế là ông bỏ tiền ra mở một trường tiểu học, trong trường tiểu học chỉ nhận năm học sinh. Đây chỉ là một hành động nhỏ bé, một việc làm không đáng kể, nhưng ngôi trường này đã gửi gắm lý tưởng của ông. Suy nghĩ của ông là đúng, chỉ có tiếp nhận giáo dục, đồng bào ở những vùng quê hẻo lánh mới có thể thay đổi hiện trạng của họ. Ngôi trường tiểu học năm ấy chính là Đại học Tagore ngày nay. Thủ tướng Ấn Độ Vajpayee kiêm nhiệm chức hiệu trưởng Đại học Tagore, khi phó hiệu trưởng phụ trách công việc thường nhật gặp gỡ các thành viên đoàn đại biểu nhà văn Trung Quốc, đã tặng tôi một tấm ảnh đen trắng của Tagore, trên ảnh, Tagore vẫn nhìn tôi đầy ưu tư như vậy, không lộ một chút mỉm cười.

Sau khi đến Ấn Độ, đến quê hương và cố cư của Tagore, tôi đã hiểu, tại sao Tagore mãi không có tấm ảnh nào đang mỉm cười. Suy tư về vận mệnh của đồng bào, ông không thể cười nổi.

"Tại sao trong mắt con lại có nước mắt, đứa trẻ của ta? Chúng thật đáng sợ, thường vô cớ trách mắng con! Khi con viết chữ, mực làm bẩn tay và mặt con - đó là lý do chúng mắng con bẩn thỉu sao? Hừ, phỉ nhổ! Chúng cũng dám vì mặt trăng tròn trịa bôi mực lên mặt mà mắng nàng bẩn thỉu sao?"

Bài thơ nhỏ này, có lẽ thể hiện rõ nhất tình yêu và lòng căm ghét cũng như tư tưởng của Tagore.

Bạn tôi sai rồi, thư phòng của Tagore hoàn toàn mang phong cách Ấn Độ, duy chỉ không có sách đầy tường, mà là dùng chiếu dán kín bốn bức tường, khiến căn phòng lập tức trở nên giản dị; bản thảo Tagore tự tay viết trong sổ tay, mỗi chỗ sửa chữa cũng không phải bôi xóa như mạng nhện. Ngược lại, ở mỗi chỗ sửa chữa bôi xóa, ông đều vẽ những hình vẽ nhỏ như hoa văn, có cái là một con cá nhỏ, có cái là một con vịt, có cái là một chiếc thuyền. Khi tôi lật xem cuốn bản thảo của ông, lập tức bị cách xử lý độc đáo này của ông thu hút. Tagore quả thực là một nhà văn đa tài đa nghệ. Cả đời, ông viết hơn năm mươi tập thơ, hơn một trăm truyện ngắn, mười hai tiểu thuyết trung, dài tập, còn có hơn hai mươi vở kịch, cũng như những cuốn du ký, thư từ, hồi ký mà nhà văn nào cũng có thể viết, và cả rất nhiều chuyên luận, tiểu luận về triết học, giáo dục, tôn giáo mà nhiều nhà văn không thể viết được. Ông còn như một nhà soạn nhạc phổ hơn hai nghìn ca khúc, vẽ gần hai nghìn bức tranh.

Khi chúng tôi tuân theo quy tắc của chủ nhà, cởi giày ra, bước vào một căn phòng yên tĩnh, ngồi bên chiếc bàn dài. Người bạn Ấn Độ trịnh trọng lấy ra mười tác phẩm hội họa của Tagore, để chúng tôi lần lượt chiêm ngưỡng. Những bức họa này đến nay màu sắc vẫn tươi sáng, tầng lớp phong phú, cực kỳ có chiều sâu và cá tính của nhà văn, trên tranh hiển thị là những cánh đồng, núi non và nông xá của Ấn Độ, là cảnh sắc phong quang hai bên bờ sông Hằng. Người bạn Ấn Độ giới thiệu rằng, tại sàn đấu giá Sotheby's, một bức tranh của Tagore có thể đấu giá tới bảy tám mươi triệu Rupee, tương đương hơn mười mấy triệu Nhân dân tệ. Nhưng Đại học Tagore lưu giữ chúng rất kỹ, tuyệt đối sẽ không dễ dàng bán đi.

Tôi thấy, giá cả là thứ yếu. Quan trọng hơn là, tranh của Tagore cũng giống như tác phẩm văn học của ông, gửi gắm lý tưởng cao xa của ông và sự quan tâm sâu sắc đối với vận mệnh nhân dân Ấn Độ. Đúng như việc ông không để lại tấm ảnh nào đang mỉm cười, khi sự ngu muội vẫn còn bao phủ lên đầu những người dân thường, thì tai nạn của Ấn Độ không thể nào xóa bỏ được, Tagore làm sao có thể cười nổi.

Ồ, Tagore bất hủ.